ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەرمینیا و ئازەربایجان لە ناوچەیەكی كوردی شەڕیانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئازەربایجان جەنگی سەرتاسەری لە دژی ئەرمینیا بۆ كۆنترۆڵكردنی هەرێمی ناگۆڕنۆ قەرەباغ راگەیاند.

هەڵمەتەكەی ئازەربایجان بە پشتیوانی سوپای توركیایە، دوێنێ سەرۆكی توركیا رەجەب تەیب ئەردۆغان و بەرپرسانی دیكەی توركیا لێدوانی توندیان دژی ئەرمەنستاندا، هاوكات پشتیوانی خۆشیان بۆ ئازەربایجان راگەیاند.

لەلایەكی دیكەوە بەپێی روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ، توركیا گروپە چەكدارە سورییەكانی لە عەفرینەوە راگواستووە بۆ ئازەربایجان و بنكەی سەربازی لەوێ كردووەتەوە.

لای خۆیەوە ئەرمینیا باری نائاسایی راگەیاند دەستی كرد بە گرتنی گەنجان بە سەرباز و سەرۆكی وڵاتیش داوای لە هاوڵاتیانی وڵاتەكەی كرد خۆیان بۆ بەرگری ئامادە بكەن.

هەریەكە لە روسیا و فەرەنسا و نەتەوە یەكگرتووەكانیش داوای دەستپێكردنی گفتوگۆ و راگرتنی توندوتیژیەكانیان كرد.

لە دوو رۆژی شەڕدا 16 سەرباز و مەدەنی كوژراون و ژمارەیەكی زیاتریش بریندار بوون و سوپای ئازەربایجانیش شەش گوندی كۆنترۆڵكردووە.

ناوچەی ناگۆڕنۆ قەرەباغ لە بنەڕەتدا ناوچەیەكی كوردستانییە لە ساڵی 1921 لەلایەن سۆڤێتەوە خراوەتە سەر ئازەربایجان، لە 1994 ئەرمەنستان داگیریكرد كە بە كوردستانی سور ناسراوە.

ناوچەی ئۆتۆنۆمی كوردستانی سور، لە ژێر دەسەڵاتی یەكێتی سۆڤیەتی پێشودا لە ساڵی ١٩٢٣ تا ١٩٢٩ دادەنرێت، زمانی سەرەكی كوردی زاراوەی كرمانجی بوو، پایتەختەكەشی شاری لاچین بووە.

ئەو ناوچەیە دەكەوێتە باكووری ڕۆژهەڵاتی كوردستانی گەورە، بە گوێرەی نەخشەی ئێستا دەكەوێتە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان، كە تاوەكو ئێستاش كێشەیەكی زۆری لە سەرە.

شەڕێكی گەورە لە سەر ئەم ناوچەیە، لە ساڵانی ٨٠ بۆ ٩٠ـەكان لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان دروست بوو، كە هەر یەكێك لەم وڵاتانە خۆی بە خاوەنی دادەنێت، لەو شەڕەدا زیاتر لە ٣٠هەزار (سەرباز) لە هەردوولا گیانیان لەدەست دا.

بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی ١٩٢٦ لە لایەن یەكێتی سۆڤیەتەوە ژمارەی دانیشتوانی كوردستانی سور (٥١٢٠٠) كەس دانیشتووانی بووە.

دانیشتووانی كورد ڕێژەی (%٧٣،١) بووە و ڕێژەی (%٢٦،٣) ئازەربایجانی، دوای ئەم سەرژمێریە سەرژمێریەك لەو ناوچەیە لە ژێر چوارچێوەی كوردستانی سور دا نەكراوەتەوە.

لە ساڵانی ١٩٩١-١٩٩٢ هەندێك چالاكی بۆ دامەزراندنی دووبارەی كوردستانی سور لە ژێر ناوی كوردستانی قەوقاز هاتە ئاراوە، بەڵام كارەكە سەری نەگرت.

وەكیل موستەفایێڤ كەسێك بوو كە لە ئەو سەردەمەدا لە لایەن ڕووسیا و ئەرمەنستانەوە بۆ دووبارە دامەزراندنی كوردستانی سور دەستنیشان كرابوو و پشتگیریشی لێ دەكرا.

وتارێكی “دكتۆر جەبار قادر” لە سەر كوردستانی سور
كوردستانی سوور …
كوردستانی سور یا قەزای كوردستان ( بە ڕووسی ئویەزد) یەكەیەكی كارگێری و ئەتنیكی بوو لە ئازربایجانی سۆڤیەتی لە ساڵانی ١٩٢٣ – ١٩٢٩. ئەم هەرێمە ناوچەیەكی فراوانی لە سەر سنوورەكانی ئازربایجان و ئەرمینیا (ئەرمەنستان) گرتبوو. سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە لە ساڵی ١٩٢١ بۆ یەكەمین جار ئەو هەرێمە بە كوردستان نێوبراوە. لە ١٦ تەمموزی ١٩٢٣ بە بڕیاری سەرۆكایەتی كۆمیتەی جێبەجێكاری ناوەندی كۆماری ئازربایجان ئەم هەرێمە پێكهێنرا. كۆمیتەی ناوبراو دەبوایە بۆ چوار جار لە ١٩٢٢-١٩٢٣ كۆببێتەوە تا لە سەر پرسی كوردستانی سور بڕیار بدات. لە نێو ئەنداماندا ناكۆكی لە سەر سنوورەكانی هەرێمەكە لە ئارادا بوو. لە كۆتاییدا هەرێمی كوردستان لەم ناوچانە پێكهات: كەرەكیشڵاك كەلبەجار، كوباتلی كوتورلی كوردگاجی و مورادخانلی. لە كۆتاییدا هەموو هەرێمەكە كرا چوار ناوچە كە: كەلبەجار، لاچین، كوباتلی و زەنگلیان بوون. پایتەختی هەرێمی كوردستان لاچین بوو. لاچین تا ئەو ساڵە بریتی بوو لە ئاواییەك بە ئەبدالیار ناسرا بوو.

بە هۆی ئەوەی لە كوردستانی سوردا هیچ باڵەخانەیەكی گونجاو نەبوو بۆ ڕاپەڕاندنی كاروباری دەوڵەتی، بۆیە ناوەندی هەموو دام و دەزگا فەرمییەكانی هەرێمەكە لە شاری شوشێ بوون. ئەوەی هەر ئەو دەمە مایەی پرسیار لای زۆر كەس لكاندنی ناوچەی قوبادلی بوو بە هەرێمی كوردستانەوە، چونكە ٩٨،٩% دانیشتوانی ئازەری بوون و ١% تریشی ئەرمەن بوون، واتا هیچ كوردی لێ نەدەژیا. یەكەكانی دیكەی هەرێمەكە ڕێژەی كورد تیاندا نزیكی سەد دەر سەد بوو و بەم شیوەیە بوو: كەرەكیشڵاك ٩٩،٧%، كەلبەجار ٩٩،٨%، قوتورلی ٩٩،٩%، كوردحاجی ٩٨،٦% و مورادخانلی ٩٨،٢% دانیشتوانیان كورد بوون. بە بۆچوونی توێژەری ئەرمەنی داڤید بابایان ئەمە بۆ ئەوە كرا ڕێژەی كورد لە كوردستانی سور لە ١٠٠% كەم بكرێتەوە بۆ ٧٣% دانیشتوان. قەوارەیەكی سیاسی لە سەر خاكی ئازربایجان كە سەد دەر سەدی دانیشتوانی كورد بن مایەی نیگەرانی بوو بۆ كاربەدەستانی وڵات. ئەوان بیریان دوور دەڕۆیشت و دەیانزانی ئەمە ڕۆژێك دێت ببێتە بەردی بناغەی كۆمارێكی كوردی یا دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆ. هەر بە پێی ئەو نووسەرە ئەرمەنییە ناونانی ئەم یەكەیە بە كوردستان ترسێكی گەورەی خستبووە دڵییانەوە، چونكە ناوی هەرێمەكە لە گەڵ ناوی ئەتنیكی كوردا یەكی دەگرتەوە، لە كاتێكدا هیچ هەرێمێكی دیكە لە ئازربایجان لە سەر بنەمای ئەتنیكی نێوی نەنرابوو.

كاتێك نووسەران باس لە هۆ و هۆكاری دامەزراندنی كوردستانی سور دەكەن، دید و بۆچوونی ناكۆك و سەیر و سەمەرە دەخەنە ڕوو. بۆ نووسەرانی ئەرمەن ئەمە هەوڵێكی ئازەرییەكان بوو بۆ بەكارهێنانی كورد لە دژی ئەرمەن و دابڕاندنی هەرێمی نەگۆڕنە – قەرەباخ لە ئەرمەنستان. لە هەمان كاتدا هەوڵی مۆسكۆ بوو بۆ لەنێوبردنی دوا پێگەی سەربەخۆیی ئەرمەن لە ناوجە چیاییەكانی باشوری كەفكاز. بۆ ئازەرییەكانیش كوردستانی سور ئامێرێك بوو بە دەست مۆسكۆوە بۆ ئەوەی ئازەرییەكان ناچار بكات گوێڕایەڵ و ملكەچی بن لە بوارەكانی نەوت و پەیوەندی لە گەڵ توركیا و جیهانی توركیدا. ئەوەی كە كوردستانی سور ٨٥ % سەرچاوە ئاوییەكانی ئازربایجانیشی گرتبووە خۆ، هۆیەكی دیكەی مەترسی و نیگەرانی دەسەڵاتدارانی ئازەرب بوو لەم هەرێمە. بۆ مۆسكۆش دەبوایە كوردستانی سور ڕێگر بێت لە بەریەككەوتنی ئازەری و ئەرمەنەكان، دەروازەیەكیش بێت بۆ گەیاندنی پەیامی شۆڕشی ئوكتۆبەر و كۆمۆنیزم بە كوردانی ڕۆژهەڵاتی نزیك.

ئەم هەرێمە تەنها شەش ساڵ ژیا و لە ٨ نیسانی ١٩٢٩ بە بهانەی گۆرانكاری و سەرلەنوێ ڕێكخستنەوەی كارگێڕی لە یەكێتی سۆڤیەت، كە دەسەڵاتی ناوەندی لە مۆسكۆ بڕیاری لێدا بوو، كوردستانی سور لە بەین برا. مۆسكۆ مافی دابوو بە كۆمارەكان بە پێی پێداویستی و هەل و مەرجەكانی خۆیان گۆڕانكارییەكان ئەنجام بدەن. بە پێی ئەو ڕێكخستنەوەیە ئازربایجان لە ١٣ قەزاوە (هەرێم) كرا بە ٨ ناوچە یا دەڤەر. لە پێكهاتەی كارگێڕی نوێدا كوردستان ناوی لە ناواندا نەما. تا ٨ ئابی ١٩٣٠ دەڤەرێك بە ناوی كوردستان هەر مابووە، چونكە لە ٢٥ ئایاری ئەو ساڵەدا هەمان دەسەڵاتی ئازەری بڕیارێكی دەركردبوو بۆ دامەزراندنی هەرێمی كوردستان، كە لەوەی پێشووتر فراوانتر بوو و تا سنوورەكانی ئێران پەلی دەكێشا. بێدەنگی مۆسكۆ لە بەرامبەر هەڵوەشاندنەوەی كوردستانی سور پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە جێگیربوونی دەسەڵاتی ڕەهای ستالینەوە هەیە لە كۆمارەكانی یەكێتی سۆڤیەتدا. ڕەنگبێ پاشەكشەی بزووتنەوەی كوردیش لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی نزیك لە دوای سەرهەڵدانەكانی بیستەكان لەم بێدەنگبوونە ڕۆڵی خۆی بینیبێ.

پێدەچێ لە كاتی خۆیدا دەسەڵاتی سۆڤیەتی لە مۆسكۆ ئازەرییەكانی ناچار كردبێت هەرێمی كوردستانی دابمەزرێنن، بۆیە قەت لە دڵەوە كاریان بۆ گەشەكردنی نەدەكرد. سیاسەتەكانی كاربەدەستانی كۆماری ئازربایجان بەرامبەر بەو هەرێمە ئەو بۆچوونە پشت ڕاست دەكەنەوە، كە ئەوان لە یەكەمین ڕۆژە لە هەوڵی لە ناوبردنیدا بوون. كەمكردنەوەی ڕێژەی كوردی هەرێمەكە لە ١٠٠ % بۆ ٧٣ % دانیشتوان یەكێ لە هەنگاوە دەسپێكەكان بوو. هەر بەو مەبەستە ڕیگەیان نەدا بەو دوو هەزار كوردەی لە توركیاوە ڕایانكردبوو و پەنایان هێنابووە بەر ئازربایجان لە دوای سەركوتكردنی سەرهەڵدانی ١٩٢٥ لە هەرێمەكە نیشتەجێ ببن. ناچار كران لە گوندێكی نوێ بە ناوی نەریمان ئاباد نیشتەجێ ببن. لە بەرامبەردا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی ئازەرییەكان لە هەرێمی كوردستان زیادی دەكرد، لە ماوەی یەك ساڵدا ١٩٢٥- ١٩٢٦ ڕێژەی كوردیان لە ٨٠ % و هێنایە خوارەوە بۆ ٧٣% واتا كورد بە ڕێژەی ٧% لە یەك ساڵدا كەمی كرد. لە هەمووی سەیر تر سەرۆكی كوردستانی سور كابرایەكی ئازەری بوو بە ناوی حاجییەف ( گ. گاجییەف). هەوڵی تواندنەوەی كورد و بە تورك كردنیان پرۆسەیەكی بەردەوامی ئازەرییەكان بوو. بۆ گەیشتن بەو ئامانجە ڕێگە نەما نەیگرنە بەر. بەر لە هەر شتێك سەیركردنی كورد بە چاوێكی نزم و پێناسەكردنیان بە كۆچەر، نەخوێنەوار و دواكەوتوو. وایان لە زۆر كوردكرد شەرم لە كوردێتی خۆیان بكەن و هەوڵبدەن ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان بشارنەوە. ڕۆژنامەی (زاریا ڤاستۆكە)ی كەفكاز هەر لەو كاتەدا و لە ساڵی ١٩٢٩ باسی لە تواندنەوەی كورد لە كوردستانی سور لە سەر دەستی ئازەرییەكان كردووە. پێدەچێ ئەمە خەسڵەتێكی گشتی هەموو میللەتە تورك زمانەكان بێت لە هەر شوێنێك بن، توركی توركیا لەم بوارەدا پێشەنگ و ڕێ نیشاندەرە، ئازەریش چ ئەوانەی ڕووسیا و چ ئەوانەی ئێرانیش بەهەمان شێوە لە كورد دەڕوانن و هەڵس و كەوتیان لە گەڵدا دەكەن، تەنانەت كەمینەیەكی لاوازی بێدەرەتانی وەكو توركمانەكانی عیراقیش بەهەمان چاو سەیری كورد دەكەن. ڕێگەگرتن لە كردنەوەی قوتابخانەی كوردی ئامێرێكی گرنگی سیاسەتی تواندنەوەی كوردان بوو لە ئازربایجان. تا ساڵی ١٩٣١ یەك قوتابخانەی كوردی نەبوو لەو كۆمارە. لە دوای لە نێوبردنی كوردستانی سور چەند قوتابخانەیەكیان كردەوە، ئەمانەش تەمەنیان درێژ نەبوو و لە گەڵ شاڵاوی ڕاگواستنی كورداندا لە ١٩٣٧ – ١٩٣٨ داخران. كوردی ئەرمەنستان و گورجستان بۆ تەواوكردنی خوێندن ڕوویان دەكردە لێنینگراد (سان پیتەربورگی ئێستا)، بەڵام كوردی ئازربایجان ئەو مافەیان نەبوو. ئەو ڕۆژنامەیەش كە لە ساڵی ١٩٣١ لە لاچین بە ناوی ( كوردستانی سور) دەستكرا بە دەركردنی و تا ساڵی ١٩٦٢ بەردەوام بوو بە زمانی ئازەری دەردەچو نەك كوردی ( هەندێ سەرچاوە باس لە ڕۆژنامەكە بە ناوی “سۆڤیەتسكی كوردستان – كوردستانی سۆڤیەتی” دەكەن و گوایە بە زمانی كوردی دەرچووە. زانیاری وام لە بەر دەستدا نیە ئەمە پشتڕاست بكاتەوە) . پەیمانگەیەك بۆ پێگەیاندنی مامۆستای كورد كرایەوە، بەڵام لە شوشێ بوو و بە زمانی ئازەری دەیانخوێند. كوردانی ئازربایجان بۆیان نەبوو لێكۆڵینەوە لە سەر كوردی ئەو وڵاتە بكەن، بەڵكو دەبوایە لە سەر كوردانی دەرەوە توێژینەوەكانیان ئەنجام بدەن. بە هۆی ئەم سیاسەتانەوە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی كورد لە ئازربایجان لە كەمی دەدا. لە كاتێكدا لە سەردەمانی كوردستانی سوردا ژمارەی كورد لە ئازربایجان ٤٨ هەزار كەس بوو،كە تەنها ١٧% كوردییان دەزانی، لە ساڵی ١٩٣٧ ژمارەیان بۆ ١٠،٨٠٠ كەس دابەزی و دوو ساڵ دوای ئەوە، واتا لە ساڵی ١٩٣٩ بوو بە ٦ هەزار و لە ساڵی ١٩٥٩ تەنها ١٥٠٠ كورد هەبوو، لە ساڵی ١٩٧٩ نەمانی كورد لە ئازربایجان ڕاگەیاندرا. بە پێی پرۆفیسۆر هەسراتیان دەبوایە لەو ساڵەدا ژمارەی كورد لە ئازربایجان بەلای كەمەوە ٢٠٠ هەزار كەس بوایە. ئەمە لە كاتێكدا ژمارەی كوردانی ئەرمەنستان و گورجستان لەو ماوەیە سێ جار و نیو بۆ چوار جار زیادی كردبوو.

حەز ئەكەم لێرە بەسەرهاتی كوردێكی ئازەری بگێڕمەوە كە ڕەنگبێ باری كوردی ئەو ولاتە بە باشی لە خۆیدا بەرجەستە بكات. لە حەفتاكان ئەو پیاوەم لە مۆسكۆ بینی و بەخۆی ئەم چیرۆكەی بۆ گێڕامەوە. چیرۆكەكە لە لایەكی دیكەوە ئەوە دەردەخات كە گەلانی یەكێتی سۆڤیەت و لە نێو ئەوانیش كورد چۆن لە دونیا دابڕابوون و لە پڕوپاگەندەی سۆڤیەتی بەولاوە ئاگایان لە هیچ نەبوو. ئەو برادەرە دەیوت من قەت كەسم نەبینیبوو بڵێ من كوردم و هێچ نووسراوێكیشم بەرچاو نەكەوتبوو باس لە كورد بكات. هەر بیرم لێ دەكردەوە چۆن دەبێ هەر من و باوك و دایكم لەم دونیایە كورد بین و لە خۆم دەپرسی: تۆ بڵێی هیچ كوردی دیكە لەم دونیایە نەبێت؟. دەیوت گەلێ جاریش لە باوكیشی پرسیوە، ئەویش هیچی نەزانیوە، تا ڕۆژێك لە دوكانێكی كتێب فرۆشتندا كتێبەكەی قەناتێ كوردۆ (كوردۆییەف) لە بارەی ڕێزمانی كوردییەوە دەبینێ (ئەم كتێبەی قەناتێ كوردۆ، ڕێزمانی كوردی، لە ساڵی ١٩٥٧ – بە زمانی ڕووسی بڵاو كراوەتەوە). وتی چەند دانەی هەبوو هەمووم كڕی و بە هەڵەداوان گەڕامەوە بۆ ماڵەوە و هاوارم كرد، كورە وەرن وادیارە زمانمانیشمان هەیە و ڕێزمانیشی هەیە. دوای ماوەیەكی كەم دەچێت بۆ لای قەناتێ كوردۆ لە لێنینگراد و پرسیار بارانی دەكات لە بارەی كورد و زمانی كوردییەوە. ئەویش باسی كوردی بۆ دەكا لە كوێ دەژێن، بە سەر چەند دەوڵەتدا دابەشبوون، باسی سەرهەڵدانەكانی كورد، زمانی كوردی و ئەدەبیات …تاد بۆ دەكات و كۆمەڵێ كتێبی لە بارەی كوردەوە پێ پیشان دەدات. برادەرەكەمان دەگەڕێتەوە بۆ باكۆ و بە جۆشێكی زۆرەوە دەست دەكات بە فێربوونی زمانی كوردی و خوێندنەوە لە بارەی مێژوو و ئەدەبی كوردییەوە و هەموو ژیانی بۆ ئەو بوارە تەرخان دەكات، تا لە كۆتاییدا دكتۆرا لە بواری زمان و ئەدەبی كوردیدا تەواو دەكات. كاتێك من بینیم و ئەم باسەی بۆ دەكردم ئەو هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرا بوو و خەریكی لێكۆڵینەوەی زانستی بوو لە سەر كورد و كوردستان. نازانم ئاخۆ لە ژیاندا ماوە یا نا یادی بەخێر بێت.

لە دوای پیریسترۆیكا و گڵاسنەست جارێكی دیكە كوردی ئازربایجان سەریان بەرز كردەوە و كەوتنە باسی كوردێتی خۆیان. لە ساڵی ١٩٨٩ دا ١٢ هەزار كەس خۆیان بە كورد ناونووس كرد بوو، بەڵام زۆربەی هەرە زۆریان كوردییان نەدەزانی. داڤید بابایانی ئەرمەنی لەم بارەیەوە دەڵێ ” نابێ هەموو گوناهەكە بخەینە ئەستۆی ئازەرییەكان. ڕاستە ئەوان زۆریان پێخۆش بوو كورد لە بەین بچن، بەڵام ڕۆڵی كوردیش كەم نەبوو لەوەی بەو ئاسانییە دەستبەرداری زمان و كولتوری خۆیان بوون. دەبوایە بە توندی ڕوو بەڕووی سیاسەتی تواندنەوە ببوونایەتەوە”. نموونەی كوردەكانی نەخچوان دێنێتەوە كە ژمارەیان ٢٦٤٩ كەس بوو، لەو ژمارەیە ٢٦٣١ زمانی كوردیان بە زمانی دایكی خۆی دانابوو. كوردانی ئازربایجان شیعە مەزەب بوون و ئەمەش وای لێدەكردن فێری ئازەری و فارسی بن بۆ ئەوەی ڕێوڕەسمە ئاینییەكان بەجێ بێنن، لە كاتێكدا كوردانی نەخچوان سوننە مەزەب بوون. نەخوێنەواری دەورێكی باڵای بینی لە تواندنەوەی كوردانی ئازربایجاندا. لە نزیكەی ٥٠ هەزار كوردی ئازربایجان تەنها ١٧٥٦ یان خوێندەواریان هەبوو و تەنها ١٠ كەسیان شتێكیان لە بارەی ڕێزمانی كوردییەوە دەزانی.

هەندێ كەس هەوڵی ئەوە دەدەن گوایە كەمكردنی ژمارەی كوردان لە ئازربایجان بە هۆی ڕاگواستنەوە بووە لە ساڵانی ١٩٣٧ – ١٩٤٤. بەڵام سەرچاوەكان باس لە ٥ هەزار كورد دەكەن كە لە ئازربایجان بەر ئەو شالاوە كەوتبوون. لەو ساڵانە كوردانی ئازربایجان، ئەرمەنستان و گورجستان بە تۆمەتی ئەوەی جێگەی باوەڕ و متمانە نین بەر شاڵاێكی بەربڵاوی ڕاگواستن كەوتن بۆ كازاخستان و كۆمارەكانی ناوەڕاستی ئاسیا.

سەرچاوە مێژووییەكان لە بارەی كوردستانی سورەوە زانیاریمان پێ نابەخشن. ڕەنگبێ ئەمەش بە هۆی ئەوەوە بووبێت كە لە دوای لە ناوبردنێوە ئیتر بە هیچ شێوەیەك باسی لێوە نەكراوە. لە كۆتایی بیستەكانی سەدەی ڕابردووەوە ئەوەی پەیوەندی بە كوردەوە هەبوو لە ئازربایجان لە بەین برا. لە سییەكاندا ئاماژە كردن بە كورد و كوردستانی سۆڤیەتی بە تەواوی لە ئارادا نەما.

بە پێی سەرژمێری ١٩٥٩ ژمارەی ئەوانەی خۆیان بە كورد پێناسە كردبوو لە یەكێتی سۆڤیەتدا ٥٩ هەزار كەس بوون، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٩ ژمارەكە گەیشتە ١١٦ هەزار كەس. پرۆفیسۆر هەسراتیان ئەمە گرێدەدا بە ڕووداوەكانی باشوری كوردستانەوە (شۆڕشی ئەیلول ١٩٦١ و ڕێكەوتننامەی ١٩٧٠). ڕاگواستنی ززۆرەملێی كوردانی كەفكاز لە ساڵانی ١٩٣٧- ١٩٤٤ ڕۆڵی زۆری بینی لە پرۆسەی كەمبوونەوەی ژمارەی كورد و توانەوەیان لە نێو گەلانی دیكەی كۆمارەكانی یەكێتی سۆڤیەتدا. تا كۆتایی پەنجاكان كوردە ڕاگوێزراوەكان لە هەموو مافە دەستورییەكانیان بێ بەش كرابوون. ئەوان لە ژێر چاودێری توندی دەزگای ئەمنی و هەواڵگیری ترسناكی KGBدا بوون و ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە دەرەوەی گوندەكانیان. بۆ ڕزگار بوون لەو بارودۆخە و بۆ ئەوەی بتوانن گەشت بكەن و بچن بۆ خوێندن زۆریان بە ناچاری كوردێتی خۆیان دەشاردەوەو و خۆیان بە ئازەری و كازاخی و گەلانی دیكە ناونووس دەكرد.

راپۆرت

تا ئێستا بوونی چەك لەدەستی هاووڵاتیان دەرنەهێنراوە
بێ‌ مووچەیی و ناكۆكی سیاسی ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەخاتە مەترسییەوە

خەڵك- تایبەت
لەماوەی چوار ڕۆژدا لەشاری هەولێر لەچەند ڕووداوێكی جیاوازدا لەئەنجامی دەمەقاڵێ و كێشەی جیاواز لەهەولێر ۳ كەس دەكوژرێن و ٦ كەسی تریش برینداربوون، بەپێی ئامارەكانیش لەماوەی یەك مانگدا لەژمارەیەك ڕووداوی جیاواز نزیكەی ٥ كوژراو و ١٠ برینداری لێ كەوتۆتەوە، ئەمە جگە لەچەند تاوانێكی تر لەلایەن كەسانی جیاوازەوە لەهەولێر بەچەك و بێ چەك هەڵكوتراوەتە سەر دەرمانخانە و كافتریا و نەخۆشخانە و شوێنی تر، سەڕەڕای دەستگیركردنی تۆمەتباران، بەڵام ڕووداوەكان بەردەوام بوون، زۆربەی كێشەكانیش كێشەی لاوەكی بوون.

پانۆڕامای ڕووداوەكان؛

ناوەڕاستی مانگی ڕابردوو لەسەر یاری پۆپجی كەسێك هاوڕێكەی خۆی دەكوژێت و دەستگیر دەكرێت، هەروەها لەسەرەتای مانگی ڕابردوو لەكاتی هەوڵدان بۆ دەستگیركردنی تۆمەتبارێك، بەداخەوە بەهۆی ڕووبەڕووبونەوەی تۆمەتبار لەگەڵ پۆلیس، پۆلیسێك دەكوژرێت و ٤ ئەفسەر و پۆلیسی تر بریندار دەبن.

هاوكات لەچوار ڕۆژدا لەهەولێر ۳ كوژراو ٦ بریندار لەڕووداوی جیاجیا تۆماركراوە كەزۆربەیان چەكی تێدا بەكارهاتووە بەم شێوەیە؛

لەڕێكەوتی 29تشرینی دووەم لە گەڕەكی شێخ ئەحمەدی شاری هەولێر دوو برا پورزایەكی خۆیان بە ناوی (ب. ر) بە چەقۆ كوشت، ئەو كەسە تەمەنی ٣١ ساڵ بووە. لە ڕووداوێكی تریشدا درەنگانی شەوی 30 تشرینی دووەم گەنجێك بەناوی (ن، ع، ر) لە هەولێر لەكاتی هەوڵدان بۆ وەرگرتنەوەی قەرز بەبڕی 50 هەزار دۆلار لای كەسێكی دیكە بەوهۆیەوە بووەتە شەڕیان قەرزارەكە خاوەن قەرەزەكەی چەقۆ كوشت، هەر لەم ڕووداوە بكوژەكە و كەسێكی دیكە بریندار بوون، ئێستاش لەلایەن هێزەكانی پۆلیسەوە دەستگیر كراوە.

‌هاوكات لەڕووداوێكی تریشدا شەوی ١\٢ی كانوونی یەكەمی ٢٠٢٠ لەگەڕەكی مامۆستایانی هەولێر لەشەقامی ٤٠ مەتری بەهۆی دەمەقاڵی لەنێوان چەند كەسێك دەبێتە شەڕە تەقە لەنێوان دوو برا و كەسانی تردا، لەئەنجامدا كەسێك دەكوژرێت و دوو كەسیش بەسەختی بریندار دەبن. هەروەها دواین ڕووداو لە شەوی ٢\٣ی كانوونی یەكەمی ٢٠٢٠ لەگەڕەكی كوێستانی هەولێر بەهۆی دەمەقاڵی لەسەر كۆتر، تەقە دەكرێت دوو كەس بریندار بوون و زیانیش بە سێ ئۆتۆمبێل گەیشت.

جگە لەم تاوانانە، لەلایەن كەسانی جیاوازەوە لەهەولێر هەڵیانكوتاوەتە سەر دەرمانخانە و كافتریا و نەخۆشخانە شوێنی تر و زۆرینەی ڕووداوەكانیش چەكی تێدا بەكارهاتووە سەڕەڕای دەستگیركردنی تۆمەتباران لەلایەن هێزە ئەمنیەكانەوە، بەڵام ڕووداوەكان بەردەوامیان هەیە، زۆربەی كێشەكانیش كێشەی لاوەكی بوون، جگە لەم ڕووداوانەش لەمانگەكان ڕابردووش چەندین ڕووداوی تری كوشتن ڕوویداوە.

پارێزەرێك: بوونی چەك و سولحی عەشایەری هۆكارە

ڕێبین سەباح، پارێزەری ڕاوێژكار لەبارەی ئەم ڕووداوانە بۆ (خەڵك) دەڵێت، بەداخەوە ڕووداوەكانی تەقەكردن و كوشتن و برینداركرن لەهەرێمی كوردستان بەگشتی و هەولێر بەتایبەتی زۆر زیادی كردوە و بۆتە دیاردە كە جێگای مەترسیە.

وتیشی، هۆكاركەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی تائێستا چەك قەدەغە نەكراوە و زۆر بەئاسایی كڕین و فرۆشتنی چەك و دیاردەی چەكداری هەیە، هەروەها سولحی عەشایەری وایكردوە دادگاكان نەتوانن تاوانباران بەپێی یاسای سزادان سزابدەن لەسەر تاوانەكانیان، پێشم وایە ڕووداوەكان لەشتی بچووكەوە دەست پێ دەكەن، دیاردەكەش مەترسیدارە لەسەر كۆمەڵگا.

دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ: ڕێكاری تووند بەرامبەر دیاردەی چەكداری بگیرێتەر

محەمەد گۆمەشینی، وتەبێژی دەستەی سەربەخۆی مافەكانی مرۆڤ سەبارەت بەم ڕووداوانە بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، زیادبوونی ڕووداوەكانی تەقەكردن و شەڕ و كوشتن و تاوانەكان ماوەیەكە زیاتر هەستیان پێ دەكرێت لەشار و شارۆچكەكانی هەرێم، بەشی زۆری ڕووداوەكانیش لەڕێگای چەكەوە دەكرێت، ئەمەش هۆكاری زۆری هەیە و پێشتر ڕامانگەیاندبوو بەتایبەت بوونی چەك بەدەست هاوڵاتی و ئاسان دەست كەوتنی چەك لەبازاڕ بەبێ ئەوەی پلە و پۆستی سەربازیان هەبێت، وادەكات كاتێك كێشە هەبێت چەك بەكاربێت بۆ یەكلاكردنەوەی.

ناوبراو هیوا دەخوازێت لایەنە پەیوەندیدارەكان چاوكراوەتربن و وردتر چاودێری شوێنە گشتیەكان و بازاڕ و كافتریا و گازینۆكان بكرێت، هەروها مەفرەزە و بازگەی شەوانەش هەبێت لەگەڵ جولەی هێزەكان تاوەكو هاوڵاتیان هەست بكەن و لەكاتی بوونی كێشەیەكیش بەخێرایی گەیشتنیان بۆ شوێنی ڕووداو و كۆنتڕۆڵكردنی، هیواداریشین ڕێكاری تووند بەرامبەر دیاردەی چەكداری بگیرێتەر بەر بۆ ئەوەی هاوڵاتیان هەست بەمەترسی نەكەن و ئاسایشی شارەكان بەرقەرار بێت بەتایبەت لەم دۆخە.

توێژەرێكی كۆمەڵایەتی: دۆخی ئابووری و ناسەقامگیری سیاسی مەترسی دەخاتە سەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی

سەعید محەمەدئەمین، توێژەرێكی كۆمەڵایەتی لەسەر ئەو ڕووداوانە بۆ (خەڵك) باس لەوەدەكات، بەشێكی هۆكارەكان دەگەڕێتەوە بۆ كاڵبوونەوەی ڕەوایەتی و دەسەڵاتی خێزان لەپەروەردەكردنی تاك، لەبەرامبەردا گروپی هاوڕێیان و سۆشیال میدیا و مامۆستایانی ئایینی و قوتابخانە و دەزگاكانی ڕاگەیاندن كاریگەریان لەسەر پەروەردەی تاك هەیە، كە وادەكات تاك پەروەدەی جیاواز وەربگرێت، بەتایبەت گروپی هاوڕێیان بەهۆی ئەوەی ژینگەی كۆمەڵایەتیمان بۆتە ژینگەیەكی گەرم لەڕووی دۆخی دەروونیەوە، وادەكات گەنجان چاولێكەری و لاساییكردنەوەیان هەبێت و خۆیان بەراورد بكەن بەهاوڕێكانیان لەبارەی ژیان و چۆنیەتی بەسەربردنی كات، كە ئەمەش وادەكات گەنجان بەردەوام لەهەڵچووندابن، بۆیە تاك بەردەوام ئامادەیە ڕەفتاری تووندووتیژی بنوێنێت.

ئەوەشی خستەڕوو، باروودۆخی ئابووری و ناسەقامگیری سیاسی و كرانەوەی كۆمەڵگا و سەیركردنی كۆمەڵێك دیمەنی فیلمی ئەكشن، بەشێكن لەهۆكارەكان لەوەی تاك لەناسەقامگیری دەروونیدابێت، ئەمەش وادەكات لەڕووبەڕووبونەوەی هەر كێشەیەك تاك ڕەفتار و كاردانەوەی تووندووتیژی بنوێنێت.

هاوكات هۆكارێكی تری یاریدەدەری دروست بوونی ئەو ڕووداوانە ئاسان بەدەست هێنانی چەكە بۆ هاوڵاتی و هێزە ئەمنیەكانیش لەجێگای ئەوەی چەك لەشوێنی دەوام جێبهێڵن لەگەڵ خۆیان دەیهێننەوە، وای لێهاتووە چەك وەك مۆبایل بەردەوام لەدەست هاوڵاتی بێت، ئەمەش مەترسیدارە و ڕووداوی مەترسیداری لێ دەكەوێتە و كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی.

پۆلیس چەك لەدەستی هاووڵاتی ناهێڵێت

لەبارەی هەوڵی هێزە ئەمنیەكان بۆ كۆنتڕۆلكردنی ئەم ڕووداوانە (خەڵك) پەیوەندی بەبەرپرسانی پۆلیسی هەولێر كرد، بەڵام وەڵامی پەیوەندیەكان نەبوو.

لەهەمان كاتدا بەپێی زانیاریەكانی دەست (خەڵك)كەوتووە وەزارەتی ناوخۆ بۆ نەهێشتنی چەك لە دەستی هاووڵاتییاندا بەرنامەیەكی داڕشتووە، بەڵام بەرنامەكە بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە جێبەجێكردنەكەی دواخراوە، بەپێی بەرنامەكە وێڕای نەهێشتنی چەك لەدەستی هاوڵاتی لەسەر كارمەندانی دەزگا ئەمنییەكانیش جێبەجێ دەكرێت، نابێت هێزە ئەمنیەكان لەو كاتانەی لەدەوامی فەڕمیدا نین چەكیان پێبێت، بڕیارە بەم نزیكانە بڕیارەكە لەلایەن وەزارەتی ناوخۆ بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی پێشمەرگە و لایەنە پەیوەندیدارەكان جێبەجێ بكرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

پاشای بیابان و دیكتاتۆرێكی نامۆ و سەرنجڕاكێش

خەڵك- بەشی هەواڵ

لە ماوەی چوار دەیەدا موعەمەر محەمەد عەبدولسەلام ئەبو منیار قەزافی دەسەڵاتی لیبیای بەدەستەوە بوو، لە چوارچێوەیدا دەستی گرت بەسەر سامان و دەسەڵاتدا كە سنورەكانی لیبیای بڕی، زیاتر لە قەیران و ململانێیەكی دروستكرد بۆ دەرەوەی سنور لە زۆر وڵات و هەرێم و كیشوەر.

قەزافی لە 7ی حوزەیرانی 1942 لە شاری سێرت لەدایكبووە و هەر لەوێش ژیانی كۆتایی پێهات.

جولەكە بووە

بەپێی میدیای ئیسرائیلی بنەڕەتی رەگەزی قەزافی دەگەڕێتەوە بۆ جولەكە لە داپیرەیەوە كە داپیرەی جولەكە بووە.

ناوبراو چادرێكی لە بیابانی سێرت هەڵدابوو، زۆرینەی كاتەكانی لەوێ بەسەر دەبرد، لەوێ پێشوازی لە میوانەكانی دەكرد و كۆنگرەكانی دەبەست، بە سەعات قسەی دەكرد لەسەر فەلسەفە و بیروبۆچونەكانی لەسەر جیهان، تەنانەت بە فڕۆكەكەی چادرەكەی دەگواستەوە بۆ نێوەندە گەورە جیهانییەكان كە بانگێشت دەكرا لەوێ دەچوە ناوی.

میوانەكانی قەزافی شەوی مەترسیداریان بەسەر دەبرد كاتێك لای دەمانەوە لە بێدەنگی شەودا، كاتێكیش قەزافی كۆمەڵێك پرۆتۆكۆڵی نامۆی بەسەردا دەسەپاندن لە دابەزین بۆ خێوەتێك لە شێوەی هۆتیلی پێنج ئەستێرە.

پاشای بیابان

ئەو پاشای دەشت و بیابان بوو، زۆر جار دەیگوت ئەو رێبەری شۆڕشە، هەژارە خاوەنی هیچ نییە جگە لە خێوەتێك، لەگەڵ تفەنگەكەی.

قەزافی لە سەرەتای منداڵیدا لەبارەی ئاینی ئیسلامەوە هەندێك وانەی خوێندووە و دواتر گواستویەتیەوە بۆ سیستمی سەربازی پێش ئەوەی لەگەڵ كۆمەڵێك هاوڕێی بزوتنەوەی ئەفسەرانی یەكگرتووی رزگاریخواز دابمەزرێنێت كە سیستمی پاشاییان روخاند.

حكومەتەكەی ئیدریس سنوسی لە 1969 لە كودێتایەكی سەربازیدا روخا كە بزوتنەوەی ئەفسەرە رزگاریخوازەكان سەركردایەتیان كرد.

ئەم گەنجە چوە سەر دەسەڵات لەسەر پشتی زرێپۆش و دەستی بەسەر لیبیادا گرت بۆ ماوەی چوار دەیە كە تێیدا نە یەكسانی و نە دیموكراسی هەبوو، دواتر بووە دەوڵەتێكی نەوتی كاریگەر بۆ راكێشانی كرێكاری بیانی لە سەرانسەری جیهانەوە.

سیستمی جەماوەریی

بۆچونەكانی قەزافی تا ئێستا مشتومڕی لەسەرە لە رایگشتی جیهاندا، بەتایبەت روانینە جەماوەرییەكەی كە دەیگوت سیستمی دەسەڵاتەكەی نە پاشایی نە كۆمارییە، بەڵكو جەماوەرییە، جەماوەر بۆ خۆیەتی، ئەو نە سەرۆكە، نە حاكمە، بەڵكو گەل حكومی خۆی دەكات لە رێگای كۆنگرە میلییەكانەوە كە سەرچاوەی یاسادانان و لیژنە شۆڕشگێڕەكانە كە دەسەڵاتی جێبەجێكردنە.

قەزافی سەرجەم جومگەكانی دەسەڵاتی لە نفوز و سامان و بیری سیاسی لە دەستی خۆی و بەشێكی كەمیشی لە دەستی بنەماڵەكەیدا كۆكردەوە.

كتێبی سەوز

ئەو بیروبۆچونەكانی لەكتێبێكدا كۆكردەوە كە بە كتێبی سەوز ناسرا، دواتر بە فەڕمی بووە دەستوری لیبیا.

لە 2ی ئاداری 1977 سیستم كرایە دەسەڵاتی فراوانی گەل، خەڵك بەشدار دەبن لە دەسەڵات و سامان و چەك، بەڵام ئەوانە بۆ گەلی لیبی نەهاتنە دی تا لێی راپەڕین لە 2011 لەسەر كۆكردنەوەی هەموو شتێك لە دەستی خۆی و بنەماڵەكەی.

لە سەرەتای ساڵانی یەكەمی دەسەڵاتیدا جۆرێك لە جۆرەكان یەكگرتوویی لەگەڵ سیستمی ناسری لە میسر تاقیكردەوە، كە لیبیا و سودان و میسر رێككەوتن لە 1969.

قەزافی ئامانجی یەكگرتن نەبوو هێندەی بە دوای خەونی یەكگرتووی عەرەبەكانەوە بوو بۆ دانیشتنی لەسەر تەختی پاشایی و رێبەری.

قەزافی و شەڕی خۆرئاواییەكان

لە قۆناغێكی تردا قەزافی شەڕێكی میدیایی لە دژی خۆرئاوا بەرپا كرد، پشتیوانی یاخیبوەكانی ئیرلەندای دەكرد تۆمەتباركرا بە خستنەخوارەوەی فڕۆكەیەكی ئەمریكی لەسەر گوندی لۆكەربی لە ئەسكۆتلەندا لە 1988 كە بووەهۆی كوژرانی 256 كەس.

بەمهۆیەوە ئەمریكا سزای ئابوری بەسەر لیبیادا سەپاند بۆ چەند ساڵێك دواتر تا قەزافی سازشی كرد تۆمەتبارەكانی رادەستی دادگای لاهای كردن ئەوانیش عەبدولباست مقرحی كە سزای هەمیشەیی بۆ دەركرا، ئەمین فەحیمە كە بێتاوان دەرچوو، لەگەڵ قەرەبوكردنەوەی قوربانیانی رووداوەكە بە بڕی 2.7 ملیار دۆلار.

هاوڕێی بەرلسكۆنی و ساركوزى بوو 

قەزافی لەگەڵ شەڕەكەی لە دژی ئیمپریالیزی خۆرئاوایی هاوپەیمانێكی سیاسی بەهێزی سەرمایەداری ئیتالی سیلڤیۆ بەرلسكۆنی بووە، پشتیوانێكی سەرەكی سەرۆكی پێشووی فەرەنسا نیكۆلا ساركۆزی بووە.

قەزافی لە ماوەی 42 ساڵ حكومیدا چەندین دۆسێی گرتن و كوشتن و لەناوبردن و بێسەروشوێن هەن، بەڵام لە هەموویان خراپتر دەیان چیرۆكی سێكسی قەزافین لەگەڵ كچە گەنجەكان و سوپا ژنانییەكەی، كە پاسەوانی تایبەتی خۆی بوون.

لە 17ی شوباتی 2011 خەڵكێكی زۆر لە قەزافی راپەڕین، بەڵام ئەو بە سەركوتكردن و توندوتیژی وەڵامی دانەوە ناوی بە جرج بردن، بەڵام ئەو جرجانە توانیان بەردەوام بن لە ركابەرییەكەیان لەگەڵ قەزافی تا پشتیوانی نێودەوڵەتییان بۆ دروستبوو، توانیان تاك رێبەری وڵاتەكەیان بڕوخێنن و بەوەش نەوەستان قەزافییان لە زێرابێكدا دەرهێنا و بەشێوازێكی ناشیرین كوژرا و كۆتایی بە دەسەڵاتە 40 ساڵییەكەی هێنرا.
سەرچاوە/ الجزیرە

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

جیهان لە كۆتایهێنان بە ئایدز نزیك دەبێتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

30 ساڵ بەسەر وتارەكەی كوفی ئەنان ئەمینداری پێشووی نەتەوە یەكگرتووەكان تێپەڕدەبێت كە داوای پێشكەشكردنی هاوكاری كردبوو بە كۆمەڵگەكان بەتایبەت ژنان لەپێناو شەڕی ئایدز، ئێستاش هەنگاوەكان خێراتر دەكرێن بۆ كۆتاییهێنان بەنەخۆشییەكە.

رێكخراوی تەندروستی جیهانی لە رۆژی جیهانی ئایدزدا تیشكی خستووەتەسەر هەوڵەكان بۆ كۆتاییهێنان بە ڤایرۆسی ئێچ ئای ڤی و داوای زیاتركردنی چاودێری تەندروستی كردووە.

هەڵگرانی ڤایرۆسی ئێچ ئای ڤی ئێستا 37.9 ملیۆن كەسن بەپێی ئاماری رێكخراوی تەندروستی جیهانی، كە 21%یان نەیانزانیوە كە نەخۆشن.

تا ئێستا نەخۆشی ئایدز مەترسی دروستكردووە سەرباری پێشكەوتنی گەورە لە روبەڕوبونەوەیدا لەسەرەتای راگەیاندنیەوە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە ساڵی 1988.

پسپۆڕان چارەسەری فراوان بۆ ئەم نەخۆشییە كە لە رێگەی خوێن و سێكسەوە دەگوازرێتەوە بە قورس دەزانن، بەڵام چاودێری و خۆپارێزی بە باشترین چارەسەر دەزانرێت.

دواین ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان بریتییە لە نزیكەی 38 ملیۆن توشبوو لە 2018 كە لەو ساڵەدا 770 هەزاریان مردوون و بەپێی ئامارەكان 24.5 ملیۆن نەخۆش بەرەو چارەسەر رۆیشتوون.

بەپێی ئامارەكانی بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ هەوڵەكانی نەهێشتنی ئایدز بەراورد بە ساڵی 1997 كە بەرزترین ئاماری توشبوو تۆماركراوە لە مێژوودا كە 3 ملیۆن كەس بووە، تا 2018 بە رێژەی 40% دابەزیوە.

لە 2010وە رێژەی توشبوون 16% كەمیكردووە، رێژەی توشبوونی منداڵان 41% كەمیكردووە، حاڵەتەكانی مردن لە 2004ەوە بە رێژەی 56% كەمیكردووە، كە لەو ساڵەدا بەرزترین رێژەی مردن تۆماركراوە كە بریتی بووە لە 1.2 ملیۆن مردوو بە ئایدز.

رێژەی 95%ی توشبووان لە ئەوروپای خۆرهەڵات، ئاسیای ناوەڕاست، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقایە.

دابەزینی رێژەی توشبوون لە جیهاندا كاریگەری نەبووە لەسەر ناوچەی خۆرهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست، لەوێ رێژەكە لە 2018 بە رێژەی 29% زیادیكردووە و لە 10% لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا زیادیكردووە.

هۆكاری توشبوونی نەخۆشییەكە كە سێكسە، بووە بەهۆی نەخۆشییەكە بشاردرێتەوە و باس نەكرێت، ئەمەش بەهۆكاری سەرەكی زیاتر بڵاوبونەوەی دادەنرێت بەتایبەت لە وڵاتانی عەرەبیدا.

ڤایرۆسەكە دەكرێت بۆ ماوەی ساڵانێكی زۆر لە جەستەدا بمێنێتەوە بێ دەركەوتنی هیچ نیشانەیەكی نەخۆش لەسەر كەسەكە، ئەمەش قۆناغی زۆر مەترسیدارە و هۆكاری گواستنەوەیەتی بە ئاسانی و بڵاوبونەوەی بێ زانین.

نەتەوە یەكگرتووەكان 2030 دیاریكردووە بۆ كۆتایهێنان بە ئایدز، ئەمە ئامانجێكی خوازراوە، داوای هەوڵ و هاوكاری گەورە دەكرێت، لە نامەیەكی ئەنتۆنیۆ گۆتێریش سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان.

پێش 2030 ئامانجێكی دیكە هەیە، ئەویش ئاشكراكردنی رێژەی 90%ی توشبووانە بە ئایدز و گەیشتنیانە بە دەرمانی دژە ڤایرۆس، بەكارهێنەرانی دەرمانەكەش هیچ نیشانەیەكی نەخۆشیان لێ دیار ناكەوێت.

هەرچەندە ئەم ئەنجامە لەم ساڵدا قورسە، بەڵام ئامارەكان هاندەرن كە نزیكبونەوە هەیە لە ئامانجەكە، 79%ی توشبووان بە نەخۆشییەكەیان زانیوە، ئامانجی دووەم گەیشتنە بە چارەسەر تا ئێستا لە سنوری 62%ە، ئەوانەی نەخۆشن ژمارەیان 53% تێپەڕناكات.

ئەم ژمارانە پێشكەوتنی بەرچاون لە شەڕی ئایدزدا بە كاریگەری دەرمانی دژە ڤایرۆس كە نیوەی توشبووان نەگەیشتوون بە نەخۆشی.

هەندێك وڵاتی وەك سویسرا، ئوسترالیا، بەریتانیا، دانمارك، سوێد، هۆڵەند، نزیكبوونەوە لە ئامانجەكە، بەڵام تا ئێستا بۆ وڵاتانی دیكە قورسە بە تایبەت 18 وڵاتی ئەفریقی.

تا ئێستا توێژینەوە و ئەزمونەكان بەردەوامن بۆ گەیشتن بە دەرمانێكی چارەسەری كۆتایی بۆ ئایدز بەڵام تاكو ئێستا بەو ئەنجامە نەگەیشتوون.

ئایدز سەرەتا لە پێنج پیاودا دۆزرایەوە لە حوزەیرانی 1981 لە لوس ئەنجلوس لە ویلایەتی كالیفۆرنیا لە ئەمریكا و وەك پەتایەكی جیهانی لە 1988 راگەیەنرا.
سەرچاوە/ الجزیرە

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان