ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

(ئازادی و سەربەخۆیی) دەسەندرێن نابەخشرێن!

کارۆخ خۆشناو

دوای هەردوو جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەم، سیستەمی نوێی جیهان لەسەر بنەمای هەبوونی کیانێکی سەربەخۆ و ئازاد بونیاتنرا، بەو واتایەی کە (پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکانیەکان) لەسەر ئاستی وڵاتان بوو نەک گەلان و نەتەوەکان، ئەگەرچی (ناو) لەو ڕێکخراوانە نرا (کۆمەڵەی گەلان و دواتریش نەتەوە یەکگرتووەکان) بەڵام مەرجی سەرەکی ئەندامبوونیان بریتی بوو لە هەبوونی کیانێکی سەربەخۆ لە فۆرمی ( دەوڵەت)، لەبەر ئەوە هەموو هەوڵ و تەقەڵا و خەبات و شۆڕشی گەلان چڕ بوویەوە بۆ بەدەستهێنانی کیانێکی ئازاد و سەربەخۆ، تاکو بتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی نوێی جیهانی. ئەگەر بەخێرایی ئاوڕێک لە مێژووی ئەو (۱۹۳) وڵاتە بدەینەوە کە بەفەرمی ئەندامن لە نەتەوەیەکگرتووەکان، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە:

١- لەلایەک هیچ گەل و میللەتێک مافی ئازادی و سەربەخۆییان پێ نەبەخشراوە، بەڵکو بە شۆڕش و خەبات و تێکۆشان مافەکانیان سەندووە.

٢- لەلایەکی تر هیچ وڵاتێک بە (پێرفێکت)ی لە دایک نەبووە، بەڵکو لە کاتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆییاندا کۆمەڵێک کەموکوڕییان هەبووە، چ لە سەر ئاستی ناوخۆیی، چ لە سەر ئاستی دەرەکی، بەڵام دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆییان بە جددی کاریان کردووە بۆ بنیاتنان و پەرەپێدانی داموودەزگا نیشتیمانی و مەدەنی و دیموکراسیەکان. دوای نزیکەی سەد ساڵ لە لکاندنی باشوری کوردستان “بێ ویستی گەلەکەی” بە وڵاتی نوێی دامەزراوی عێراق، ناڕازیبوون و شۆڕشی یەک لە دوای یەکی لێکەوتۆتەوە، چەند دەرفەتێکیش بۆ ئازادبوونی کورد ڕەخساوە بەڵام نەقۆستنەوەی ئەم دەرفەتانە چەندە پەیوەندی بە نەبوونی زەمینەیەکی گونجاوی ناوچەیی و نێودەوڵەتی ھەبووە، دوو ئەوەندەش پەیوەندی بە نەبوونی یەکڕیزیی ناوخۆیی و لۆکاڵی هەبووە.

مێژووی زۆرینەی ڕەهای گەلانی (ئازاد و سەربەخۆ) تژیە لە خەبات و قوربانیدان، بەتایبەت مێژووی (سەدەی بیست) بۆ هەر چوار گەلی (کورد و جوولەکە و بۆسنی و ئەرمەن) پڕیەتی لە خەبات و مەرگەسات، بەڵام لەناو ئەم چوار گەلەدا تەنیا کورد نەبۆتە خاوەنی کیانێکی سەربەخۆ، وێڕای خەبات و قوربانیدانێکی بێ شومار، بۆ نموونە بۆسنیەکان لە ساڵی (١٩٩٤) لەلایەن سربەکانەوە بەبەر چاوی دونیاوە کۆمەڵکوژ و جینۆساید کران، بەڵام ئەوانیش وەک جوولەکە و ئەرمەن، بەرهەمی جینۆسایدەکەیان (بە بوونە دەوڵەت) چنیەوە.

پێموایە کورد پێویستی بە ئێرادەیەکی نەتەوەیی (سەرووی حیزبی بوون) هەیە بۆ بەرنامەڕێژیکردن و دۆزینەوەی بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ زلهێزەکان لەپێناو کۆکردنەوەی پشتگیری و لۆبیکردن بۆ کیانێکی سەربەخۆ، چونکە سەرەڕای ئەوەی کورد لە (چەندین شوێن و چەندین جار) کۆمەڵکوژ و جینۆسایدکراوە، بەڵام هێشتا نەبۆتە خاوەنی قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆ، لێرەدا پێویستە بپرسین بۆچی کورد نەگەیشتۆتە ئەم خەونە ڕوایەی و نەیتوانیوە ئەم مافە بە دەست بهێنێت؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە پێویستە هەڵوەستە بکەین و توێژینەوەی زانستی ئەنجام بدەین، تاکو بزانین تا چەند خەتای زلهێزە بێ بەڵێنەکانە و تا چەندەش خەتای پەرتەوازەیی و کەمتەرخەمی خۆمانە؟ چونکە هیچ گەل و نەتەوەیەک لە مێژوودا (وەک کورد) دەرفەتی ئازادبوونی لەدەست نەداوە، سەرەڕای هەموو جینۆساید و قوربانیدانێک بەڵام هێشتا خەونی سەربەخۆیی بەدی نەهاتووە.

قەوارەی هەرێم ئەو دیفاکتۆیەیە کە لە دوای ڕاپەڕینی گەلی کوردستان و گۆڕانی هاوکێشەی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هاتۆتەکایەوە، ئەگەرنا هیچ کاتێک عەقڵیەتی حوکمڕانی (عەڕەب و تورک و فارس) ئامادە نین دان بە مافە نەتەوەییەکانی خەڵکی کوردستاندا بنێن، بەڵام یەکانگیری (بەرژەوەندی هێزەکانی ناوچەکە و زلهێزە نێودەوڵەتیەکان) هەرێمی کوردستانیان کردە قەواریەکەکی پارێزراو بە گوێرەی بڕیاری (٦٨٨)ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی کە لە (١٩٩١/٤/٥) دەرکرا، ئەم بڕیارەش دوای بڕیاری سیڤەر لە (١٩٢٠/٨/١٠) بە یەکەمین بڕیاری نێودەوڵەتی دادەنرێت کە لەلایەن دەزگایەکی گرنگی وەک ئەنجومەنی ئاسایش لە بەرژەوەندی نەتەوەی کورد دەرکرابێت.

(ئازادی و سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەت) پڕۆسەیەکی درێژخایەن و دوورمەودان، پێویستی بە قوربانی و پلانی پێشوەختە و زەمینەسازیی هەیە، کوردیش ئەم پڕۆسەیەی دەست پێکردووە و یەکەم هەنگاویشی ناوە کە بریتی بوو لە (رێفراندۆم) ، هەر کاتێک بارودۆخی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەبار بوو، دەکرێت کورد هەنگاوی تر بهاوێژێت و پڕۆسەکە تەواو بکات.

بارودۆخی ئێستای ناوچەکە ناسەقامگیرە و کۆمەڵێک گۆڕانکاری لە ئارادان لە ژێر چەتری ڕێکەوتنەکانی (ئیبڕاهیمی و شامی نوێ و نیۆم و گرێبەستی سەدە) بەڵام مەرج نیە دیدگا و بەرژەوەندی بەشێک لە وڵاتان لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی کوردی هاوتەریب بن، بۆیە پێویستە سەرکردایەتی کوردستان هەوڵبدات بەرژەوەندیەکانی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و زلهێزەکان پاراڵێڵ و هاوتەریب بکات تاکو نەبنە ڕێگر لەبەردەم سەربەخۆیی کوردستاندا، لە سەرووی هەموو ئەو وڵاتانەش ئەمریکا دێت، کە پێویستە کورد بەرژەوەندیەکانی خۆی لەگەڵی هاوتەریب بکات و پشتگیری ناوەندەکانی بڕیاری ئەمریکا دەستەبەر بکات، لە ڕێگای پڕۆسەی لۆبیکردن و کۆکردنەوەی پشگیری و پاڵپشتی، ئەمەش پێویستی بە کات و کارەکتەر و بودجە هەیە، چونکە بە دەستهێنانی پشتگیری بۆ پڕۆسەی سەربەخۆیی لە وڵاتێکی وەک ئەمریکادا بێ بەرامبەر نابەخشرێت، بەڵکو پێویستە لە ڕێگای لۆبیکردنەوە بکڕدرێت. لە کۆتاییدا دەڵێم پێویستە کورد سود لە ئەزموونی کۆمەڵێک وڵات وەربگرێت، لەوانەش وڵاتانی وەک ئەمریکا و ئیسرائیل و ئیماڕات و ئۆکرانیا و کرواتیا و ئەرمینیا ….هتد، بۆ ئەنجامدانی پڕۆسەی لۆبیکردن و کۆکردنەوەی پشتگیری بۆ سەربەخۆیی بە میکانیزمی دیبلۆماسی (نەرم و سەردەمیانە) لە پێناو بە مەنزڵ گەیاندنی پەیامی ڕەوای ڕیفراندۆم و بەدیهێنانی خەونی پیرۆزی سەربەخۆیی کودستان.

ریکلام

وتار

قردێلـــــە بڕینی بەرپرسان!

سەرکۆ یونس*

هەرێمی کوردستان بەخەڵک و حکومەتەوە بەبارودۆخێکی هەستیارو پڕمەترسیداردا گوزەر دەکات،باروگوزەرانی خەڵکانی کەمدەرامەت و مووچەخۆران و فەرمانبەران ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زیاتر بەرەو داڕمان دەچێت،کێشەی کۆمەڵایەتی و لێکترازانی خێزانەکان و کۆچی گەنجان و دەردەدەروونیەکان لەئاستێکی بەرزی مەترسیدان.

بەڵام کاتێک لەشاشەی تیڤییەکان و تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان دەبینین جەنابی پارێزگار یا وەزیر و بەرپرسی ئیداری و سیاسی قردێلەی کرنەوەی پێشانگای فۆتۆگرافی و ساڵۆنی خانمان و قاوەخانە وکافتریاو نێرگەلەخانە وچێشتخانە دەبڕن، ئیتر هیچ ئومێدێک نابینین بارودۆخە بەرەو باشبوون بڕوات.

لەڕووی ئابووریەوە کردنەوەی ئەم شوێن و جێگایانە گرنگن بەڵام لەکاتێکدا کەئابوری وڵات لەبرەو و پێشەکەوتندا بێت و هاوڵاتیان لەئاستی خۆشگوزەرانی نزیک بووبێتنەوە و دیاردەی بێکاری کەمبووبێتەوە ،بەڵام لەم باروگوزەرانەدا کە ساڵی دارایی(2020) لەکۆتایدایە و هێشتا مووچەخۆران و فەرمانبەران و مامۆستایان( 4 )مووچەی بێ پەڕو باڵیان وەرگرتوە و لەدوای زیاتر لە(45) ڕۆژ کۆتا مووچەی ئەمساڵ بە لێبڕینی (21%) دەبێت ئەمە سەرەڕای پاشەکەوت کردنی پێنج مووچەی تەواو بەبیانووی خۆگونجاندن لەگەڵ بارودۆخەکە.

ڕێژەی بێکاری بەپێ ی ئامارەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی نزیک بووەتەوە لە(%40)ی کۆمەڵگا.هەروەها ڕێژەی هەژاری هەتا بێت بەرزتردەبێتەوە و کێشەکۆمەڵایەتییەکان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زیاتر دەبن و خۆکوشتن و کوشتنی خەڵكانی تر لەزیادبووندایە.

لەلایەکی ترەوە ئەگەر کردنەوەی ئەم جۆرە پرۆژانە هەندێ کەس دڵخۆش بکات بەڵام بۆ تێگەشتنی گشتی و ڕای شەقام بریتییە لە بێ موبالاتی حکومەت بەرامبەر بە کێشەکانی هاوڵاتیان و هەست نەکردن بەئەرکە گەورەکە کەبریتی یە لەدۆزینەوەی ڕێگاچارەکان.

ئەگەر هەرێم و بەغدا نەگەن بەڕێکەوتن و بەرپرسان چەندان قردێلەی سووری تریش ببڕن ساڵی (2021) خۆشتر نابێت لە (2020) ئەگینا پێمان وایە ساڵی (2021) ساڵی پڕبوونی جامە،کوردیش خۆی باش دەزانێت کە جام پڕ بوو چی لێ دێت..؟ لەکاتێکدا کاری لەپێشینەی ئەم بەرپرس و لێپرسراوانە فەراهەمکردن ودابینکردنی پێداویستیە سەرەکییەکانی کۆمەڵگایە وەک ڕێگاوبان و خزمەتگوزارییە تەندروستی و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیەکان .

خەمی گەورەیان دەبێت دابین کردنی نەوت و هەوڵدان بۆ چاکردنی کارەبا و ئاو بێت نەک خۆنمایش کردن لەو چالاکیانەی کەلاوەکی و ناپێویستن و سوودی گشتی تێدا نی یە . ماوەتەوە بڵێن کاتێک مامۆستایەک بەمناڵەکەیەوە دەبینین داوای هاوکاری دەکات و جەنابی پارێزگاریش مقەستی بەدەستەوەیە بۆ بڕینی قردێلەی قاوەخانەیەک یان پێشانگایەک، بێ هیوایەک دروست دەبێت کەئەوسەری دیار نەبێت.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئیتر به‌سه‌

 عه‌بدولواحید محه‌مه‌د

بۆ راییكردنى كاروبارى ئیدارى و په‌روه‌رده‌یی وڵات، حكومه‌ت گرێبه‌ستى فه‌رمى له‌گه‌ڵ مامۆستایان و كه‌سانى ئیداری و شاره‌زا ده‌به‌ستێت، له‌ شێوه‌ى دامه‌زراندن كه‌ ده‌بێت مانگانه‌ حكومه‌ت پابه‌ندى پێدانى موچه‌ى دیاریكراو بێت، له‌ به‌رامبه‌ردا مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانیش كارو ئه‌ركه‌كانیان به‌ باشی به‌ڕێوه‌ ببه‌ن، به‌پێی بنه‌ما كارپێكراوه‌كان و یاسا ئیداریه‌كان، له‌وانه‌ یاسای خزمه‌تی شارستانی عێراقی ژماره‌ 24ی ساڵی 1960 و هه‌مواركراوه‌كانی هه‌روه‌ها یاسای به‌رزه‌فتی فه‌رمانبه‌ران، ئه‌و كۆنتراكته‌ و ئیلتزاماتی هه‌ردوو لای دیاریكراوه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك حكومه‌ت مانگانه‌ پێدراوه‌كان بدات و فه‌رمانبه‌ران و مامۆستایانیش ئه‌وه‌ى له‌سه‌ریان واجبه‌ جێبه‌جێی بكه‌ن.

له‌ دواى راپه‌ڕینه‌وه‌ ئه‌وه‌ى تێبینى كراوه‌، هه‌ر حكومه‌تى هه‌رێم پابه‌ندى ته‌واوى ئه‌و كۆنتراكته‌ نه‌بووه‌ و پێشێلى كردووه‌ و ماف و ئیمتیازاتى مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانى به‌ كه‌موكوڕییه‌وه‌ داوه‌، زۆربه‌مان له‌بیرمان ماوه‌ له‌ ساڵى 1992 شه‌ش مانگ حكومه‌ت موچه‌كانى نه‌دا ، ئه‌و ده‌م به‌ ئاسایى وه‌رگیرا، چونكه‌ دۆخه‌كه‌ له‌لاى هه‌موو لایه‌ك قابیلى قبوڵ بوو، دواى ئه‌و ساڵه‌ش ناوه‌ ناوه‌ هه‌ر پێشێلی كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌رى و لێكه‌وته‌ى خراپی نه‌بووه.

پێویسته‌ بوترێ له‌ 2008 تا كۆتایی 2013 ده‌كرێ بۆمامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران به‌ سه‌رده‌مى زێرین ناو بهێنرێت، له‌و چه‌ند ساڵه‌دا مانگانه‌ له‌ كات و ساتى خۆیدا موچه‌كان ده‌دران، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ش جۆرێك غه‌در كردن و جیاوازیه‌كی ئاشكرا له‌ نێوان موچه‌خۆرانى ده‌ڤه‌رى سلێمانى و هه‌ولێردا هه‌بوو، به‌ جۆرێك مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران دوای راستكردنه‌وه‌ی موچه‌كانیان جیاوازیه‌كانیان بۆ هه‌ژماركرا و وه‌ریان گرت، به‌ڵام مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانى هه‌ولێر و دهۆك له‌ كاتى خۆیدا موچه‌كانیان راست نه‌كرایه‌وه‌، كاتێك راستكرایه‌وه‌ دۆخه‌كه‌ له‌ روی داراییه‌وه‌ ئاڵۆزكا و تا هه‌نوكه‌ بۆیان قه‌ره‌بوو نه‌كرایه‌وه‌.

له‌ سه‌ره‌تاى ساڵى 2014 شه‌وه‌ موچه‌ بووه‌ بنیشته‌ خۆشه‌ى سه‌ر زاران له‌ ماف و پێدراوه‌وه‌ بووه‌ موژدانه‌ و مانگانه‌ ببووه‌ سه‌ردێرى باس و خواسی میدیای بیستراو و بینراو و سۆشیال میدیاوه‌، له‌ مانگى ئه‌یلولى 2015ه‌وه‌ به‌ یه‌كجاره‌كى بڕدرا و بووه‌ دیدار حه‌زره‌ت، له‌ مانگى شوباتى 2016 به‌ یه‌كجارى هه‌موو ئه‌و ئاوات و ئامانجانه‌ى بینا كرابوو هێنایانه‌وه‌ سه‌ر سفر، موچه‌كانیان كرده‌ به‌خشینه‌وه‌ى بڕه‌ پاره‌یه‌ك وه‌ك خێر و سه‌ده‌قه‌ به‌ فه‌رمانبه‌ران و مامۆستایان، دووساڵى ره‌به‌ق ئه‌وه‌نده‌ ئه‌زیه‌ت و ئازارى خه‌ڵكیاندا، ته‌نها دڵسۆزی بوو وای كرد ئه‌و خه‌ڵكه‌ وره‌ به‌رنه‌دا و درێژه‌ به‌ راپه‌ڕاندنی ئه‌ركه‌كان بده‌ن.

له‌ مانگى ئادارى 2018وه‌ هه‌ندێك فه‌ره‌حنایی روى له‌ موچه‌خۆران كرد به‌وه‌ى حكومه‌تى مه‌ركه‌زى(( 317 ))ملیار دینارى مانگانه‌ ده‌نارد، ئه‌وه‌ش ساڵێكى خایاند و تا مانگى ئادارى 2019 ، ئیتر ره‌وشه‌كه‌ ئاسایی بۆوه‌ و حكومه‌تى مه‌ركه‌زی ((452 )) ملیار دینارى مانگانه‌ نارد، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ هه‌ر ده‌ستیان له‌سه‌ر دڵیان بوو به‌وه‌ى جار جاره‌ برا عه‌ره‌به‌ چاوڕه‌شه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ى بڕینیان ده‌كرد، هه‌رواش ده‌رچوو جارێكیتر له‌ مانگی شوباتی ئه‌مساڵه‌وه‌ ئه‌و پاره‌ی كه‌ دەیاننارد بڕیان له‌وساوه‌ پێنج مانگی تر موچه‌كان حه‌په‌لوش كران و كرایه‌ قوربانی ئه‌و جه‌ده‌له‌ بێمانایه‌ی نێوان حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و حكومه‌تی مه‌ركه‌زی.

لێره‌وه‌ پێویسته‌ به‌ یه‌كجاره‌كى چاره‌سه‌رى ئه‌و كێشه‌یه‌ بكه‌ن و چیتر نه‌هێلن قوت و رزقی ئه‌و حه‌شاماته‌ بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌نگه‌نه‌ی سیاسه‌ت و كێبركێی تایفی و هه‌ڵبژاردن و بوار و بابه‌تیتر كه‌ له‌ دوور و نزیك مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران په‌یوه‌ندیان پێوه‌ نیه‌، ئیتر به‌سسه‌ هوتاف كێشان و هه‌ژمار بۆ موچه‌نه‌كردن و كردنی به‌ كاڵا و دروشم فرۆشتنه‌وه‌ی به‌م و ئه‌و، چونكه‌ زۆربه‌ى خه‌ڵكى ئه‌م هه‌رێمه‌ ژیانیان له‌سه‌ر موچه‌یه‌ ئینجا ئه‌گه‌ر بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌ترسی و نه‌درێت هه‌موو جومگه‌كان سه‌ره‌ و ژێر ده‌بێت و ناشبێت موچه‌ به‌ شتێكى لاوه‌كى حساب بكرێت وه‌ك هه‌ندێك به‌رپرس بانگه‌شه‌ ده‌كه‌ن، به‌ راستى ئه‌وه‌ ناحه‌قیه‌كى گه‌وره‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌ جددى خه‌م له‌و بابه‌ته‌ نه‌خورێت و مانگانه‌ دابین نه‌كرێت.

به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌رگه‌ى له‌وه‌ زیاتر ناگرن و حكومه‌تی هه‌رێمیش به‌ به‌رپرس ده‌زانن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر پێشتر پاساو هه‌بوو بێت به‌راستى ئێستا هیچ پاساوێك نه‌ماوه‌ تاوه‌كو ئه‌و حه‌شیمه‌ته‌ له‌و مه‌ینه‌تیه‌ دابن و به‌ به‌رچاویانه‌وه‌ خه‌ڵكانیتر له‌م عێراقه‌ به‌رفاهه‌تیه‌وه‌ ژیان به‌سه‌ر به‌رن ، كه‌چى له‌ هه‌رێمدا هه‌ر به‌ حه‌سره‌ت بۆ ژیانێكى ئاسوده‌ و بێ كه‌مو كوڕیه‌وه‌ بژین، بیانه‌وێ یان نه‌یانه‌وێ خه‌ڵك متمانه‌ى به‌ قسه‌ و دروشمى باق و بریق نه‌ماوه‌ كردارى ده‌وێت، كرداره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ موچه‌ له‌ كاتى خۆیدا بێ كه‌موكوڕی بدرێت ئه‌گه‌ر نا پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ى تر هه‌مووكات به‌سه‌ر بردنه‌ و ئازاردانى ئه‌م خه‌ڵكه‌یه‌ و هیچیتر.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دزیی میدیايى و گزیی میدیاوان

د.شوان ئادەم ئەیڤەس
لەپاڵ توێژەران و ئەكادیمیی و نووسەراندا؛ داخوازى دووركەوتنەوەی ميديا و میدیاوانان لەدیاردەی گزییكردن و دزینی بەرهەمی هزریی ئەوانیدیكە، خواستێكی سەرەكیی پێوەرەكانی رێسا پیشەییەكانى راگەياندن و بەند و بڕگەكانی یاسا بەركارەكانی وڵاتانە كە سزای روون و راشكاوى بۆ تاوانبارانی ئەو جۆرە گزیی و دزییە دیارییكردووە و بەدەقی یاساییش پشتڕاستكراوەتەوە.
بەپێی یاسای ژمارە 17ی ساڵی 2012ی مافی دانەر و مافە هاوسێكانی لەهەرێمی كوردستانی عێراقدا؛ بە بەندكردن بۆ ماوەیەك لەیەك مانگ كەمتر نەبێت و لەساڵێك زیاتر نەبێت، بەغەرامەیەك لە پێنج سەد هەزار دينار كەمتر نەبێت و لەیەك ملیۆن و پێنجسەد هەزار دینار زیاتر نەبێت یان بەیەكێك لەم دوو سزایە سزا دەدرێت؛ هەركەسێك مافەكانی ئەو كەسەی كارێك دادەهێنێت یان مافی هونەرمەندی بەجێگەیەنەر، بەرهەمهێنەرانی تۆمارە بیستراوەكان، دامەزراوە و ئێزگە و كۆمپانیا و دەستەكانی پەخشی تەلەڤزیۆنیی و رادیۆیی و خانەكانی بڵاوكردنەوە، پێشێل بكات.
گزییكردن (Plagiarism)؛ پێشلكردنی مافی خاوەندارێتیی و دزينى بەرهەمى هزریی كەسانی دیكە و بەكارهێنانەوەيەتی بەشێوەيەكی زارەكیی یاخود نازارەكیی و دەستنووس، چاپكراو، هێڵكاریی و گرافیك و تۆماركردنی دەنگیی و رەنگیی یاخود دیجیتاڵی، بەبێ وەرگرتنی رەزامەندی یاخود بەبێ پرسكردن و ئاماژەدان بەسەرچاوەی بەدەستهێنان و هەڵهێنجان و لێوەرگرتنی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ؛ جا بەمەبەست بێت یاخود بەبێ مەبەست.
لەرووی ئەكادیمییەوە؛ زانكۆی برادفۆرد-ی بەریتانیایی گزییكردنی زانستیی بە تاوانێكی گەورە داناوەو شەش جۆری جیاوازیشی لێ دەستنیشان كردووە، لەوانە گزییكردن لەرێی: كۆپیكردنی راستەوخۆ، گۆڕینی وشەكان،شاردنەوەی سەرچاوەكان، كاركردن لەگەڵ خوێندكارانی دیكەدا، كڕینی دەقێك یان بەرهەمێكى كەسانی دیكە لەگەڵ گزییكردنی خودی و دووبارە بەكارهێنانەوەی كارێكى پێشتر ئەنجامدراو. هەڵبەتە هۆكارەكانی گزییكردنی زانستيی زۆر و هەمەجۆرن، بەڵام دیارترینیان دەگەڕێنەوە بۆ نەشارەزایی لەبنەماكانی نووسینی ئەكادیمی، بێتوانایی لەرێكخستنی كاتدا، ئارەزووی زوو گەیشتن بەپلە و پایەی بەرز، هەستنەكردن بە بەهای كاری رەسەن، پەروەردەی نادروست و هەڵە، ترسان لەكەوتن و نوشووستهێنان، ئاسانیی دەستگەیشتن بەسەرچاوەی ئەلكترۆنی، هەستكردن بەئازاری قەرەبوونەكردنەوەی رابردوو، پشتگوێخستنی سەرچاوەكان لەگەڵ زۆریی ژمارەی نووسینگە بازرگانییەكانی گزییكردن لەنووسینی راپۆرت و پرۆژەی دەرچوون و تێزەكانی ماستەر و دكتۆرادا (حەسەن، 2020: 146_157).
ئەوەش درووست بەپێچەوانەی هەندێك لەناوەندە ئەكادیمییەكانی هەرێمی كوردستانە كە بەبێ دانانی دەرگاوانێكی تووندی ئەكادیمی؛ رێگە بەتێپەڕین و دەرچوواندنی خوێندكاران و توێژەران دەدرێت و هیچجۆرە پرۆگرامێكی ئەلكترۆنیی هاوشێوەی (Turnitin) نییە بۆ دەستنیشانكردنی ئاست و ئاڕاستە و جۆرەكانی گزییكردن لەراپۆرت و پرۆژە و تێزە ئەكادیمییەكاندا. بگرە هەندێك لەوانەی بە گزییكردن و ساختەكردنی بەڵگەنامە و بڕوانامە و توانستى زانستييان دەگیرێن؛ فەرمانی وەزاریی و زانكۆیی دەركردن و بێبەشكردنيشان لەخوێندن بۆ دەردەچێت، بەڵام لەدوای چەند ساڵێك و بەهۆی واسیتە و مەحسوبییەت و مەنسووبیەت-ەوە، چانسی سەرلەنوێ پێشكەشكردنی خوێندنی دكتۆرا و تەنانەت وەرگرتنی پۆستی كارگێڕیی هاوشێوەی سەرۆك بەش و كارگێڕی كۆلیژ و بەڕێوبەری گشتیی و سەرووتريشیان بۆ دەڕەخسێنرێت!
ئەگەرچی گزییكردن لەبواری راگەیاندن و رۆژنامەگەرییدا؛ هاوشێوەی كایەی ئەكادیمیی و هونەریی و بوارەكانی دیكەیە، بەڵام سێ جۆری سەرەكیی گزییكردن لەبواری رۆژنامەگەرییدا زۆرتر بەرچاو دەكەون، لەوانە: گزییكردن لەزانیارییدا؛ كاتێك زانیارییەكان لەلایەن رۆژنامەوانێكی دیكەوە كۆكرابێتنەوە و بەبێ ئەوەی پشتیان پێبەسترابێت یان بڵاوكرابێتنەوە، بەكاربهێنرێنەوە. گزییكردن لەنووسیندا؛ كاتێك كە رۆژنامەوانێك بەشێك یان چەند بەشێك لەچیرۆكێكی رۆژنامەوانیی رۆژنامەوانێكی دیكە راستەوخۆ كۆپی دەكات و لەوتارێكی خۆیدا بەكاری دەهێنێتەوە. گزییكردن لەبیرۆكەدا؛ كاتێك كە رۆژنامەوانێك بیرۆكەیەك یان تیۆرییەكی لەبارەی پرسێكی هەواڵیی هەیە و رۆژنامەوانێكی دیكە ئەو بیرۆكە و تیۆرییە وەك بەرهەمێكی خۆی پێشكەش دەكات. لەو دۆخەشدا؛ دووبارە داڕشتنەوەی لێدوانەكان وەك باشترین رێگەچارەی دووركەوتنەوە لەگزییكردنی بیرۆكەكان دادەنرێت.
لەو رووەوەو لەمانگی ئایاری 2014دا؛ كەناڵی سی ئێن ئێن-ی ئەمەریكایی بڕیاری دەركردنی ماری گاموشیان-ی نووسەر و پەیامنێری خۆی دا، بەهۆی ئاشكرابوونی 128 جار گزییكردنی لەگواستنەوەو بڵاوكردنەوەی 50 هەواڵدا. جا بۆ نەهێشتن یاخود بەرتەسككردنەوەی ئەو دیاردەیە؛ باشترە بیر لەبەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی بكرێتەوە لەرێی پابەندكردنی زیاتری میدیا و میدیاوانان بەپێوەرەكانی رێسا پیشەییەكان و ئاشناكردنیان بەبنەماكانی نووسینی سەنگین و ئەتەكێتی كۆكردنەوە و داڕشتنەوەو بڵاوكردنەوەی زانیاریی لەسەر رووداوەكان. هاوكات بەدواداچوونی ياسايى و كاراكردنى سزاكان ياخود دۆزینەوەی پرۆگرامی ئەلكترۆنیی هاوچەرخ و دابينكردنى؛ بۆ رێگرییكردن لەزۆری ژمارەكانی گزییكردن و دزینی بیرۆكەی وتار و هەواڵ و وێنە و ژانرە رۆژنامەوانییەكانى دیكە.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان