ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

گەشتوگوزار بەڕەڵایی نیە،داهــاتــە

 سەرکۆ یونس*

کەرتی گەشتوگوزار لەزۆربەی ئابوری وڵاتانی جیهاندا بەیەکێک لە پایەکانی ئابوری نەتەوە دادەنرێت وبەشداری کارای هەیە لە بەدەستهێنانی داهات و بزوێنەری گەشەپێدانی بەردەوامە بۆ ئابوری وڵاتان نمونەی ئەو وڵاتانەی کە زیاتر پشت بە داهاتی گەشتوگوزار دەبەستن زۆرن لەوانە سویسرا و کەنەدا وتورکیا و ئیتالیا و ئیسپانیا و ئیماراتی عەرەبی و یۆنان و فەرەنسا.

لەساڵی (2019) لە ئیسپانیا گەشتوگوزار بەڕێژەی (14.2%) بەشداری ئابوری نەتەوەیی کردوە و لە وڵاتانی تریش ئەم کەرتە گرنگە بەڕێژەی جیاواز بەشداری دەکات.

ڕۆژی (27 -9)ی هەموو ساڵێک بەڕۆژی جیهانی گەشتوگوزار لەلایەن نەتەوەیەکگرتوەکانەوە دانراوە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا کەرتی گەشتوگوزار یەکێک بوو لەو کەرتانەی کە زۆرترین زیانی بەرکەوتوە ئەمەش دەرەئەنجانی بەربەستەکانی قەدەغەی هاتوچۆی ناوخۆیی ودەرەکی و کەمبونەوەی لەناکاوی خواستی بەکاربەران لەسەر گەشتکردن و ئەمەش بوو بەهۆی زەرەروزیانی ئابوری و لەدەستدانی سەدان هەلی کارو بێکار بونی ڕێژەیەکی بەرچاو لەپێنج مانگی یەکەمی ساڵی (2020) زیانەکانی گەشتوگوزار نزیکەی(320)ملیار دۆلار بووە و ڕێژەی (56%) ژمارەی گەشتیارانی جیهان کەمی کردوە.

بەپێ ی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی گەشتوگوزاری جیهانی سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان ژنان و گەنجان لەکەرتی گەشتوگوزار زۆرترین چین وتوێژن کە بەرشاڵاوی لەدەستدانی کارەکانیان بوونەتەوە بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە،لەهەمان کاتدا ئابوری ئەو وڵاتانەی کە زیاتر پشتیان بە داهاتی کەرتی گەشتیارییەوە دەبەست زۆرترین زیانیان بەرکەوتوە و داهاتی گشتیان توشی کەمبونەوە بوون.

بەپێی هەمان ڕاپۆرت بەهۆی ئەم ڤایرۆسەوە ڕێژەی (90%) شوێنە کلتوریەگەشتیاریەکانی جیهان داخراون لەئێستادا سوودیان لێ نابینێریت و بەمەش مەترسی بۆ سەر سەدان شوێنی کلتوری و ڕۆشنبیری مرۆڤایەتی دروست دەبێت. لەڕاپۆرتی رێکخراوی گەشتوگوزاری جیهانیدا هاتووە لە دەرئەنجامی کاریگەریەکانی ڤایرۆسی کۆڤید-19 وە لەنێوان (100 بۆ 120) ملیۆن کاری گەشتیاری ڕاستەوخۆ لەژێر مەترسی لەدەستداندان.

بەپێی ڕاپۆرتەکان هەریەکە لە(ئوستورالیاو چین و مالیزیا، مەکسیک و کۆریای باشور) زۆرترین زیانیان بەرکەوتوە کەبەچەندین ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت و پاشان هێڵەکانی گواستنەوەی ئاسمانی و گازینۆکان و هاتوچۆی دەریایی و چێشتخانەومیوانخانەکان زیانی گەورەیان بەرکەوتوە.

هەرێمی کوردستان لە چەند ساڵی ڕابردودا تاڕادەیەکی زۆر باش سوودی لەم کەرتە گرنگە بینیوە و خۆشبەختانە زۆربەی ڕەگەزەکانی بواری گەشتیاری تێدا هەیە سەرەڕای کەمو کوڕییەکان بەڵام هەرچۆنێک بێت توانرا کوردستان وەک هەرێمێکی گەشتیاری لە ناوچەکە بناسرێت و ژمارەی گەشتیارانی بیانی و ناوخۆی عێراق گەواهیدەری ئەم ڕاستیەیە کە لە ساڵانی ڕابردودا بەسەدان هەزار گەشتیار ڕوویان کردوەتە ناوچە گەشتیاریەکان و ئوتێل و میوانخانەکانی شاروشارۆچکەکانی کوردستان.

لەهەندێ ساڵدا بەپێ ی ئامارەکانی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم ئومێد بەخش بوون و ئەمەش بووە بەسەرچاوەیەکی باشی داهات بۆ حکومەت و کەرتی تایبەت هەتا پێش سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەساڵی( ٢٠١٨) نزیکەی (3)ملیۆن گەشتیار هاتونەتە هەرێمەوە لەم ڕێژەیە (%80)ی لەناوخۆی عێراقەوە بوە و ڕێژەی (%20)ی گەشتیاری بیانی بوون بەداخەوە سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە(2020)دا کاریگەری ڕاستەوخۆی کردوەتە سەر ئەم کەرتە گرنگەی ئابوری هەرێم و بەشێوەیەک نزیک ببوویەوە لە داڕمانی تەواو خۆشبەختانە لەماوەی پێشوودا حکومەت بڕیاری کردنەوەی سەرجەم ناوچەگەشتیارییەکانی دا و ووردە ووردە ئەم کەرتە خەریکە دەبوژێتەوە و جموجوڵی گەشتیاری ناوخۆیی پەرەی سەندوەتەوە و ڕۆژانە بەدەیان ئۆتۆمۆبیلی گروپەکانی گەشتیاران دەبینین لەڕێگاوبانەکان.

ئەوەی جێگای سەرنجە بەداخەوە بەشێکی خەڵک و هەندێ لایەنی سیاسی بەرەو پێشچوون و گەشەسەندنی کەرتی گەشتیاری بە شتێکی خراپی دەزانن بۆ سەر کۆمەڵگا بەگشتی و چینی لاوان بە تایبەتی تەنانەت هەندێ کەس و لایەن بەبێ ئەخلاقی ناودەبەن ئەمەش بەهۆی نەبوونی هۆشیارییە لە گرنگی ئەم کەرتە بۆ داهات و ئابوری وڵات و بە خراپ سەیر کردنی بەوەی بەرەو پێش بردنی گەشتوگوزار بە بەرەڵای و خراپە ئەژمار دەکەن لەسەر کۆمەڵانی خەڵک.

هەر لەبەرئەمە پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەکان کۆمەڵێک هەنگاو بنێت بۆ ئاسایکردنەوەی دۆخەکە و گرنگیدانی زیاتر بەم کەرتە نیشتیمانییە بدرێت ئەویش بەجێ بەجێ کردنی ئەم هەنگاوانەی خوارەوە.

1_ هۆشیارکردنەوەی هاونیشتیمانیان بەوەی کە تێ بگەین گەشتوگوزار داهات پەیدا دەکات و دەبێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ ڕێژەیەکی بەرچاوی هاوڵاتیان بەگشتی و دانیشتوانی ناوچەگەشتیارییەکان بەتایبەتی.

2- برەودان بە گەشتوگوزار دەبێتە هۆی ڕەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجانی خاوەن بڕوانامەی بێکاری هەرێم کەلەئێستادا رێژەی بێکاری لەئاستێکی مەترسیداردایە.

3- پێویستە لایەنەپەیوەندیدارەکان گرنگی زیاتر بدەن بەم کەرتە ئەویش بەکردنەوەی ئامادەیی گەشتوگوزار یان بەشێک لە پەیمانگاو زانکۆکان لەو شارانەی کە گەشتیاری تێدا بوونی هەیە و ئەمەش بەمەبەستی پێگەیاندنی کادری گەشتیاری خاوەن بڕوانامە.

4- پێویستە حکومەت بەتایبەتی وەزارەتی ناوخۆ هێزێکی تایبەت ئامادە بکات بۆ ڕاگرتن وپاراستن و ئارامی ناوچە گەشتیارییەکان کە ڕاهێنانی باش و سەردەمیانەیان پێ کرا بێت و لەژێر ناوی (پۆلیسی گەشتیاری) دا کاروفەرمانەکانیان جێ بەجێ بکەن.

5_ پێویستە یاسایەکی تایبەت لەپەرلەمانی کوردستانەوە دەربچێت کە ئەم کەرتە گرنگە ڕێکبخات و بەیەکێک لەسەرچاوەکانی داهات ئەژمار بكرێت ئەو داهاتەی بەدەست دێت وەک باج دابنرێت و یان بچێتەوە وەزارەتی دارایی یان لەخزمەت شوێنە گەشتیارییەکاندا بێت.

6_ پێویستە وەزارەت و دامودەزگاکانی تری حکومەت بەچاوێکی گرنگەوە لە گەشتوگوزار بڕوانن و هاوکار بن لەبەرەوپێش بردن و گەشەپێدانی ئەم کەرتە و هەموو ئاسانکارییەک بکەن بۆ برەوسەندن و بەرەوپێش چوونی گەشتوگوزار، بەتایبەت لەئێستادا کە حکومەت بەدەست کەمی داهاتەوە دەناڵێنێت و تەنانەت توانای پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی نەماوە بۆیە گرنگە حکومەت هەموو ئاسانکارییەک بکات و ڕێگرییەکان نەهێڵێت .

*ئابوریناس

ریکلام

وتار

عــێـراق لەلێواری داڕمــانی ئابوریـــدا

 ســـەرکـــۆ یونس*

حکومەتی عێراقی بۆ مووچەی مانگی ئەیلولی مووچەخۆران و فەرمانبەرانی زیاتر لە دوو هەفتە لەوادەی دیاری کراوی خۆی دواکەوت ، گومان دەکرێت بۆ مانگەکانی داهاتوو توشی ئاستەنگی نەختینەیی و دارایی قورستر ببێتەوە و لەئێستادا حکومەت خاوەنی نزیکەی (4.5) ملیۆن فەرمانبەر ودەیان و سەدان فەرمانبەری گرێبەستە .

مانگانە عێراق بۆ مووچە پێویستی بە (5) ترلیۆن دینار هەیە لەکاتێکدا مانگانە تەنها (2) ترلیۆن دیناری دەست دەکەوێت واتە نزیکەی (3) ترلیۆن دینار کورتهێنانی مانگانەی هەیە! وەزیری دارایی عێراق هەر زوو هۆشداری داوە بە پەرلەمان و لایەنەکان کە ئەگەر پڕۆژە یاسای قەرز پەسەند نەکەن ئەوا دەبێت بیر لە چارەسەری دیکە بکەینەوە لەوانە سیاسەتی لێ بڕین و پاشەکەوتکردنی ڕێژەیەک لە مووچەی مووچەخۆران و فەرمانبەران جێ بەجێ بکرێت کەلەوانەیە بگاتە ڕێژەی (30%)مووچە بۆ پلەنزمەکان و ڕێژەی (50%) پلەباڵــاکان.

لەهەمانکاتدا پێ دەچێت پلەبەرزکردنەوەی ساڵــانەی فەرمانبەران سڕبکرێت و هەوڵدەدەن خەرجی سەربازی کەمبکەنەوە و پرۆسەی نۆژەنکردنەوەی دامودەزگاکانی حکومی بوەستێنرێت.

یەکێکی تر لەبژاردەکانی بەردەم کازمی و کابینەکەی ئەوەیە کە داوا لەبانکی ناوەندی بکەن دراوێکی ناوخۆیی بۆ پێدانی مووچە دەربکات کەبێ گومان ئەم هەنگاوە پێویست بەبەکارخستنی یەدەگی نەختینەیی بیانی دەبێت بۆ پاڵپشتی نرخی ئاڵووێری دراوە تازەکە بەدۆلار لەبازاڕەکانی ناوخۆی عێراقدا.

وەزارەتی دارایی داوای قەرزکردنی زیاتر لە (35) ملیار دۆلار دەکات لەناوخۆ و ناوەندە داراییەنێودەوڵەتییەکان بەڵــام بەهۆی پەسەندنەکردنی لەلایەن پەرلەمانەوە هێشتا قەرزەکە نەکراوە و هەرچەندە بانکی نێودەوڵەتی تا ئێستا ئامادە نییە بڕی قەرزی داواکراو بدات بە عێراق بەپاساوی ئەوەی پێدانی قەرز بۆ خەرجی بەگەڕ و مووچە لەگەڵ مەرج و ئامانجەکانی بانکەکە یەک ناگرێتەوە.

هەڵکشانی خەرجی بۆ مووچە لەعێراقدا ئاستی پێوانەیی تێپەڕاندووە لەئێستادا (120%) داهاتی نەوت بۆ ئەم بوارە دەڕوات بەهۆی گەندەڵی و دەستێوەردانی لایەنەکان و دامەزراندنی سەدان مووچەخۆری بن دیوار و هەزاران کەس لە ئەندامان و لایەنگرانی لایەنەباڵادەستەکان و خەرجییە زۆرەکانی سوپا و وەزارەتی ناوخۆ و حەشدی شەعبی بارگرانیەکەی قورستر کردوە.

جێگای خۆیەتی ئیشارەت بەدواین ڕاپۆڕتی ڕێکخراوی شەفافیەتی نێیودەوڵەتی بدەین لەسەر عێراق،بەپێ ی ڕاپۆرتەکە دەوڵەتی عێراق ڕیزبەندی (162) دەوڵەتی گرتوە لەلیستی (180) وڵاتی جیهاندا بۆ دیاردەی گەندەڵـــی،لەکۆی (100) نمرەی پێوەرەکانی ڕێکخراوەکە تەنها (20) نمرەی بەدەست هێناوە! لەماوەی ڕابردودا بەهای دۆلاری ئەمەریکی لەبازاڕەکانی عێراقدا بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبونەوەی بەرانبەر دینار تۆمارکرد بەجۆرێک بەهای (100)دۆلار بۆ نزیکەی (129)هەزار دینار بەرزبوویەوە.

هەرچەندە بانکی ناوەندی لە ڕاگەیەندراوێکیدا ڕایگەیاند کە یەدەگی دراوی بیانی زۆر باشە و کەم نی یە بەڵــام وادەردەکەوێت هەندێ هۆکار هەبن بۆ دابەزینی بەهای دیناری عێراقی بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و پابەندبوونی دەوڵەتی عێراق بە بڕیارەکانی ڕێکخراوی ئۆپێک پڵەسەو کەمکردنەوەی هەناردەکردن بەڕێژەی (18%) تاکۆتایی ساڵ پێ دەچێت بانکی ناوەندی دۆلاری کەمتری دەست بکەوێت.

لەبەرئەوەی ئابوری عێراق تاک لایەنە پشت بەتەنها داهاتی نەوتی فرۆشراوی رۆژانە دەبەستێت مەترسییەکان زیاتر ڕووبەرووی دەبێتەوە لەکاتێکدا نرخی بەرمیلی نەوت دەرئەنجانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەدابەزیندایە و خواست لەسەر نەوت کەمبووەتەوە و زۆرێک لەکەرتەئابورییەکانی وڵــاتانی کڕیار وەستاون و کار ناکەن.

هەرچی کەرتەکانی تری ئابوری عێراقە لەنزمترین ئاستی بەرهەمداری و چالاکیدایە بەتایبەتی کەرتی پیشەسازی لەلێواری مەرگێکی پڕ ئازاردایە و ژێرخانی پیشەسازی عێراق داتەپیوەو هەندێ ڕاپۆرتی رۆژنامەوانی باس لە ئاودیوکردن و بەتاڵان بردنی ئامێرو ئامرازەکانی کارگەکانی عێراق دەکەن .

لەکەرتی کشتوکاڵیش کەدوای نەوت عێراقی جارانی پێ دەناسرا لەنزمترین ئاستدایە و بەرهەمی ناوخۆی عێراق ناگاتە ئاستی خۆژێنی و بۆ دابینکردنی پێویستەکانی دانیشتوان راستەوخۆ پشت بە هاوردە دەبەسرێت.

ئەوەی پەیوەندی بە پیشەسازی کشتوکاڵیەوە هەیە وەک بەرهەمهێنانی ئاژەڵداری و کێڵگەی پەلەوەری و بەرهەمی ماسی ئەوا دەتوانین بڵێن بەهەمان شێوە ئەم بەرهەمانەش بەشی پێویستی و خواستی بازاڕی عێراقی ناکات و دیسان بۆ پڕکردنەوەی پێویستیەکان پشت بە هاوردە دەبەسرێت.

بازارەکانی عێراق بووەتە مەیدانی ساغکردنەوەی کاڵــای وڵــاتانی ناوچەکەو جیهان بەگشتی و کاڵــای ئێرانی و تورکی بەتایبەتی. لەگرنگترین تایبەتمەندی ئێستای عێراق بریتییە لەدروست بوونی بۆشاییەکی گەورە لەنێوان چینی سیاسییە حکومدارە گەندەڵەکان و خەڵک،ئەم جیاوازییە لە ئاستی بژێوی نێوانیان وای کردوە بەرپرسەکان مانگانە بەملێونان دیناریان دەست بکەویت و لەبەرامبەردا ڕێژەی (40%) ی دانیشتوانی عێراق بێکارن و کاریان دەستناکەوێت تا بژێوی ماڵ ومناڵیان دابین بکەن.

لەکاتێکدا ڕێژەی هەژاری لەعێراقدا بەردەوام لەبەرزبونەوەدایە و لەئێستادا زیاتر بەهۆی سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆناوە ڕێژەی (31.7%) دانیشتوانی عێراق هەژارن واتە نزیکەی (11 ملیۆن 400 هەزار کەس) لەکۆی (37) ملیۆن کەس.

لەڕاستیدا دەوڵەتی عێراق لە بازنەی مەترسیداردایە و ئابوری تاکجەمسەری کەتەنها پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت هەمیشە هەڕەشەیە لەسەر داڕمانی دەوڵەتەکان، بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (93%) ی پشت بەداهاتی نەوت دەبەستێت و جێگای بیرهێنانەوەیە لەماوەی بیست ساڵی ڕابردودا عێراق تووشی چوار قەیرانی دارایی بووەتەوە کە هۆکارەکانیان پەیوەست بووە بە دابەزینی نرخی نەوتەوە.

باشترین چارەسەر بۆ دۆخی دارایی و ئابوری عێراق بریتییە لەسیاسەتی سک هەڵگوشین(السیاسة التقشفية) پێویستە لەسەر کابینەکەی کازمی پێش ئەوەی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی دارایی (2020) بنێرێتە پەرلەمان جارێکی تر پێداچوونەیەکی واقعی بۆ بکرێت و خەرجییەکان بەپێی داهاتەکان دیاری بکرێت و هەرچی خەرجی ناپێویست و نایاسایی هەیە ببڕێت و بوەستێنرێت هیچ نەبێت بۆئەوەی بتوانن داهاتی پێویست بۆ مووچە دابین بکەن .

ئەوەشمان لەبیرنەچێت هەر ڕوداوێکی ئابوری ودارایی لەعێراق ڕووبدات ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە بەتایبەت دوای ئەوەی کەڕێکەوتنێکی زارەکی هەبوو بە پێدانی بڕی (320)ملیار دینار مانگانە تاکۆتایی ساڵ بدرێت بە هەرێم و لەبەرامبەردا پێویستە هەرێم نیوەی داهاتی خاڵەسنوریەکان و مەلەفی نەوت تەسلیم بەبەغدا بکات،بەڵام ئاماژەکان ئەوە دەردەخەن کە ئەم ڕێکەتنە لەم باردودۆخەدا ئەستەمە ئیمزا بکرێت لەکاتێكدا هەردوولا بەگومانەوە لەئایندە دەڕوانن.

هەرچۆنێک بێت عێراق دەوڵەتەو ئەندامە لەڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان و لەگەڵ بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ڕێکەوتنی هەیە و خاوەنی یەدەگی دراوی بیانییە بەبڕی (60) ملیار دۆلار و توانای قەرزی دەرەکی هەیە و بێ ئومێد نابێت بەڵام لەهەموو بارودۆخێکدا ئابوری عێراق لەژێر هەڕەشەو مەترسی وێڕان بوون و داڕماندایە.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سنوری خوێن و رۆژھەڵاتی ناوەڕاستی نوێ

د. سیروان حەسەن

رۆژھەلاتی ناوەراستی نوێ دەستەواژەیەکی نوێیە وەکو دەستەواژەکانی تر “سیستەمی نوێی جیھانی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی گەورە”.

سنوری خوێن پرۆژەیەکی نوێە بۆ رۆژھەڵاتی ناوەڕاستی نوێ بەڵام تاکو تستا ڕوناکی نەبینیوە و ئەم پرۆژەیە لە لایەن ئەفسەرێکی خانەنشینکراوی ئەمریکی بە ناوی ڕالف پیتەرز لە ساڵی ٢٠٠٦ لە کتێبەکەیدا پلان بۆ داناوە و تێیدا سنورەکانی ئێستا زۆربەی وڵاتانی رۆژھەڵاتی ناوەراستی ھەڵوەشاندۆتەوە و گۆریوێتی بە سنوری پێکھاتەی ئاینی و نەتەوەیی و مەزھەبی وە ئەم پرۆژەیە تايبەتە بە دابەشکردن و کەرت کردن و لێبڕین و خستنەسەری سنوری چەند وڵاتێک کە ھەندێکیان بچوک دەبێتەوە و ھەندێکی تر گەورە وە ھەندێکیان دەگۆڕێن بۆ دەوڵەتی نوێ.

پیتەرز وتارێکی لە گۆڤاری ھێزی سەربازی ئەمریکی (Armed Forces Journal) لە ژمارەی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٦ بڵاوکردەوە بە ناونیشانی “سنوری خوێن Blood border” کە بەشێکی کتابەکەی بوو بە ناونیشانی “ھەرگیز واز لە شەڕ مەھێنن” ، ئاماژە بەوە دەکات کە ناكۆکیەکانی رۆژھەلاتی ناوەڕاست و ناجێگیری بارودۆخی ناوچەکە دەگەرێتەوە بۆ ناڕێکی و کەم وکورتی سنورەکانی وڵاتانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە ئەوروپیە ھەلپەرستەکان دایان ناوە ، سنورە نادادپەروەرەکان بەردەوام کێشەو گرفت دروست دەکەن وە کێشەی گەورەی ناوچەکە ئیسلام و توندڕەوەکان نین بەڵکو سنوری نێوان وڵاتانی ناوچەکەیە کە تا ئێستا قسەکردن لە سەری قەدەغەیە ھەر چەندە کۆمەڵە ئاینی و نەتەوەیەکان لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست پێکەوە ژیاون وتێکەل بوون بەلام لە گەڵ ئەوەشدا پێویستە سنوری وڵاتان دووبارە نەخشەکێش بکرێتەوە بۆ پاراستنی مافی نەتەوە و ئاینەکانی ناوچەکە.

گۆرینی سنورەکان کارێکی زۆر قورس نیە بەڵکو چارەسەرە ئەگەر تەماشای ھەزاران ساڵی کوشتن و بڕین و پاکتاوکردنی رەگەزی بکرێت لە ناچەکە کە زیاتر بەھۆی نارێکی و ناجێگیری سنورەکانەوە بووە وە ھەر بەو شێوە دەمێنێتەوە و بەردەوام دەبێت ئەگەر چارەسەری گونجاوی بۆ نەدۆزرێتەوە بۆیە پێویستە سنورەکان دووبارە دابڕێژرێنەوە، بۆ پێکھێنانی رۆژھەڵاتێکی ناوەڕاستی نوێ پیتەرز نەخشەیەکی نوێی خستۆتە ڕوو کە سنورەکانی ئێستای سڕیوەتەوە و وڵاتان كەرت و دابەش دەکات و دەوڵەت ھەیە دەبێتە چەند دەوڵەتێک وە ھەروەھا وڵاتی نوێ دێتە کایەوە و وڵات ھەیە گەورە دەبێت و ھەیە بچوک دەبێتەوە ، پیتەرز سەرزەنشتی ئەمریکا دەکات بەوەی کە ھەنگاوی بۆ ئەم پرۆژە نەناوە دوای ڕوخانی رژێمی سەدام بە دابەشکردنی عێراق بۆ سێ دەوڵەتی سەربەخۆ ئەوانیش دەوڵەتی شیعە لە باشوری عێراق کە دەبێتە بەشێک لە دەوڵەتی شیعەی عەرەبی کە بە درێژای کەنداوی فارسی دەکشێت و دەوڵەتی سنەی عەرەب لە ناوەڕاستی عێراق کە لە سێ پارێزگا پێک دێت وە لە دوایدا یەکگرتن لەگەڵ سوریا ھەڵدەبژێرێت و دەوڵەتی کوردی ” کوردستانی سەربەخۆ” لە باکوری عێراق.

لە نەخشەکەدا سوریا بەشێک لە کەنارئاوەکانی لە دەست دەدات بۆ لوبنان گەورەی رۆژھەڵاتی کە ڕێگە خۆش دەکات بۆ گەڕانەوەی دەوڵەتی فینیقی. ئوردن وەکو خۆی دەمێنێتەوە و چەند ناوچەیەکی باکوری سعودیەی دەخرێتە سەر.

بۆ سعودیە پیتەرز پێشنیار دەکات کە مەکە و مەدینە جیابکرێنەوە و بخرێنە ژێر یەک دەسەڵاتی ئاینیەوە وەکو ئەوەی فاتیکان دواتر بکرێنە دەوڵەتێکی ئیسلامی پیرۆز وە چەند ناوچەیەکی باکوری سعودیە دەخرێتە سەر ئوردن و بەشێکی باشوری دەخرێتە سەر یەمەن وە چەند ناوچەیەکی نەوتاوی دەخرێتە سەر دەوڵەتی شیعەی عەرەبی.

ئێران بە پێی نەخشەکە بەشێکی زۆری خاکەکەی لە دەست دەدات بۆ ئازەربایجان و کوردستان و دەوڵەتی شیعی و بلوشستانی سەربەخۆ وە بەشێکی ناوچەی ھیراتی ئەفغانستانی دەست دەکەوێت بە ھۆی بوونی پەیوەندی زمان و مێژویەوە لە نێوانێان بەوە ئێران دەبێتەوە دەوڵەتێکی نەتەوەی بۆ فارس.

ئەفغانستان قەرەبوو دەکرێتەوە بە گەڕانەوەی ھۆزەکانی ناوچەکانی باکوری رۆژئاوای پاکستان بۆی.

سەبارەت بە پاکستان بۆ ئەوەی ببێتەوە دەوڵتێکی سروشتی دەبێت واز لە بلوش بێنێت بۆ دروست کردنی بلوشستانی سەربەخۆ. کوەیت و عۆمان وەکو خۆیان دەمێننەوە لە رۆژھەلاتی ناوەراست نوێ.

ئیمارات ھەندێ لە ئیمارەکانی دەلکێنرێن بە دەوڵەتی شیعەی عەرەبی کە دژ بە ئێرانە و دوبەی وەکو خۆی بە سەrبەخۆیی دەمێنێتەوە.

بە پێی وتارەکە دیارترین ستەم و نادادپەروەری لە ناوچەی رۆژھەلاتی ناوەڕاست نەبوونی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆیە بۆ نەتەوەی کورد کە ژمارەیان ٢٧-٣٦ ملێۆن کەس دەبێت لە جیھاندا و دابەش بوون بە سەر چەند ولاتێک کە زۆر خراپ مامەڵە لە گەڵیاندا دەکەن و تاکە نەتەوەن لە سەر زەوی بەو ژمارە زۆرەوە خاوەن دەوڵەتێکی سەربەخۆ نەبن.

پیتەرز کۆتای بە وتارەکەی دێنێت و دەڵێ ئەگەر گۆڕانکاری لە سنورەکان نەکرێت بە پێی پێکھاتەی ئاینی و نەتەوەیی و مەزھەبی ئەوا گۆماوی خوێن بەردەوام دەبێت بە خوێنی ئێمەشەوە.

گۆڕانکاری لە رۆژھەلاتی ناوەڕاست ماوەیەکی زۆرە بووە بە جێی بایەخی ھێزە نێودەوڵەتیەکانی جیھان بە تایبەتی ئەمریکا ئەویش بۆ کۆنترۆڵکردن و پاراستنی ھاوسەنگی لە ناوچەکە کە سالانێکی زۆرە شڵەژاو و قەیراناویە لە رووی ئابوری و سیاسی و سەربازیەوە ئەمەش لە بەرژەوەندی ئەواندا نیە.

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

خۆتان و شۆفڵەكانتان، ستەمكارن

 عوسمان گوڵپی 

شۆفڵێك و ژمارەیەك پیاوی حكومی چەك بەدەست و لیژنەیەك بەناوی زیادەڕۆوە، دەگەنە خانووە تەجاوزەكان و بەفەرمانی میری دەمی شۆفڵ ئەدا لە دیواری خانوو و ئەیڕوخێنێ.

هەموو جۆرەكانی تەجاوزات خراپە و پێویستە ڕێگای لێ بگیرێت، پێویستە كەس پەنا نەبات بۆ یاسا شكێنی، ئەمە قسە دروستەكەیە ئەو خانوانەی دەڕووخێنرێت زۆربەیان هی ئەو خێزانانەن توانای كڕینی خانویەكی ئاساییان نیە، تەنانەت خانووی سەر زەویە تەجاوزەكەشیان بێ حەوشەو بێ لەبخ و تەواو نەكراوە، لە نەبوونیدا نەبێ كەسی تێدا ناژی، كەچی بەبێ ئەوەی میری هیچ حسابێك بۆ ئەو ماڵە هەژارانە بكات ڕووی شۆفڵەكەیان تێدەكات و دەیڕووخێنێ.

ئەو شۆفڵ و لیژنە و چەك بەدەستانەی میری، كاتێ كەدەچن بۆ ڕووخاندنی ماڵێكی تەجاوزی قەراغی شار، دەدەن بەلای چەندین ماڵە بەرپرسی تەجاوزدا؟ دەدەن بەلای دەیان باڵەخانەی بەرپرسەكاندا كە كەس نازانێ چۆن دروستكراون، بەتەنیشت چەندین سیتی گرانبەهادا دەڕۆن كە نرخەكانیان خەیاڵین، یان هی بەرپرسێك خۆیەتی یان شەریكە لەگەڵی، ئەو شۆفڵ و پیاوانەی میری كەدەچن بۆ ڕووخاندنی ماڵی تەجاوز، بەبەردەمی دنیایەك موڵكی گران بەهای بەرپرسەكاندا دەڕۆن، هەر بەڕپرسەكان نا بەڵكو حمایە و خزمەكانیشیان شەرعیەتی تەجاوزاتیان هەیە و كەسیش نیە لەگوڵ كاڵتریان پێ بڵێ.

بڕۆن سەرێك لە دەوروبەری عەزیزاوا و قولەرەیسی و ئەو شوێنانە بدەن كە شارەوانی سلێمانی دەمێكە كردنەوەی ڤێلاو خانووی تێدا قەدەغە كردوە، كەچی خانوی جوانی نوێ، خانو لە بەستنی سەقف و خانوو لەسەرەتای كردنەوەدا دەبینی، ئەمانە هی كێن؟ بەچ یاسایە؟ بۆچی میری چاوی خانویەكی سەدمەتری هەژارێ دەبینێ كەچی ڤێلای هەزار مەتری بەرپرسەكان نابینێ؟ تەنها بە پرسیار كردن خەڵكی ئەو ناوە پێت دەڵێن هی كێن، خوشكەزای فڵان كەس! برازای فیسار كەس! ئەو خانوەیان هی بەرپرسی حمایەكانی كاك فڵانە و ئەوەشیان هی سكرتێرەكەی فیسارە، ئەمانە درۆ نین و وەسڵێك نین خەڵك بتوانێ تەزویریانكات، ئەمانە بوهتان و زانیاری هەڵە نین، خانوو و ڤێلاو باخ و بینان! كێ دەیەوێ بزانێ بڕوا ببینێ، یان بڕواتە نوسینگەیەك و بڵێ دۆنمێك زەویم دەوێت بیكڕم، دوای نیشاندانی زەویەكان بە نوسینگەكە بڵێ ئەم دۆنمانە دەهێڵن خانووی تێدا بكرێت؟ یەكسەر كابرای نوسینگە دەڵێ نەوەڵا ناهێڵن، بەڵام ئەگەر واستەت هەبێ كەس قسە ناكا.

ئەوەی باسمكرد نەخەیاڵە و نە قسەی بەتاڵ، بەڵكو وڵاتێكە كە یاسا و ڕێنمایی و پیاوانی میری و زۆرێك لە بەرپرسەكانی بارێكی گرانن بەسەر هەژارانی وڵاتەكەوە، وڵاتێك بەرپرسەكانی شوقەی تەجاوز و مەعرەزی سەیارەی تەجاوز و بەنزینخانەی تەجاوز و ئوتێلی تەجاوز و چەكداری تەجاوز و ڤێلای تەجاوزیان بەڕۆژی ڕووناك و بەبەرچاوی هەموانەوە هەن، كەچی شۆفڵەكانی شارەوانی ماڵی هەژار و بێ كەسەكان ئەڕووخێنن، چونكە تەجاوزە؟

هەربۆیە نە ئینتیما بۆ خاك ماوە و نە ئاڵاو نە زمان و نەكلتور، كەسێك نیە بەزەیی بەم وڵاتەدا بێتەوە، ئەوانەی بوونەتە میلیاردلێر لەسەر ئەم خاكە لە هەمووان زیاتر دژی ئەم خاكەن، دەسەڵاتی ئەوانەی دڵسۆزن تا دەرگای حەوشەی خۆیان بڕدەكات، بەداخەوە بۆ ئەو دۆخەی گەر بە خەویش شەهیدەكان بیانبینیایە چەكەكانیان فڕێ دەدا هەربۆیە شۆفڵ و میری، تا نەتوانێ خانووی تەجاوزی كوری بەرپرس و بیناكانی باوكی بڕوخێنێ، ناتوانێ دیوارێك بڕوخێنێ كە جێگای دەستخۆشیبێ، گەر ڕووخاندنی تەجاوز تەنها هەژارەكان بگرێتەوە و بەرپرسەكان لێی دەربازبن، ئەوە چارەسەری تەجاوزات نیە، ئەوە ستەمێكی گەورەیە و بەس، موڵكی گشتی و زەوی وڵات و نەخشەی شار، بە چەندسەد خانویەكی تەجاوز تێكناچێ، شار بە فرەكوێخایی و داگیركاری زەوی لەلایەن بەرپرسان و گەندەڵی گەورە و قاچاخچێتیەوە تێكدەچێ، هەركات میری توانی جیاوازی لە نێوان خانوی تەجاوز و تەجاوزی بەرپرسێك نەكات، هەر هەنگاوێك هەڵگرێ جێگای دەستخۆشیە، چونكە یاساكان و ڕێنماییەكان بۆ هەموان. دادەنرێن نەك بۆ هەژارو بێ كەسەكان

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان