ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

پێیوایە 300 ملیار دۆلاری سامانی گشتییان بردووە
نیویۆرك تایمز: ئەمریكا لە عیراق لەگەڵ دزەكاندا مامەڵە دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەی (نیویۆرك تایمز)ی ئەمریكایی پێیوایە، چینی سیاسی لە عیراق و بە چاودێری و بەرپرسیارێتی ویلایەتە یەكگرتووەكان، لە گەندەڵیدا ڕۆچووە، لەڕێی دەستگرتنی بەسەر چەندان ملیار دۆلار لە داهاتی نەوت لەڕێی سندوقی یەدەگی فیدراڵی.

ڕاپۆرتەكە دەڵێت، ئامانجی چینی سیاسی گەندەڵ لە عیراق، تەنیا خۆدەوڵەمەندكردنە، چونكە ئەو باندە كە تایەفەگەرییان تێپەڕاندووە، بە باشی لە هونەری دزی و فێڵبازی فێربوون لەسەر هەموو ئاستەكان: كاریی بەلاڕێدابردنی ڕۆتینی لە خاڵەكانی پشكنین، فێڵی بانكی، دزیكردن لە مووچەی حكومی و گرێبەست پڕ لە گەندەڵییەكان.

بە بۆچوونی نوسەری ڕاپۆرتەكە، ویلایەتە یەكگرتووەكان لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیمی، ئابورییان تەوپاندووە و مامەڵەیان لەگەڵ ئەو كەندەڵكارانە كردووە كە هاوپەیمانی تەقلیدی خۆیانن.

ڕاپۆتەركە باس لە پێدانی لانی كەم 10 ملیار دۆلاری ساڵانە دەكات لەلایەن بانكی یەدەگی فیدراڵی كە داهاتی فرۆشتنی نەوتی وڵاتەكەیە بۆ تێپەڕاندنی زۆرێك لە كارەكان، زۆرێك لەوانەش ڕادەستی بانكە بازرگانییەكان كراون كە بە سود و قازانجی ئەوانە دەشكێتەوە كە ماوەیەكی زۆرە خەریكی شۆردنەوەی پارەن لە عیراق.

ڕاپۆرتەكەی (نیویۆرك تایمز) بەقورسی دەزانێت خەمڵاندنی تەواوەتی بۆ ئەو پارەیە بكرێت كە لە عیراقدا دزراوە، چونكە گرێبەستەكان بە نەختینە دەكرێن، بۆیە قورسە بەڵگەنامەكان دەستەبەربكرێن و زۆرجاریش ئامارەكانی حكومەت باوەڕپێكراونیین. لەگەڵ ئەوەشدا زانیارییەكان دەستبەركراوەكان ئاماژە بە تەواوكردنی سەروەرتی نیشتمانی عیراقی دەكەن بەشێوەیەكی نەشیاو لە دەرەوەی وڵاتە و پێیوایە، ئەمەی لە عیراق كراوە لە كەمێك لە وڵاتانی جیهاندا ڕویداوە.

ڕاپۆرتەكە باس لە پیاوێكی دەوڵەتی عیراق دەكات كە ئەزمونێكی دوورودرێژی هەیە لە بواری تەمویل، و هەڵسەنگاندنی نهێنی بۆ ئەنجومەنی ئەتڵەنتی (سەنتەرێكی توێژینەوەی ئەمریكاییە) كۆكردۆتەوە، ئەمەش لەڕێی گفتووگۆ لەگەڵ بانكەكان و لێكۆڵەرەكان و پەیوەندی لەگەڵ گروپی جیاجیا لە وڵاتانی بیانی. ئەو پیاوە گەیشتۆتە ئەو ئاكامەی كە 125 بۆ 150 ملیار دۆلار لەلایەن عیراقییەكانەوە لە دەرەوەی وڵات لە بانكەكاندا دانراون، زۆربەی هەرەزۆری ئەو پارانەش بەشێوەیەكی نایاسایی دەستەبەركراون.

هەروەها هەڵسەنگاندنەكانی تر ئاماژە بەو پارەیە دەكەن و دەڵێن دەگاتە 300 ملیار دۆلار و نزیكەی 10 ملیار دۆلاری پارە دزراوەكەش تەنیا لە وەبەرهێنانی خانوبەرە لە لەندەن بەكاردەهێنرێت. ئەژمار زیانەكان زۆر لەوە زیاترن كە تەنیا لە باجی داراییدا بوەستن، بەڵكو گەیشتوونەتە كلتور و كۆمەڵگەی عیراقی كە بەهۆی گەندەڵییەوە دووچاری داڕمان هاتوون.

هەروەها لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە”یەكێك لە وەزیرەكانی پێشوو كە تەكنیكییە و چەندن ساڵ لە دەرەوەی وڵات بووە، لەگەڵ گەیشتنی بە پۆستەكەی بۆی دەركەوتووە كە وەزارەتەكەی ڤاكسینەكانی بە گرێبەستێكی 92 ملیۆن دۆلاری كڕیوە، بۆیە هەر خۆی شێوازێكی دۆزیوەتەوە كە هەمان ئەو ڤاكسینانەی بە كەمتر لە 15 ملیۆن دۆلار كڕیوە”.

وەزیرەكە وەك (نیویۆرك) تایمز باسی دەكات دەڵێت”لەگەڵ ئەوەی ئەو هەنگاوەم هەڵنا، ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوەیەكی گەورە بوومەوە، هەڵمەتێكی دڕندانە لەدژم بەرپاكرا، بۆیە ناچاربووم دەستلەكاركێشانەوە پێشكەش بكەم، دوای ئەوەی خۆم و خێزانەكەم هەڕەشەی كوشتنمان لێكرا”.

ڕۆژنامە ئەمریكاییەكە دەڵێت، ئەو سەركردە سیاسییانەی كە سەرۆكایەتی ئەم كاسبیە نەشیاوە دەكەن زۆر بەباشی ناسراون و هەندێكیشیان هاوپەیمانی دڵسۆزی ئەمریكان.

راپۆرت

دەوڵەتی ئاینی، مەسیحییەكانی عێراق بێ پەنا دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ

كۆچی مەسیحییەكان لە عێراق لە ساڵانی رابردوودا زیادیكردووە، كۆچێك لە دوای روخانی رژێمی سەدام حوسێنەوە لە 2003 دەستیپێكرد، چڕبووەوە لەدوای ململانێی تایەفی لە 2006 تا 2008 كە راستەوخۆ مەسیحییەكان كرانە ئامانج لەگەڵ كەنیسەكانیان، لەوێ هەزاران قوربانییان دا.

كردنە ئامانجی مەسیحییەكان زیاتر چڕبوەوە لەگەڵ هێرش بۆ سەر كەنیسەی سەیدە نەجات لە 2010 كە تێیدا 50 كەس كوژران، لەگەڵ زیادبوونی هەڕەشە و رفاندن و كوشتن لە ماڵەكانیاندا بە وتەی یونادم كنا لە بزوتنەوەی دیموكراتی ئاشوری بۆ فرانس پرێس.

لە 2014 داعش كۆنترۆڵی بەشێكی فراوانی باكوری عێراق بەتایبەت موسڵ و نەینەوای كرد و بە قورسی مەسیحیەكانی كردە ئامانج، بووەهۆی شەپۆلێكی گەورەی كۆچ.

كاردیناڵ لویس روفائیل ساكۆ یەكێك لە كەسە دیارەكانی مەسیحیەكان بۆ فرانس پرێس وتی: زۆر لە مەسیحییەكان كۆچیانكردووە لەگەڵ ئەوەی ئەمە خاك و مێژووی خۆیانە، چون ئایندەیەك بۆ منداڵەكانیان بدۆزنەوە.

ئامارێكی ورد نییە دەربارەی ژمارەی راستی مەسیحییەكانی عێراق.
بەشێك لە كەنیسەكان داخراون لەوانە كەنیسەی سالوسی ئەقداس لە ناوچەی بەلەدیات لە بەغدا ماوەی چوار ساڵە داخراوە هیچ چالاكییەكی نییە تەنها هەندێك بۆنەی كەم نەبێت.

كەنیسەیەكی دیكە لە كەڕادە لە 2007وە داخراوە لەنێوەڕاستی بەغدای پایتەخت كە دانیشتووانەكەی 10 ملیۆن كەسە.

لە كەنسیەی مار یوسف ژمارەی سەردانكەرانی ناگاتە 50 كەس، ئەو ژمارەیە بەراورد ناكرێت بە ساڵانی پێشتر، كەنیسەكە پێش چوار ساڵ پڕبوو تەنانەت رۆژانی ئاسایی.

بە وتەی ساكۆ ملیۆنێك و نیو ملیۆن مەسیحی تا 2003 هەبوون، بەڵام ژمارەی ئەمڕۆ ناگاتە نیو ملیۆن كەس، بەڵام ولیام وردە لە رێكخراوی ناحكومی حەمورابی بۆ بەرگری لە كەمینەكان دەڵێت ژمارەی مەسیحییەكان ئێستا تەنها 300 بۆ 400 هەزار كەسە.

وەردە وتی: بەغدا كە پێش 2003 لە شارەكە 750 هەزار مەسیحی هەبوو، ئێستا لە 75 هەزار تێپەڕناكات.

لە ناوچەی دۆرە لە باشوری بەغدا كە بازاڕێكی تەواوی مەسیحییەكان هەبوو لە بازرگان و پزیشك و كاسب ژمارەیان 150 هەزار كەس هەبوو لەوێ، ئێستا لە هەزار كەس تێپەڕ ناكات.

3 ساڵ بەسەر شكستی داعش تێپەڕی لە عێراق بەڵام هۆكارەكانی كۆچی مەسیحییەكان تا ئێستا بەردەوامە بۆ گەڕان بەدوای ژیانێك لە دەرەوە.

عێراق دەناڵێنێت بە دەست قەیرانی بێ پێشینەی ئابوری لەگەڵ دابەزینی نرخی نەوت، لە ساڵی رابردوو شەپۆلێك خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی روویدا بەهۆی زیادبونی گەندەڵی و بێكاری و خراپی ژیانی سیاسی و ئابوری.

سینۆس 25 ساڵ لە دۆرە كۆچی كردووە بۆ دەرەوە بۆ زۆر شوێن چووە، بەڵام گەڕاوەتەوە عێراق، چونكە روبەڕوی زۆر قورسی و ئاستەنگ بووەتەوە.

لای مەسیحییەكان بۆچونێك هەیە كە دەوڵەتی عێراق بووە بە دینی، مەسیحییەكان ناتوانن تێیدا بژین، تەنانەت موسڵمانی عەلمانیش ناتوانن تێیدا بژین بە وتەی وەردە.

وتیشی: هۆكارە ئابورییەكان كاریگەرییان لەسەر تەواوی عێراقییەكان كردووە و مەسیحییەكان پشتگوێخراون شوێنی كاریان نیە لە سەر ئاستی حكومەت، ئەمە هۆكارەكەی گەندەڵییە پاڵیان پێوەدەنێت بۆ كۆچ.

دەستووری عێراق هەموو پێكهاتەكانی یەكسان كردووە، بەڵام بەهۆی گەندەڵی و پشكپشكێنە ئەوە نییە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ڤاکیسن… خەمی گەورەی وڵاتانی هەژار

خەڵک –

لە ئێستادا زیاتر لە 55 ملیۆن حاڵەتی توشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لەجیهاندا  پشتڕاست کراوەتەوە و زیاتر لە 1,3 ملیۆن کەسیش گیانیان لەدەستداوە، هیوایەکی زۆر بە ڤاکسینەکان هەیە، شارەزایانی بواری تەندروستی دەڵێن هەوڵەکانی چارەسەر دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە جیهاندا هەنگاوی باشی بڕیوەو تا دێت ئەنجامە تاقیکارییەکان لەسەر ڤاکسینەکان کاریگەری مەزن دەخەنە ڕوو، لەگەڵ بوونی هیوا بۆ بەردەستخستنی ڤاکسین ئەو پرسیارەش دێتە ئارا ئاخۆ وڵاتانی هەژار چۆن دەستیان بە ڤاکسین بگات.

پێشبڕکێ بۆ کڕین

هەریەکە لە ڤایزەر و مۆدێرنا لە بانگەشەکانیان بۆ ڤاکسینەکانیان بەردەوامن و ئاستی کاریگەرییەکانیان لەسەر خۆبەخشەکان ئەنجامی باشی هەبووە و چاوەڕوانی رەزامەندی یەکلاکەرەوەی بەکارهێنانیانن لەلایەن وڵاتانەوە، بەڵام ئەمە ڕێگر نییە لە کڕینی ڤاکسینی پێشوەختە لەلایەن وڵاتانەوە .

یەکێک لەسەنتەرە گەورەکانی توێژینەوەی ئەمریکا (زانکۆی دوک ) لەکارۆلینا، کە چاودێری مامەڵەکانی کڕینی ڤاکسین دەکات دەڵێت؛ مەزەندە دەکرێت کە 6.4 ملیار ڤاکسین پێشتر کڕدراوە، هەروەها 3.2 ملیار دانەی تر، یان لەژێر گفتوگۆدان یان “فەرمانی ئارەزوومەندانە بۆ مامەڵەی کڕینیان ئەنجام دراوە”.

ئەو ناوەندە دیارەی ئەمریکا دەڵێت؛ ئەو مامەڵانەی تا ئێستا ئەنجامدراون، لە چوارچێوەی وڵاتانی دەوڵەمەنددا بوون.

 

داهات مامناوەندەکان

هەندێک لە وڵاتانی داهات مامناوەند کە توانای بەرهەمهێنانیان هەیە، توانیویانە گفتوگۆ بکەن لەسەر رێککەوتنی کڕین وەک بەشێک لە مامەڵەی دروستکردنی ڤاکسین و میوانداریکردنی تاقیکردنەوە پزیشکییەکان، وەک؛ هیندستان و بەرازیل، مەکسیک و ئەندەنوسیا، کە دەستەبەری ڤاکسینی وڵاتەکانیان لەم ڕێگەیەوە کردووە، ئەم وڵاتانە هەندێکیان بەشداری کارای دەستی کاریان هەیە لەبەرهەمهێنان و هەندێکیشیان ناوەندەکانی تاقیکارییان خستووەتە خزمەت هەڵسەنگاندنی ڤاکسینەکان.

ئەگەرچی تا ئێستا نازانرێت دانپێدانراوترین ڤاکسین کامەیە، بەڵام هەندێک لە وڵاتان وەک هیندستان، بەریتانیا، وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا، کەنەدا و ئەمریکا لەڕیزی ئەو وڵاتانەدان کە زۆرترین داواکارییان لەسەر ڤاکسینەکان هەیە.

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی بە تۆڕی (بی بی سی) ڕاگەیاندوە ” لەوە تێدەگەن کە سەرۆکی وڵاتان دەیانەوێت سەرەتا گەلی خۆیان بپارێزن، ئەوان بە پرسیارن بەرامبەر ژیانی هاوڵاتیانی خۆیان، بەڵام دەبێت وەڵامدانەوەی ئەم ڤایرۆسە لەڕێی ڤاکسینەکانەوە وەڵامێکی گشتگیریی جیهانی و بە کۆمەڵ بێت و هەمووان وەک یەک ڤاکسینیان بەربکەوێت”.

 

دابینکردنی سنووردار

ئەندریا تایلۆر کە سەرکردایەتی توێژەرانی (زانکۆی دوک) دەکات، وتوویەتی؛ ڕێککەوتن و سنووردارکردنی پێشوەختی کڕینی ڤاکسین، بەرەو سیناریۆیەکمان دەبات کە وڵاتانی دەوڵەمەند توانای دەستکەوتنی ڤاکسینیان هەیە و وڵاتانی هەژاریش پێناچێت پێی بگەن.

 

هاوپەیمانی ڤاکسینەکان(گاڤی)

لە ئێستادا هەوڵیک هەیە لەلایەن هاوپەیمانی ڤاکسینەکان(گاڤی)، کە مەرامیانە وڵاتانی دەوڵەمەند لەگەڵ کڕینی ڤاکسین دەستپێشخەری بکەن لەپێناو کڕینی ڤاکسینی گونجاو و یارمەتی دارایی بۆ وڵاتە هەژارەکان، کە تا ئێستا 186 وڵات پەیوەندیان بەم هاوپەیمانییە کردووە.

بەپێی زانیارییەکانی هاوپەیمانی ڤاکسینەکان(گاڤی) خواستی وڵاتانی هەژار لەناو ٩٢ وڵاتدا کە هانایان بۆ هاوپەیمانییەکە هێناوە، 2 ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە بۆ کڕین و دابەشکردنی ڤاکسین.

پەیوەست بە داواکاری و بەدەستگەیشتنی ڤاکسین بە وڵاتانی هەژار رێکخراوی WHO دەڵێت، پێویستە ڤاکسینەکان لە هەموو وڵاتاندا هەبن بۆ ئەوەی مامەڵەیەکی یەکانگیری جیهانی لەگەڵ ڤایرۆسی کۆرۆنا بکەن، بە قۆستنەوەی بازاڕ و دەستخستنی زۆرینەی ڤاکسینەکانیش هیچ وڵاتێک لە دەرەنجامە باش و خراپەکانی پەتاکە دڵنیاو پارێزراو نابێت هەتا هەموو وڵاتێک ڤاکسینی پێ نەگات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

فڕۆكەی بی 52 چیە؟

خەڵك- بەشی هەواڵ

لە هەنگاوێكی نوێدا دوای بڕیاری كشانەوە و كەمكردنەوەی هێزە ئەمریكییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەمریكا بڕیاری ناردنی فڕۆكەی بێ 52ی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا، بە پێی راگەیەنراوێكی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا بۆ رێگرییە لە هەر دوژمنكارییەك و پارێزگاری لە هاوبەشەكانی ئەمریكا.

توانای بی 52

ئەو جۆرە فڕۆكەیە بەكاردەهێنرێت لەسەرەتای هێرشە سەربازییەكاندا بۆ وێرانكردنی دامەزراوە گەورەكانی دوژمن و ژێرخان و لۆجیستی كە ناسراوە بە ستراتۆفۆرترێس بی 52ی ستراتیژی بۆمبهاوێژ و كاردەكات بە توانای هەڵگرتنی 31 تۆن چەك، جوڵەكردنی نمونەیی دور مەودا بۆ 14 هەزار كیلۆمەتر بەبێ پێویستی تێكردنەوەی سوتەمەنی لە ئاسمان، تەنها لە بڕینی 141 هەزار كیلۆمەتردا پێویستی بە سوتەمەنی دەبێت بە خێرایی 1000 كیلۆمەتر لە سەعاتێكدا.

سوپای ئەمریكا شوێنی ئەو فڕۆكانەی ئاشكرانەكردووە كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لێی جێگیر دەبن، بەڵام لە بنكەی مینۆتی ئاسمانییەوە لە ویلایەتی داكوتای باكور لە ئەمریكا فڕیون.

تیمی فڕۆكەكە 5 كەسن نیشتەوە لە بنكەی گاركیا دییگۆ لە دورگەیەكی زەریای هیندی بەپێی كەناڵی فۆكس نیوز، بنكەیەك كە 5000 كیلۆمەتر لە ئێرانەوە دوورە.

فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا ئاشكرایكردووە ئەركی بی 52 گەورەیە و تێچووەكەی 110 ملیۆن دۆلارە، دروستكراوە لەلایەن بۆینگەوە لەسەرەتای 50كاندا ئەوە ماوەیەكی درێژە ئامانج لە بڵاوكردنەوەی لە ئێستادا پێشگرتنە بە دوژمنكارییەكان و دڵنیاكردنەوەی هاوبەشەكانی ئەمریكا.

ئاماژەی بەوەشكرد ئەمریكا هەوڵنادات بۆ دروستكردنی هیچ ململانێیەك بەڵام پابەندە بە وەڵامدانەوە بۆ هەر بارێكی نائاسایی لە جیهاندا.

فڕۆكەی بێ 52 دەتوانێت بفڕێت لە بەرزی 50 هەزار پێ، بە تەنها دەتوانێت 40%ی ئەو چەكانە وەربگرێت كە هێزی هاوپەیمانان لە جەنگی گەردەلولی بیابان بەكاریانهێنا بۆ كۆتایهێنان بە داگیركردنی كوێت لەلایەن عێراقەوە.

هاوكات دوو لەو فڕۆكانە توانای چاودێر 364 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیان هەیە لە دوو سەعاتدا كە زیاتر دەكات لەروبەری سوریاو لوبنان و ئوردن و فەڵەستین.

ئامانجی بڵاوەپێكردنی بی 52

فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا ئاشكرایكرد هێزە ئاسمانییەكانی ئەمریكا فڕۆكەی جۆری بی 52 ئێچ لە بنكەكانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڵاوەپێدەكەن.

تیمی فڕۆكەی بی 52 ئێچ ناسراو بە ناوی ستراتۆفۆرتریسی سەر بە هێزە ئاسمانییەكانی ئەمریكا لە بنكەی مینوتی ئاسمانی هەستان بە ئەركێكی كورتخایەن و درێژخایەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە 21ی ئەم مانگە بۆ رێگری لە هەر دوژمنكارییەك و دڵنیایی هاوبەشەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی.

فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا ئاماژەی بەوە كردووە ئەم ئەركە بەردەوامە توانای سوپای ئەمریكا لە بڵاوكردنەوەی هێزی ئاسمانی جەنگی لە هەر شوێنێكی جیهان لە ماوەیەكی كورتدا دەردەخات، لەگەڵ چونە پاڵ ئۆپەراسیۆنەكانی فەرماندەیی ناوەندی بۆ هاوكاری لە پارێزگاری سەقامگیری و ئاسایشی هەرێمی.

جەنەراڵ گریگ جویلۆ فەرماندەی هێزی ئاسمانی نۆ لە هێزی ئاسمانی ناوەندی ئاماژەی بەكاری تیمی ئەو فڕۆكانە كرد لە توانای بە هێزی هێزە ئاسمانییەكانی ئەمریكا لە هەمەجۆری و بەردەستبوونیدا لە ناوچەی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان