ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

مخۆرکەی ناوخۆ ٣

سامانی وەستا بەکر      

پێویست بوو حیزبە کوردییەکان لە دوای ساڵی ١٩٩١ و پاشانیش حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک شۆڕشی گەلێکی ژێردەستەکراو ماف زوەتکراو لە هەموو هەل و مەرجێکا کار و کرداری بە ئاڕاستەی بەدیهێنانی قوڵترین ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی و دابینکردنی ماف و بەرژەوەندییە ڕەواکانی چینە زەحمەتکێش و خەڵکانی تینوی ئازادی و سەربەخۆییا بووایە.

هەر لەسەرەتای ڕاپەڕینەوە هەنگاونانی لێبڕاوانە و بنەڕەتییانە لە لادێ و شارەکانی کوردستانا زۆر پیویست بوو، جێبەجێ کردنی یاسای چارەسەرکردنی کشتوکاڵ و کێشەی زەوی وزار ئەبوایە یەکێک لە کارە سەرەتاییەکانی حکومەت بووایە، چونکوم حکومەتەکانی عێراق وە بەتاینەتیش بەعسییەکان بە ڕاوگواستنەوەی لادێکان بۆ ناو شارو ئەنفال کردنیان توانیان کە خەڵکی لادیكان لە بەرهەمهێنێکی چالاکەوە بگۆڕی بۆ بەرخۆرێکی ماندوو.

کارنەکردن بۆ ئاوەدانکردنەوەی لادێکان و هاوکاری نەکردنی حکومەت لە گەڕانەوەی خەلکە ئەنفال و ڕاگوێزراوەکان و ساز نەکردن و تەیار نەکردنی ئەو خەلکە زۆرە لە بەرژەوەندی ئابوری هەرێم یەکیکە لەهەرە هەلە ستراتیجییەکانی ڕاپەرینەکەی ساڵی ١٩٩١ کە ئیستا خەلک و حکومەت باجەکەی ئەیەن.

هەر کۆمەڵگەیەک لادێ و گوند نشینی نەمێنێ، ئەوا بەشێک لە کلتوری و بۆماوەیی و داب و نەریتە ڕەسەنەکانی ئەفەوتێ و بەشێکی هەرە گەنگی کۆڵەکەی ئابوری و پڕکردنەوەی پێداویستییە سەرەتاییەکانی لەدەستئەیات.

بێئاگای و گوێنەدانە توانا و بەهرە ناوخۆییەکان، یەکێکیترە لە هەلەکانی دوای ڕاپەڕین، بەجۆرێک هەر لەسەرەتای ڕاپەڕینەوە زۆرترین و بەهرەی ناوخۆی وڵات ئاوارەی وڵاتە جیاجیاکانی جیهان بوون، چونکوم نە حیزب نە حکومەت هیچ بەرنامەیەکیان نەبوو بۆ برەودان بەو توانا ناخۆییانە بەسودی وڵات و کۆمەڵگە.

خێزان و کۆمەڵگە و حکومەت و وڵات وزەیەکی زۆرو ماندووبوون و داهاتێکی زۆر ئەبەخشن تا نەوەیەک بێتە بەرهەم، نەوەی تازە پێگەشتووش هەنگاو بە هەنگاو کۆی کۆڵەکەکانی خێزان و کۆمەڵگە و وڵات بەڕێوەبردن ئەگرێتە ئەستۆ و کۆی تواناکانی ئەخاتە خزمەت ولات، بەڵام کاتێ حکومەتێکی بێئاگاو خەم سارد گرنگی بەو توانا ناوخۆییە نەیات کە ساڵانێک پاش ماندووبوون هاتونەتە بەرهەم و هەلی کاری گونجاو ژیانێکی شایستە و شکۆی دەستبەر نەکات و سەرەنجام وڵات بەجێبهێڵن و ئیتر وڵات گرنگترین سامانی مرۆی خۆی لەدەستئەیات و پاشهاتێکی نەخوازراو لە سەرجەم کایەکانی بەڕێوەبردنا بەڕوونی هەستی پێئەکرێ.

گرنگیدان بە چەند ناوچەیەکی دیاریکراو و شوێن نیشتەجێی و بەرپرسە باڵاکان و لەبیرکردنی هەندێ ناوچەیتر، هەڵەیەکی خۆکرد و بەرنامەی حیزبی و جێبەجێکاری حکومەتە، بەجۆرێک شارێکی گەورەو ئاوەدانی وەک سلێمانی کە پێش ڕاپەڕین پاکترین و خاوێنترین شاری عێراق بوو، مەخابن لەدوای ڕاپەڕینەوە کەمترین خزمەتگوزاری تیاکراوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ئەوتۆی تیانەکراوە کە شایانی باسکردنبێت و بگرە شەقامی سەد مەتریشی پێڕەوا نابینرێ و ئەم حکومەت بە حکومەتی ئەسپێرێ.

پشتگوێ خستنی ناوچەیەک و گرنگیدان بە ناوچەیەکیتر ناتەبای و ڕقی لێدێتە بەرهەم و پێچەوانەکەشی ئاشتی و تەبای.

دروستنەکردنی شەقامی دوو سایتی و نەبەستنەوەی شارو گوندو شاخ بەیەکەوە هۆکارێکە کە خەڵکی ناوچە دوورە دەستەکان ڕوو لە شار بکەن و نەگەڕێنەوە، شاریش لەبری بەرهەمی ناوخۆی ئەو ناوچانە پشت بە هاوردەو خۆراک و پۆشاکی ئەودیووی سنورەکان ببەستێ.

لێنەپرسینەوە لە چۆنیەتی سەرفکردنی پارەی پرۆژەکان، کەمتەرخەمی و بگرە ئاسانکاریش بۆ بەڵینەدەراکان لە چۆنییەتی سەرفکردنی پارەی پرۆژەو چۆنایەتی کارەکانیان و لەوێشەوە بۆ گیرفانی بەرپرسەکان، یەکێکیترە لە هەڵە و مخۆرکەی ناوخۆیی. ئاخر لە چ وڵاتێکی تری دنیایا هێندەی هەرێمی کوردستان بەپرسی حیزبی بازرگان و خاوەن کۆمپانیا و نەخۆشخانەو کارگە و هاوردەکەری شمەکی بیانی و هەناردەکەری پارەی وڵاتی بۆ بانکەکانی دەرەوەی وڵات تیایە؟

خستەبەردەستی کەرتی گشتی بە “کەرتی تایبەت”، بەلام کەرت تایبەت بەواتا ناسراوە جیهانییەکەی نا بەڵکو کەرتێکی تایبەتی زۆر تایبەت و جیاواز لە هەموو ئەو هێما و خەسڵەتانەی کە ئەو کەرتەی پێئەناسرێتەوە، کە ئەکرێ بە “کەرتی تایبەتی حیزب و بەرپرس و خێزانی سیاسی” ناوزەندبکرێ.

“کەرتی تایبەتی حیزب و بەپرس و خێزانی سیاسی” بۆتە مشەخۆر و گەنەی وڵات، ئەمانە هەرچی تەندەرو بازرگانی و هاوردە هەیە بە کۆمپانیا زەبەلاحەکانی خۆیان سپاردوەو هەردوو کەرتی گشتی و تایبەتیشیان تووشی ئیفلیجی و فەوتان کردووە ، بەڵکو ئەگەر لێرەو لەوێش هەندێک هەوڵی بازرگانی و پێشەسازیش هەبێ ئەوا ئەمان بوونەتە “دەرەبەگبەش”ی هەموو بازرگانەکان و بۆ ڕێگەدان بەکارکردنیان ئەبێ بەشی هەرە گەورەی قازانج بۆ ئەمانبێت، ئەوەش وائەکات بازرگان و مقاول و پیشەسازکار گرنگی بە کوالێتی نەیا تا ئەویش بڕیک قازانج بکات، سەرنجامیش خەڵکی باجەکەی ئەیات هەم لە خراپی کوالیتی  و هەم لە گرانی شمەکیش.

کۆنترۆڵ کردن و حکومکردنی هەرێم بۆ دوو ناوچەی جوگرافی لەلایەن دوو حیزبەوە. کۆنترۆڵ کردنی هەندێ ناوچەی ناو ئەو دوو جوگرافیە دابەشکراوەش لەلایەن بەرپرس و مەکتەب سیاسی و عەسکەرییەکانی ئەو دوو حیزبەوە، بەجۆرێک ئەو بەرپرسانە نەک هەر حساب و بۆ یاسا و ڕێسا و حکومەت و حکومداری مەدەنی ناکەن، بەڵکو لەناو خودی حیزبەکەی خۆشیانا کەس ناتوانێ لێیان بپرسێتەوە و بگرە هەندێک لەو بەرپرسانە هەر بەهۆی دەستەبەسەراگرنی ئەو ناوچانەوە لە حیزبا هێڵراونەتەوەو خودی حیزبیش ناوێرێ هیچیان بەرامبەر بکات لەترسی لە دەستدانی ئەو ناوچانە، کە نەوەکو ئەو بەرپرسانە زویربن و خۆیان ڕادەستی حیزبەکەی ئەولابکەن و بەوجۆرەش حیزبەکە ناوچەیەکی جوگرافی بە خەڵک و خاکەوە لەدەستبدات!

ئەم دیاردە ناشرین و نامەدەنییەش بۆتە هۆکاری دروست بوونی چەندین پێشێلکاری یاسایی، کە دەسەڵاتی حکومەت بەمەرجی بەرپرس و خواستی ئەو حوکمڕانە حیزبی و عەشایەریانە تیا جێبەجێبکرێ، ئەمەش هۆکارێکە کە بۆتە لەمپەڕ بۆ یەکسانی و دادپەروەری و حکومڕانی مەدەنی و مەشروع غایب و چەپەک بێت.

جیاوازی چینایەتی زۆر لەنێوان بەپرسە حیزبی و بازرگانە سیاسیەکان و سەرمایەدارانی بنەماڵە و کەسە نزیک و گوێڕایەڵەکانیان و خەڵکی ئاساییا بە شێوەکی ترسناک دروست بووە. چینی یەکەم زۆربەیان ئەوانە بوون کە لە سەردەمی شاخا تەنها پۆشاکێکی خاکی و چەکیکی سادە بە شانیانەوە بوو، دوای هاتنەخوارەوەیان بۆ ناو شار لە ئێستایا پۆشاکەکانیان باشترین براندی جیهانی و خورادنەکانیان هەمە جۆرو ماڵ و ئۆتۆمبیلەکانیان های کلاس و پارەی گیرفانیان هێندەی بانکێک لەخۆئەگرێ. مەخابن چینی دووەمیش شکۆی بە جۆرێک برندراو شکێنراوە کە بە ئاشکرا ئەگری هاواری ئازاری برسێتی سکی ئەکات.

ئێستا هەم حیزب و هەم حکومەتیش پاڵپشتی و متمانەی زۆرینەی خەڵکی لە دەستداوە و گومانیش ئەکرێت کە کۆتاییان هەر لەسەر دەستی هەمان ئەو خەڵکەبێ کە بەدەستی خۆیان سەریانخستن و کردیانن بەسەردار و سەروەر، بەڵام ئاماژەکان بۆ کۆتاڕێ و چیرۆکەکانی مێژوو ئەگێڕنەوە، کە ئەگەر ئەو بەرپرسە نا بەرپرسانە چاک و پاک نەبن دوور نیە هەر هەمان خەڵک بیانکەن بە لاشەیەکی بێ سەر.

 

  

ریکلام

وتار

مێشكی عەرەب

هەندرێن شێخ راغب

عەرەب كێشەیەكی هەیە، لەسەرەتاوە تێ ناگات، هەتا كۆتایی، ئەوكاتیش زۆر درەنگە، لەكۆتاییدا لەشتەكان تێدەگات، سەرەتا بەهەموو هێزی خۆتەوە لە بناگوێی هاوار بكە تێ ناگات.

ئەوكاتەی توركیا پەلاماری عەفرینیدا، پەیج‌و لاپەڕەی ئەنتەرنێتی دەوڵەتە عەرەبیەكان پڕبون لە ستایش‌و حەماسەتی پشتگیری ئەردۆغان‌و سوپاكەی، جەژنیان گرتبوو بەهۆی لەناوبردنی كورد. چەندە هاواریان كرد ئەمە نەخشەیەكی ناسیۆنالیستی‌و رەگەزپەرستی توركە لەبەرگی ئیخواندا، خزمەت نیە بە ئیسلام‌و ئاشتی ناوچەكە، تكایە عەرەب گوێ بگرە. ئەوان زیاتر حەماسەتیان دەگرت. بەس پڕۆژەی (گاپ) بەسە بۆ ئەوەی هەرچی عەرەبە دژی توركیا بێت، چونكە ئەم پڕۆژەیە روباری دیجلەو فورات دەگرێتەوەو عەرەب لەبێ ئاویدا دەخنكێت..لێرەدا بە ژمارەو داتا رونی دەكەینەوە:

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و تایبەت دەوڵەتە عەرەبیەكان، وشكترین‌و بێ ئاوترین ناوچەی جیهانن، گەشەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە لەهەموو جیهان زیاترە كە 3% ساڵانە،”ڕووباری فوڕات بەگشت لقەكانیەوە حەوزێكی گەورەی دروست كردووە كە 000،444 كیلۆمەتری چوارگۆشە داگیردەكات. لەم ڕووبەرە گەورەیەدا بەنزیكەیی نیوەی دەكەوێتە خاكی عێراقەوە كە دەكاتە ٤٦٪ و ڕێژەی ٣٣٪ لەناو خاكی توركیایە وئەوەش كە دەمێنێتەوە كە دەكاتە 19٪ دەكەوێتە خاكی سوریا. بەهەمان شێوەش ڕووباری دیجلە لەگەڵ هەموو لقەكانیەوە ڕووبەری ٣٨٧،٦٠٠ كیلۆمەتری چوارگۆشەی ئاودار كردووە، بەجۆرێك كە سێیەكی حەوزی ڕووبارەكە واتا 75٪ دەكەوێتە خاكی عێراقەوە و ڕێژەی ١٥٪ دەكەوێتە توركیا، و ڕێژەی ٠،٣ دەكەوێتە سوریا.لەم ژمارانەوە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە بەشی هەرە زۆری ئاوی هەردوو ڕووبارەكە و حەوزی نێوان دوو ڕووبارەكە دەكەوێتە خاكی عێراقەوە. نزیكەی نیوەی ڕووبەری ئاوی ڕووباری دیجلە و سێیەكی ڕووبەری ئاوی ڕووباری فوڕات لە ناو خاكی عێراقدایە”. توركیا ئەم ئاوە لە عەرەب دەگرێتەوەو پێنج پارێزگای ناوەڕاست‌و باشوری عێراق كە دەكاتە شەش ملیۆن كەس بەتەواوی بێ ئاو دەبن‌و دەبێت چۆڵ بكرێن، بەپێی زانیاریەكانی نەتەوەیەكگرتوەكان بەهۆی سیاسەتەكانی توركیاوە شەش ملیۆن هاوڵاتی عەرەبی عێراق دەبێت ئاوارە بن‌و كۆچ بكەن. زۆنگاو‌و هۆرەكان وشك دەبن‌و شارو كشتوكاڵ‌و ئاوەدانی لەپێنج پارێزگای عێراق نامێنێت، كەچی عەرەب دژی كوردەو هەلهەلە بۆ هاتنی سوپای توركیا لێ دەدات.

پرۆژەی گاپ ناوێكی توركیە، بیرۆكەی پرۆژەكە بۆ هەفتاكانی سەدەی پێشوو دەگەرێتەوە كە رووبەری پرۆژەكە نزیكەی لە (10%) رووبەری گشتی توركیا پێك دەهێنێت ، تێچوونی پرۆژەكە لە نێوان (6% بۆ 9%) بوودجەی گشتی توركیایە. پرۆژەی گاپ جگە لەوەی گەورەترین پرۆژەی ئاوی توركیایە و یەكێكشە لەپرۆژە گەورەكانی جیهان( بە چوارەم گەورەترین بەنداوی جیهان ئەژماردەكرێت) ، پڕۆژەی (GAP) پێكدێت لە ٢٢ بەنداوی گەورە و ١٩ وێستگەی هایدرۆلیكی و ٢ تونێلی ئاودێری. 13 پرۆژەی سەرەكیی كە حەوتیان لەسەر رووباری (فورات) و شەشیان لە رووباری (دیجلەوە)،  پرۆژەی گاپ هەردوو رووبارەكە دەكاتە یەك و بە كۆكەرەوەی ئاوی فورات و دیجلە دادەنرێت، بەشێوەیەك لە (80%) پشت بە ئاووی رووباری فورات و لە (20%) پشت بە ئاوی رووباری دیجلە دەبەستێت. پرۆژەكە دەبێتە هۆی سرینەوەی (340 ) شار و شاروچكە و گوندشین وە دەست بەسەراگرتنی (200) شوێنەواری مێژووی كوردی.

توركیا شەڕێكی ستراتیژی گەورە بەئاو دەكات، سەرەتای نەودەكانی سەدەی رابردوو، نەجمەدین ئەربەكان گوتی: ئێمە وا دەكەین لە داهاتوودا یەك بەرمیل ئاو بە یەك بەرمیل نەوت بە دەوڵەتانی عەرەب بفرۆشین. بەڵام بڕوا ناكەم هێشتا مێشكی عەرەب ئەم قسەیەیان بیستبێت؟.

ئێستا توركیا لە سوریا، عێراق، لیبیا، سۆمال، سودان، یەمەن، قەتەر، چەندین ناوچەی دیكە لەبەرنامەی دان، بنكەی سەربازی‌و هێزی خۆی بەربڵاوكردۆتەوە، كە لەداهاتودا عەرەب دەكاتە پاشكۆی خۆی. بۆیە گرنگە بپرسین ئایا عەرەب مێشكی كەی تێدەگات پڕۆژەكە زۆر مەترسیدارە بۆ كیانی عەرەبی؟

كە چارەسەری زۆر باش هەیە، ئەگەر عەرەب بتوانێت كاریان لەسەریان بكات:

یەك: پێویستە لە عێراق عەرەب كێشەی كەركوك‌و دارایی‌و بودجەو نەوت و وزە لەگەڵ كورد چارەسەر بكات.كوردیش هەرێمی كوردستان رێك بخاتەوەو شەفافیەت‌و نەزاهەتی داهات و خەرجیەكان وەك خۆی جێبەحێ بكات. ئەوە بزانێت نەمانی موچەو جوڵەی بازاڕو بژێوی خەڵك خەونی سیاسی كورد لەبار دەبات.

وە پێكەوە بلۆك بەندی توند دروست بكەن.. هەرچەندە ئەم قسەیەی خۆم پێچەوانەی زۆربەی نوسینەكانی دیكەمە لەسەر عێراق، بەڵام بەشكم عەرەب هەستی كردبێت‌و كوردیش ئەوە بزانێت هەرێمی كوردستان بەم جۆرە ئیدامە نادرێت؟.

دوو: پێویستە دەوڵەتانی عەرەب، توركیا لەسوریا دەربكەن، بەتایبەت لە عەفرین‌و ئیدلەب، قۆناغەكە وا دەخوازێت، مەبەست خزمەت كردنی بەشار ئەسەد‌و كورد نیە، قۆناغی ئەمنی قەومی وا دەخوازێت.

سێ: گرنگە لە لیبیا هەیمەنە‌و بونی توركا كۆتایی پێ بهێنن، ئەمەش پڕۆژەی گەمارۆدانی عەرەب لەلایەن توركیاوە كۆتایی پێ دێنێت.

چوار: پشتیوانی ئۆپۆزسیۆنی توركی‌و كوردی ناوخۆی توركیا بكەن لەهەڵبژاردنی داهاتوو، لەروی ماددی‌و مەعنەوی.

پێنج: لە ئەنجومەنی ئاسایش‌و نەتەوەیەكگرتوەكان، بیست‌و دوو نوێنەریان هەیە، دنیایەك دەوڵەتیان هەیە، دەتوانن دبلۆماسیانە كاری جدی بكەن.

شەش: پشتیوانی كورد بكەن لە سوریا‌و عێراق‌و شان بەشانی بوەستن. چونكە كورد دەتوانێت لەسنورەكانەوە گەمارۆی ستراتیژی توركیا رابگرێت، ئەمەش دەرفەتێكی باشە بۆ ئەمنی قەومی عەرەبی.

بۆ داتاو ئامارەكان سودم لەم سەرچاوانە وەرگرتوە:

سەرچاوە:1- ئاسایشی ئاو لە عێراق و هەرێمی كوردستان و لێكەوتەكانی، قارەمان موحەمەد حەسەن

2-ئاسایشی ئاو لە هەرێمی كوردستان و كاریگەری وڵاتانی دراوسێ ( پڕۆژەی گاپ بەنمونە، د.یونس عەلی

ناوەندی كوردستان بۆ توێژینەوە لەململانێ و قەیرانەكان

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چەند سەرنجێک لەسەر هەڵبژاردنی پێشوەختە لە عێراق

سەروەت تۆفیق

– سەرۆک وەزیرانی کابینەی نوێی عێراق (مستەفا کازمی) بەرواری (6-6-2021) بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە لە عێراق خستە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەران. واتە هەڵبژاردن بۆ خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق. هەرچەندە “داواکارییەکەی لە ڕووی شکڵیەوە دەستوری نییە”. بەڵام وەک یەکێک لە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی خۆپیشاندەرانی بەردەوامی چەند مانگی ڕابردووی عێراقیەکان و بەڵێنەکەی خودی (کازمی) بۆ دیاریکردنی ڕۆژێک بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە بردە سەر. ئەمەش وەک یەکەم سەرکردەی عێراقی لە ئێستاوە لە ڕێگەی کارکردنەکانی و هەندێکجاریش شۆکانییەوە هەڵمەتی خۆی دەست پێکردووە. بە نییەتی ئەوەی لەم ماوەیەدا زۆرترین کاربکات تا دەنگدەر بۆ خۆی کۆبکاتەوە. بۆ دوبارە هەڵبژاردنەوەی بە سەرۆک وەزیران. بە تایبەتی کە ئەمریکییەکانیش پشتیوانی دەکەن. واتە کار و کردەوەکانی ئاماژەن بۆ سەر لە نوێ خۆکاندیدکردنەوەی. بەو مانایەی تەنها بۆ دیاریکردنی ڕۆژی هەڵبژاردن نەهاتۆتە سەر سەحنەی شانۆی سیاسی و حکومداریەتی.
– ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە دۆخێکی موحریجدایە گەر بەهەڵوەشاندنەوەی خۆی رازی نەبێ. ئەوا ئەو کوتلە و کەسایەتییەی کە ناڕەزایەتی دەردەبرێ، ئەوا گومانی تێدا نییە دەبێ چاوەڕوانی تۆڵەی دەنگدەران لە ڕۆژی هەڵبژاردن بکات. گەر ڕازیش بێ ئەوا لەم کاتەدا زەحمەتە هیچ حزب و کوتلەیەکی پەرلەمانی ئارەزووی ئەو تاقیکردنەوە قورسەی هەبێ. لەبەر ئەوەی لە کاتێکدایە کەمترین تاکی عێراقی لە حکومڕانان ڕازین. بەهۆی نەبوون و کەمی خزمەتگوزاری و گەندەڵی، به هەدەردانی سامانی گشتی، … هتد. جیا لە تێچوونە ماددیەکەی.
– داواکردنی هەڵبژاردنی پێشوەختە چەندە بۆ دەربازبوونە لە قەیران ئەوەندە بۆ یەکلایکردنەوەی کێشە و دەستێوەردانی دەوڵەتانی ئیقلیمییە. هەرچەندە داواکردنەکەش زۆرتر لە لایەن مەزهەب شیعەکانیشەوەبێ. بەڵام پێ ناچێ چانسی جارانیان لە دەسەڵاتی ڕەها بۆ حکومکردنی عێراق هەبێ، بەهۆی ناکۆکی نێو ماڵی خۆیانە و ئامادەبوونی جدی ئەمریکا لە عێراق، بۆیە وەک دەبیندرێ حاڵیان لە کورد و سوننە باشتر نییە.
– عێراق بەپێی پڕۆژە یاسای نوێی هەڵبژاردنەکان، کە خوێندنەوەی بۆکراوە و جارێ دەرنەچووە و نەبووە بە یاسا و لە رۆژنامەیەی فەرمی بڵاونەکراوەتەوە. ئەوا ئەم جارە هەڵبژاردنەکان فرە بازنە دەبێ. ئەمەش زیاتر خزمەتی حزبە گەورە و خاوەن نفوسەکان دەکات. تەنها مەگەر حزبە بچووکەکان هانا بۆ کەسایەتی زۆر بەهێز و ناسراو ببەن تا خۆی کاندید بکات. چونکە راستە لە سەر بنەمای تاک دەنگ دەدرێ و لیستی حزبی نامێنێ، بەڵام دواجار زۆرترین تاکی عێراقی بیرکردنەوەی نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی کە هەیمەنی حزبی و مەزهەبی تێبپەڕێنێ. تا کەسێکی تەکنۆکراتی بێ لایەنی خاوەن نفوسی شەهادەداری مێشک کارا و کراوە هەڵبژێرێ و بە دووربێ لە دەمارگیری مەزهەبی و حزبی.
– یەکێک لە کێشەکانی ئەم هەڵبژاردنە ئەوە دەبێ، لەبەر تەواو نەبوونی ڕێژەی یاسایی کە (9) ئەندامە لە (مەحکەمەی فیدڕاڵی عێراق). ناتوانێ لە ئێستادا ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی عێراق ڕابگەیەنێ و کێشە نادەستوریەکان ببینێ. بۆیە پێویست دەکات پێش هەڵبژاردنەکان ئەو کێشەیە چارە بکرێت، دواتر هەڵبژاردنی پێش وەختە ئەنجامبدرێ.
– هەڵبژاردنی پێشوەختە بۆ عێراقییەکان کاتێ جێ دەگرێ و دەبێتە دڵخوازی بۆیان، کە دووربێ لە دەستێوەردان و تەزوویرکردن، یان هەوڵ بۆ تەزوویرکردن لە لایەن هێزە سیاسییە عێراقیەکانەوە. ئەمەش کەشێکی دیموکراسی و هێمنی دەوێ. کە لە ئێستای عێراقدا ئەو کەشە نەڕەخساوە و بیرکردنەوەکان دابەشبوون لە ڕووی مەزهەبی و نەتەوەیی و بگرە لە ناو خۆشیاندا کێشەی زۆر هەیە. لەبەر ئەم ناهۆمۆجینیەی کە لە پێکهێنانی عێراقدا هەیە زیاتر تەرکیز لە سەر گونجاندن و تەوافق سازی بۆتە دیفاکتۆ بۆ بەڕێوەبردن. کە هەر یەکە و ڕەنگ و نەتەوە و زمانێکە. بۆیە ئەم مۆدێلی بازنە بچوکانە بۆ وڵاتێکی یەک نەتەوە و یەک مەزهەب و دەوڵەتی سادە و تاک باشتر و گونجاوترە. نەک دەوڵەتێکی پڕ لە کێشە و قەیرانی جیاجیا.
– لەبەر نەشارەزای و مامەڵە نەکردن لەگەڵ بچوکتر لە فرە بازنەی، بەو مانایەی هەر قەزایەک نوێنەری خۆی دیاری بکات. بەو ڕێژەیەی کە بەری دەکەوێ. واتە هەر (100000) دەنگدەرێک و کاندیکی بەردەکەوێ، ئەمە تەنها بۆ دیارکردنی کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانە، چونکە دواتر بەپێی دەنگدەری کارا و بەشدار دەنگەکان بۆ هەر کاندیدێکی دەرچوو دیاری دەکرێ. ئەمەش ئاستەنگ و کێشەی زۆرتری لێدەکەوێتەوە و بگرە لە عێراقی پڕ چەک و نامۆبوون بە یەکتری قبوڵکردن و بگرە دیموکراسیش، ئەگەری پێکدادانی نێوان کەسایەتییەکان ئەگەری روودانی دوور نابێ. جیا لەو ناوچانەی کە جێناکۆکی نێوان هەرێم و دەوڵەتی ئیتحادییە. جیا لەوەی کە تائێستا عێراق و هەرێمی کوردستانیش راهاتبوون لەسەر یەک بازنەی، یان بازنەی تاڕادەیەک گەورە کە لەسەر ئاستی پارێزگاکان بووە.
– بەپێی پڕۆژە یاسای نوێی هەڵبژاردنی عێراق، پێویستە تەمەنی کاندید (25) ساڵ و بۆ سەرەوە بێ، بڕوانامەکەی لە (دبلۆم) کەمتر نەبێ، تاوانێکی ئابوروومەندانەی نەکردبێ وەک (دزی کردن، بازگانیکردن بە تلیاک، کاری تیرۆر، … ). جیا لەوانە هەر کاندیدێک پێویستە (300) واژۆ کۆبکاتەوە. وەک پشتگیرییەک بۆ جدیەتی داواکەی و ناسراوێتی خۆی بسەلمێنێ. بۆیە ئەم مەرجانە وا دەکات کە زۆرترین کەس بەهۆی ئەوەی لیستی تاک دەبێ نەک لیستی حزبی خۆی کاندید بکا. ئەمەش لەوانەیە هەندێک کاندید دەربچێ کە شارەزایی لە سیاسەت و یاسا و بابەتگەلێکی پێویستی هەنوکەیدا نەبێ. چونکە وەک چاودێران دەڵێن کەمنین ئەوانەی دەنگدەرن، کەچی هێشتا توانای تێگەیشتنیان ماویەتی بۆ دەستنیشان کردنی کاندیدی بەتواناترین لە ناو کاندیدەکاندا. چونکە دواجار کاندیدەکان بە دەنگی دەنگدەر دەچنە ئەنجومەنی نوێنەران. بۆیە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئاستی تێگەیشتن و پێگەیشتنی دەنگدەرەوە هەیە بۆ دەستنیشانکردنی کام کاندیدە. بۆیە هەندێک وڵات تەمەنی دەنگدەری بە (21) ساڵ دیاری کردووە.

_ راستە دەنگدەری عێراقی نائومێد دەبێ، چونکە کوتلەی براوە و گەورەی نێو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق هەندێک جار ناتوانێ سەرۆک وەزیران دیاری بکات و ڕای بسپێرێ بۆ پێکهێنانی حکومەت، وەک چۆن (مستەفا کازمی) خاوەنی هیچ کوتلەیەک نەبوو، بەڵام دیاریکراو حکومەتی پێکهێنا. بە پشتیوانی ئەمریکا. بەڵام ئەوەش راستە لە بەر ناڕەزایەتی شەقام و خۆپیشاندەران نەبووایە، لەوانەبوو هەر زوو ئەنجومەنی نوێنەران متمانەیان لێ بسەندایەتەوە. بۆیە لەم هەڵبژاردنەدا وەک چاودێران دەڵێن (کازمی) هەوڵی پێکهێنانی کوتلەیەک هەر دەدات. تا دواتر لە نێو ئەنجومەنی نوێنەران بتوانێ لەگەڵ کوتلە براوەکانی تردا هاوپەیمانی ببەستێت. بۆیە دەکرێ کوردیش لە حاڵەتی پێکهێنانی لیستێک لە لایەن (کازمی)یەوە هەوڵبدات بەشداربێ، چونکە گرنگە لەو پارێزگا و قەزایانەی کە کوردنشین نین لیستە کوردییەکان کورسی بهێنن، کە دواجار هیچ نەبێ کورسییەکی کورد زیاد دەکات. وەک چۆن بینیمان کوردێک لەسەر لیستێکی بەدەر لە کورد خۆی کاندید کرد و دەرچوو، بە واقعیش سودی بۆ کورد هەبوو نەک پێچەوانەکەی کە لە کاتی خۆیدا دەوترا. بەهیوای ئەوەی کورد سیاسەت بکات و سود لە دەرفەتەکان بۆ خۆی وەربگرێ.
– لە بڕگەی (1)ی مادەی (64)ی دەستوری عێراقی ساڵی (2005) هاتووە ” ئەنجومەنی نوێنەران بە زۆرینەی رەهای ژمارەی ئەندامەکانی هەڵدەوەشێتەوە. ئەویش لە سەر بنەمای داوای سێ یەکی ئەندامەکانی، یاخود لە سەر بنەمای داوایەک لە لایەن سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و بە رەزامەندی سەرۆک کۆمار، هەروەها رێگەپێدراو نییە کە ئەنجومەن هەڵبوەشێتەوە لە کاتی لێپرسینەوە کردن لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران”
بڕگەی(2) لە مادەی (64)ی دەستوردا هاتووە “سەرۆک کۆمار لە کاتی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران داوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی گشتی دەکات لە وڵاتدا لە ماوەیەک کە تێپەڕ نەکات لە (60) ڕۆژ لە بەرواری هەڵوەشاندنەوەکە و ئەنجومەنی وەزیرانیش لەم کاتەدا بە دەست لەکار کێشراوە دادەنرێت و بەردەوام دەبێت لە ڕاپەڕاندنی کاروبارەکانی ڕۆژانەی”
– لە بڕگەی (2) مادەی (56)ی دەستوردا هاتووە ” هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران پێش (45) ڕۆژ لە بەرواری کۆتایی هاتنی خولی پێشوو بەڕێوە دەچێ.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لاسەنگی ھێز لە کوردستان

د.سیروان حەسەن

لە دوای جەنگی جیھانی دووەم و دەرکەوتنی حزبە کوردستانییەکان لە باشوری کوردستان کە داگیرکردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی کورد و کوردایەتیان کردبوو بە دروشمی سەرەکی بۆ خروشاندنی سۆزی نەتەوەیی و ڕاکێشانی رای گشتی بە لای خۆیاندا لەوێوە شۆرش و خەباتی چەکداری شاخیان کردە ئامانج دژ بە سیستەمە حکومڕانیە یەک لە دوای یەکەکانی دەوڵەتی عێراق بە تایبەتی دوای نەمانی حوکمی پاشایەتی و راگەیاندنی حوکمی کۆماری لە کودەتا سەربازیەکەی عبدالکریم قاسم لە سالی ١٩٥٨.

حزبی شیوعی عێراق لە ١٩٣٤ دامەزرا و لە کوردستانیش چالاکیان ھەبوو وە حزبی ھیوا لە ١٩٣٩ دامامەزرا لە ١٩٤٦ ھەڵوەشایەوە ، پارتێ دیمکراتی کوردستان لە مانگی ئابی ١٩٤٦ دامەزرا و شۆرشی چەکداری لە ئەیلولی ١٩٦١ دەستی پێ کرد وە لە سالی ١٩٦٤ باڵێکی مەکتەبی سیاسی جیابووەوە، مفاوەزاتی حوکمی ئۆتۆنۆمی لە سالی ١٩٧٠ لە گەل بەغدا دەستی پێکرد وە لە ھەمان ساڵدا بە بیرو باوەرو دروشمی مارکسی لینینی کۆمەلەی مارکسی لینینی کوردستان دەمەزرا ، لە سالی ١٩٧٤ بریاری حوکمی ئۆتۆنۆمی ئێمزا کرا وە لە ئازاری سالی ١٩٧٥ رێکەوتنامەی جەزائر واژوو کرا و کە لە ھەمان سالدا ١٩٧٥ شۆرشی چەکداری ھەرەسی ھێنا، لە دوای ھەرەس ھێنانی ١٩٧٥ بە ماوەیەکی کەم قیاد مؤقەتەی پارتی دامەزرایەوە، لە ١-٦-١٩٧٦ دامەزراندنی یەکیتی نیشتمانی کوردستان وەکو رێکخراوێکی سۆشیال دیموکرات راگەیەنرا و شۆرش و خەباتی چەکداری دووبارە لە شاخەکانی باشووری کوردستان دەستی پێکردەوە، لە سالی ١٩٧٥ بە دواوە جگە لە يەکێتی و پارتی لە خەباتی شاخ و حوکمی شاردا چەندین رێکخراو و حزبی نوێ پەیدابوون زۆربەیان بە ھۆی جیابوبەوەیان لە حزبەکانی ترەوە دروست بوون بە تایبەتی لە یەکێتی دواتر ھەندێکیان یەکیان گرتەوە یان لکێنران بە حزبەکانی تر (لە ئەیلولی ١٩٧٥ پاسۆک دامەزرا کە پارتێکی سۆسیالی نەتەوەی بوو ، لە سالی ١٩٧٦ حزبی سۆشیالستی دیمکراتی کوردستان دامەزرا و لە سالی ١٩٧٩ حزبی سۆشیالستی کوردستان ھاتە کایەوە، لە کۆتایی سالی ١٩٨٥ حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان لە حزبی سۆشیالستی دیمکراتی کوردستان جیابووەوە و لە سالی ٢٠٠٨ حزبی ئایندەی کوردستان لە حزبی زەحمەتکێشان جیابویەوە) ، سەرباری خەبات و شۆرشی ھەموو ئەو حزبانە جگە لە یەکێتێ و پارتی رۆڵی کاریگەری گەورەیان نەبووە لە سەر گۆرەپانی جەنگ و گۆڕەپانی سیاسی و گۆرانکاریەکان، پارتی و یەکێتی وەکو دوو حزبی دیاری گۆرەپانی خەباتی چەکداری و حوکمرانی باشووری کوردستان لە سالی ١٩٦١ بە چەند قۆناغی جیاجیا تێپەربوون، پارتی لە ١٩٦١ تاکو ١٩٧٠ وەکو تاکە حزب شۆرشێکی گەورەی سەرتاسەری بەرپا کرد و حکومەتی بەغدای ناچارکرد بۆ دانوسان و گفتۆگۆ کردن و دانپێدانان بە دۆزی نەتەوەی کورد و بەخشینی حوکمی ئوتۆنۆمی تاکو ساڵی ١٩٧٥ کە شۆرشی کورد خامۆش کرا دواتر قیادە مؤقتەی پارتی دروست بوو و درێژەیان بە خەباتی چەکداری دا تاکو راپەرینی ١٩٩١ بەلام بە کاریگەریەکی کەمتر وە ھێز و رۆلیان لە چەند شوێنێکی دیاریکراودا ھەبوو .

یەکێتی نیشتمانی لە سالی ١٩٧٦ دوای نسکۆی سالی ١٩٧٥ دەستی بە شۆرش و خەباتی چەکداری کرد وەکو حزبێکێ نوێ بە بیرو باوەری سۆشیال دیموکراتەوە بنکەیەکی جەماوەری بە ر فراوانی ھەبوو و چینێکی زۆری رۆشنبیران و گەنجان پشتیوان و لایەنگری بوون و ھەزاران پێشمەرگە وەکو ھێزی چەکداری بە درێژایی سالانی ١٩٧٦-١٩٩١ فشاری سەربازی زۆریان خستە سەر حکومەت کە خاوەن ھێزێکی سەربازی زەبەلاح بوو و گورزی کوشندەیان لە ھیزەکانی دوژمن دەدات و رۆلی گەورەیان گێرا لە خەباتی چەکداری.

دوای راپەڕینی ١٩٩١ و دروست بوونی حکومەتی لۆکاڵی و دەست پێکردنی خەباتی حکومڕانی مەدەنی وراگەیاندنی فیدرالی بۆ ھەرێمی کوردستان وەکو قەوارەیەکی سیاسی لە عێراقدا وە بەھۆی ململانێی توندی سیاسی و ناتەبایی و بێمتمانەیی نێوان یەکێتی و پارتی شەڕی ناوخۆ لە سالی ١٩٩٤ ھەڵگیرسا و ھەزاران گەنجی کورد بوون بە سوتەمەنی شەڕەکە سەرباری زیانێکی ئابوری گەورە ھەرچەندە دۆخی ئابوری ئەو سەردەمەی ھەرێم زۆر داروخا بوو ، ئەو بارودۆخە درێژەی کێشا تاکو ئاشتبونەوەی ساڵی ١٩٩٨ و دواتریش تاکو پرۆسەی ئازادی عێراق لە ٢٠٠٣ دۆخەکە بە شڵۆقی مایەوە.

دوای پێکھێنانی حکومەتی فیدرالی عێراق لە ٢٠٠٥ بە بەشداری ھەرێمی کوردستان دووبارە رکابەری و بەربەرەکانی نێوان یەکێتی و پارتی بە شێوازێکی بەرفراوانتر دەستی پێ کرد لە بەشە ھەرێمی حکومەتی عێراق و لە حکومەتی ھەرێم، بە ھۆی وەرگرتنی پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق لە لایەن یەکێتیەوە سەرۆکایەتی ھەرێم و سەرۆکایەتی حکومەتی ھەرێم لە دوای پرۆسەی ئازادی لە لای پارتی بوو تەنھا ماوەیەکی کەم نەبێت بەو ھۆیەشەوە پارسەنگی ھێز کەوتە لای پارتی و توانی سوودی لێ ببینێت بۆ ھەلبژادنەکان و ژمارەی کورسیەکانی پەرلەمانی خول لە دوای خول پێ زیاد بکات. بە پێچەوانەی ھەموو دنیا رکابەری و ململانێی سیاسی نێوان حزبە دەسەلاتدارەکان لە بەرژەوەندی ولات و میللەتە بۆ چاکسازی و پێشخستنی سیستەمی حکومڕانی ولاتە بەلام لە کوردستاندا ململانێکان زۆر قولتر بوون و زیانی گەورەی دا لە شۆرشەکان لە قۆناغی خەباتی چەکداری شاخ و لە حکومەت لە قۆناغی حکومرانی شاردا و گرفتی گەورەی دروست کردووە و بووە ھۆی شکستھێنان و سەرنەکەوتنی سیستەمی حکومرانی لە ھەرێم و دروست بونی زنجیرەیەک قەیرانی یەک لە دوای یەک.

پارسەنگی ھێز لە نێوان یەکێتی و پارتی بە سێ قۆناغی جیاوازدا دەروات، قۆناغی خەباتی چەکداری شاخ پێش راپەڕین کە یەکێتی رۆڵی گەورەی تێدا بینی بە بەراورد لە گەل پارتی و حزبەکانی تر بە ھۆی ئەوەی حزبێکی شۆرشگێری نوێی گۆرەپانی خەبات بوو وە پانتایەکی جەماوەری بەرفراوان و بەھێزی ھەبوو. قۆناغی دوای راپەرین تاکو پرۆسەی ئازادی عیراق لە ١٩٩١-٢٠٠٣ کە تەنھا ماوەیەکی کەم ھەردوولا خەباتی شاریان کرد بە شێوەیەکی گونجاو دواتر ناتەبایی و بێ متمانەیی باڵی بە سەر دۆخەکەدا گرت و شەڕی ناوخۆ ھەلگیرسا لە دەرئەنجامدا کوردستان نیمچە وێرانەیەک بوو لەم قۆناغەدا ھەردوولا رۆلی نەرێنیان بوو، قۆناغی سێیەم دوای پرۆسەی ئازادی عێراق دەستی پێ کرد کە بە ئاشت بوونەوەی گشتی و کاراکردنی پەرلەمان و دروستکردنی حکومەتی ھەرێم و بەشداری کردنێکی چالاک لە حکومەتی بەغدا دەستی پێکرد وە ھەموو ئامرازەکان و مەرجەکانی سەرکەوتنی حکومەتی تێدا بوو بەلام دووبارە رکابەری بێ متمانەیی و ناتەبایی لە نێوانیاندا سەری ھەلدا تادەھات زیادی دەکرد و پەرەی دەسەند، لەم قۆناغەدا پارتی دەستە بالا بو لەبەرئەوەی سەرۆکایەتی حکومەت و پەرلەمانی لابوو بۆ ماوەیەکی زۆر لە ئەنجامدا دەسەلاتی دارایی و سیاسی خۆی سەپاند بۆ بە ھێز کردنی خۆی بەلام دووبارە وسێ بارە رکابەرێتیەکان زیاتر دەبوو وە ھەمو شتێک دەکرا و ھەموو رێگایەک دەگیرایە بەر بۆ زیادکردنی کورسیەکانی پەرلەمان، لاسەنگی ھیزو ململانیێ نێوانیان رۆلی نەرێنی خراپی ھەبوو لە سەر سیاسەت و ئابوری و حکومرانی ھەرێم بە جۆرێک حکومەت توشی چەند قەیرانێکی یەک لە دوای یەک بوو و شکستی خوارد لە چارەسەرکردنی قەیران و کێشە کەلە بوەکان .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان