ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

منداڵ و گەنج

گۆڤاری منداڵی سەردەم دابەزێنن و بۆ منداڵەكانتانی بخوێننەوە


خێزان

دایكان و باوكانی ئازیز ئێستا دەتوانن، لە ڕێی ئەم لینكانەی خوارەوە ژمارە (١٢٨)ی گۆڤاری “منداڵی سەردەم” و دیارییەكەی بەناوی “من هەڵدەبژێرم” بۆ جگەرگۆشەكانیان داونلۆد بكەن و سوود لە بابەتە بەپێزەكانی ببینن.

گۆڤاری منداڵی سەردەم، چاپكراوێكی منداڵانە كە دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم پێشتر لە چوارچێوەی گۆڤارێكدا بەردەستی دەخست، بەڵام بەهۆی كاریگەرییە یەك لەدوای یەكەكانی قەیرانی دارایی لە ئێستادا گۆڤارەكە چاپ ناكرێت بەڵكو بە شێوەی PDF ژمارەكانی بەردەوامن لە بڵاو كردنەوە.

ئێستا دەتوانن لە ڕێگەی لینكەكانەوە گۆڤارەكە و دیاریەكەی داونلۆد بكەن و بۆ منداڵە ئازیزەكانتانی بخوێننەوە.

https://www.scribd.com/document/463193009/Mindaly-Sardam-128

https://www.scribd.com/d…/463194096/Deary-Mindaly-Sardam-128

ریکلام

خۆشەویستی

١٠٠ دەمامک دروست دەکات، بەڵام خۆی ئەمرێت


خێزان ـ لوقمان غەفوور

ڕۆژی ١٧ ی نیسان لەسەر ڕێگای تەکساس، ئەمبولانسێک بە تیژەوی دەیەوێت کچێکی تەمەن ١٠ ساڵ و تەواوی خێزانەکەی بگەیەنێتە نەخۆشخانەی گشتی ئانسۆن، لەنۆکس کاونتی ویلایەتی تەکساس، بەڵام ناگات بەنەخۆشخانە و گیان لەدەستدەدات.

کاتێک کارمەندانی نەخۆشخانە لەمنداڵەکە دەڕوانن ھەر ئەو منداڵەیە ھەفتەیەک بەبەردەوامی ١٠٠ دەمامکی گەیاندۆتە کامەندانی تەندروستی نەخۆشخانەکە، چونکە لەبەرەکانی پێشەوەی کۆرۆنا ڤایروس لەجەنگدان.

بەپێی ڕاپۆرتێکی تەلەفزیۆنی کەی تەکساس ١٢_ ئەی بی سی، (لیکسی برۆک کۆلینز) لەکەرتی نۆکس، لەماوەی ٢٠ ڕۆژی ڕابردوودا زیاد لە ١٠٠ دەمامکی پێشکەش بە نەخۆشخانەی گشتی ئانسۆن کردووە.

کارین لۆگان ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی شارۆچکەی مۆندای بە نیگەرانییەوە باس لە مردنی ئەو کیژە تەمەن ١٠ ساڵە دەکات و دەڵێت:” بەھۆی ئەوەی دایکی کۆلینز و داپیرەیی و مام و ئامۆژنی پەرستیارن، عاشقی خزمەتگوزاری پەرستیار بوو، بەڵام نەگەیشت ئەو خزمەتە درێژە بکێشێت”.

لۆگان دەشڵێت:”وێرای بچوکی تەمەنی، لیکسی دەست ڕەنگین و ژیر و بەرپرسیار بوو، ٥٠ دەمامکی ئامادەکردبوو بیگەیەنێتە شارەوانییەکەمان و کارمەندان بەڵام بەداخەوە نەگەیشت پێمان”.

ڕۆژی ٢٢ نیسان نەخۆشخانەی ئانسۆن ژمارەیەک لە ماسکەکانی لیکسی کۆلیز لەسەر پێگەی نەخۆشخانەکە ئەخەنەڕوو وەک ڕێزلێنانێک بۆ مەرگی ئەو منداڵە تەمەن ١٠ ساڵە. ھەروەھا پێگەی قوتابخانەی مۆندای سەرەتایی -یش بە ھەمانشێوە لەسەر پێگەکەیان دەنوسن:”سوپاس بۆ ئەوەی بۆ ئێمەت کرد”.

جارا گرای کۆلینز دایکی ئەو منداڵە باسی ڕۆژی ١٧ی نیسان دەگێڕێتەوەو دەڵێت: “دوو ڕۆژ بوو ٥٠ دەمامکی دروستکردبوو داوای لێکردین ھەموومان پێکەوە بە ئۆتۆمبێلێک بڕۆین بۆ شارەوانی مۆندای، بەڵام لەسەر ھێڵی خێرایی تەکساس توشی ڕووداوی ھاتوچۆ بووین”.
بەھۆی ئەو ڕووداوی ھاتو چۆیەوە جگە لە لیکسی ، برایەکی و کوڕێکی مامی لیکسی مردن. دایکی و باوکی و داپیرەی و دوو منداڵی تریان ڕزگاریان بوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

خۆشەویستی

ژنێكی ئه‌مریكی، به‌خێو كردنی منداڵێكی چین-ی ده‌گرێته‌ئه‌ستۆ


خێزان ـ لوقمان غه‌فوور

ژنێكی ئه‌مریكی كه‌ خۆی خاوه‌نی سێ منداڵه‌، ده‌یه‌وێت مندالێكی چینی به‌خێو بكات كه‌ دایك و باوكی پێكه‌وه‌ به‌ كۆرۆنا ڤایرۆس مردوون و ئێستا لای یه‌كێك له‌ خوشكی ژنه‌كه‌یه‌ له‌شاری جه‌نچاون له‌ كه‌رتی گانسو.

ئه‌و منداڵه‌ به‌هۆی خراپی باری دارایی خوشكی ژنه‌كه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنیی چین-ه‌وه‌ داوای كرد هاوكاری به‌خێوكردنی بكه‌ن، بۆیه‌ ئه‌م خێزانه‌ ئه‌مریكییه‌ كه‌ نیشته‌جێی شاری فارگۆ ویلایه‌تی نۆرس داكۆتا-یه‌ داوای منداڵه‌كه‌یان كردووه‌ و بڕیار بوو هه‌فته‌ی ئاینده‌ بگاته‌ ده‌ستیان به‌ڵام به‌هۆی گرفتی هاتووچۆوه‌ و داخرانی رێگه‌وه‌ ناردنی منداڵه‌كه‌ دواده‌كه‌وێت.

به‌خێوكردنی یان ته‌به‌نیكردنی منداڵی بێلانه‌ یه‌كێكه‌ له‌و به‌رنامانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌مریكا په‌یڕِه‌و ده‌كرێت و ساڵانه‌ به‌ سه‌دان منداڵی بێلانه‌ له‌لایه‌ن خێزانه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌تواناكانه‌وه‌ له‌ ئه‌فریكا و ئاسیاوه‌ ده‌هێنرێته‌ ئه‌مریكا.

جۆیسلین ج راسل له‌لێدوانێكیدا بۆ كه‌ناڵی لۆكاڵی ڤالی نیوز رایگه‌یاند پێشتر هێنانی منداڵ له‌ وڵاتانی ئه‌فریكا و ئاسیا-ه‌وه‌ كارێكی ئاسان بوو، به‌ڵام ئێستا به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆرۆنا ڤایرۆس كێشه‌ دروستبووه‌ له‌ هێنانی ئه‌و منداڵه‌ بێسه‌رپه‌رشتانه‌. وتیشی: “ئێمه‌ وێنه‌ی خێزانی خۆمان له‌ رێگه‌ی كۆنسڵی ئه‌مریكییه‌وه‌ له‌ گانسۆ بۆ خێزانه‌كه‌ ناردوو هه‌موو به‌ڵننامه‌یه‌كیشمان له‌ 5 ی فێبریوه‌ری پڕكردۆته‌وه‌، بڕیاریش بوو منداڵه‌كه‌مان به‌ده‌ست بگات به‌ڵام بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆرۆنا ڤایرۆس به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو له‌ جیهان و به‌تایبه‌تی ئه‌مریكا كاره‌كه‌ی لێ تێكداین”.

راسڵ ده‌ڵێت: “ده‌مێكه‌ چاوه‌ڕێی به‌خێوكردنی منداڵێكی بێ سه‌رپه‌رشتم، هیوادارم له‌ هه‌فته‌كانی داهاتوو به‌دیداری ئه‌و منداڵه‌ شاد بین، خۆ ئه‌گه‌ر به‌ده‌ستمان نه‌گات واته‌ كارێكی زۆر بێ مانایه‌ چونكه‌ ئه‌و منداڵه‌ ژیانی باش نییه‌”.

ئه‌وه‌ش ناشارێته‌وه‌ كه‌ به‌رپرسه‌ ئیدارییه‌كانی ویلایه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌مان ده‌خه‌نه‌ به‌ر گوێ كه‌ كارێكی ئه‌سته‌نگه‌ هێنانی ئه‌م منداڵه‌ له‌م كاته‌دا كه‌نه‌خۆشییه‌ك بڵاوبۆته‌وه‌. وتیشی: “له‌كاتێكدا ئێمه‌ هه‌موو مه‌سره‌فێكی هێنانی ئه‌و منداڵه‌ كوڕه‌مان له‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌ و كۆتایی هاتووه‌”.

هه‌روه‌ها جه‌خت له‌وه‌شده‌كاته‌وه‌ بڕیاره‌ بگه‌یه‌نرێت به‌ (سه‌نته‌ری باوانی ئه‌لته‌رناتیڤ) كه‌ هه‌ر له‌رێگه‌ی ئه‌وانیشه‌وه‌ داواكراوه‌. وتیشی:”ده‌چین بۆ كالیفۆرنیا و له‌وێوه‌ ده‌یهێنین بۆ شاری فارگۆ”.
سه‌نته‌ری باوانی ئه‌لته‌رناتیڤ، سه‌نته‌رێكه‌ كاری دۆزینه‌وه‌ی باوانه‌ له‌ئه‌مریكا بۆ منداڵه‌ بێسه‌رپه‌رشته‌كانی ئاسیا و ئه‌فریكا.

له‌میانی پرسیارێكدا ئایا ترسیان له‌ ته‌ندروستی منداڵه‌كه‌ نییه‌، راسل وتی: “نه‌خێر له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ر له‌وه‌ی بگه‌یه‌نرێته‌ ئه‌مریكا هه‌موو پشكنینێكی پزیشكی بۆ منداڵه‌كه‌ ده‌كرێت”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

تەندروستی

بۆچی منداڵان زیاتر به‌رگه‌ی كرۆنا ڤایرۆس ده‌گرن و نامرن؟


خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

له‌كاتێكدا رۆژی 4ی مارچ خوێندنگایه‌كی ئاماده‌یی له‌ نیویۆرك یه‌كه‌م حاڵه‌تی تووشبوونی به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا(COVID-19) راگه‌یاند، ناوه‌نده‌كانی خوێندنی ئه‌مریكا راسته‌وخۆ له‌ نیویۆرك سێ قوتابخانه‌یان داخست، به‌ڵام ئه‌مه‌ جه‌ده‌لێكی گه‌وره‌ی به‌دوای خۆیدا هێنا كه‌ له‌نێو بواری په‌روه‌ره‌دا، داخستن بۆچی له‌ كاتێكدا له‌زۆرینه‌ی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كاندا كه‌مترین مردنی منداڵی تێدایه‌.

له‌نێو 89 هه‌زار تووشبوو له‌ 65 ده‌وڵه‌تی جیا كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ی تێدا بڵاوبۆته‌وه‌ هێشتا منداڵان له‌وپه‌ڕی سه‌لامه‌تیدان به‌پێی راپۆرتێكی رۆژنامه‌ی بزنس ئینسیده‌ر.

به‌پێی راپۆرتی رۆژنامه‌كه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ 6ی مارچ بڵاوبۆته‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی مردوون زۆربه‌یان له‌سه‌روو 50 ساڵه‌وه‌ن و 20%ی ئه‌و ژماره‌یه‌ش له‌سه‌روو 80 ساڵن.

هه‌روه‌ها توێژینه‌وه‌یه‌كی سه‌نته‌ری چینی بۆ بنبڕكردنی نه‌خۆشی و به‌رگریكردن، كه‌ رۆژی 17ی فێبریوه‌ری بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ كۆی 72 هه‌زار و 300 تووشبوو به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ چین 88%ی ئه‌وانه‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 30-79 ساڵدایه‌ و 11% ته‌مه‌نیان له‌نێوان 20-30 ساڵدایه‌ و 1%ی ته‌مه‌نیان له‌نێوان 10-20 ساڵدایه‌ و هیچ كه‌سێكیشی تێدا نییه‌ ته‌مه‌نی له‌خوار 10 ساڵه‌وه‌ بێت.

هه‌روه‌ها راپۆرتێكی تری نیویۆرك تایمز كه‌ به‌مه‌یدانی له‌ ئیتالیا و ئه‌وروپا و ئه‌مریكا و كۆریای باشوور و ژاپۆن و چین ئه‌نجامیداوه‌، 1000 كه‌سی مردووی به‌ هه‌ڕه‌مه‌كی وه‌گرتووه‌، 14.8% ی ئه‌وانه‌ی كه‌ مردوون ته‌مه‌نیان سه‌روو 80 ساڵه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی له‌ته‌مه‌نی 10 – 39 ساڵ مردوون رێژه‌كه‌یان زۆر كه‌مه‌ ته‌نیا 0.2% ه‌و خوار ته‌مه‌نی 10 ساڵ 1% یه‌. له‌كاتێكدا رێژه‌ی به‌رزی مردن له‌نێوان 40 -80 ساڵدایه‌.

به‌رای (دیڤێد ویبه‌ر) مامۆستای زانستی ئیپێدیمیۆلۆژی و پزیشكی منداڵان له‌ زانكۆی نۆرس كارۆلاینا، مردنی كه‌متری منداڵان به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا بۆ دوو هۆكار ده‌گێڕێته‌وه‌: ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ منداڵان ترسی توشبونیان كه‌متره‌ یان هۆیه‌كی تر هه‌یه‌ و زانست پێی نه‌گه‌یشتووه‌ ده‌رباره‌ی ڤایرۆسه‌كه‌.

به‌ڵام (پرۆفیسۆر رۆبه‌رت بۆی) له‌ سه‌نته‌ری نیشتمانی بۆ توێژینه‌وه‌ی خۆپارێزیی و چاودێریكرن به‌ زه‌ نیویۆرك تایمز-ی وتووه‌: نه‌ك بۆ كرۆنا ڤایرۆس، بۆ ئه‌نفلۆنزای ئاسایی گه‌نجان به‌رگرییان زیاتره‌ یان ده‌شێت پێشتر جۆرێكی دیكه‌ی ڤایرۆسی كرۆنا-یان هه‌ڵگرتبێت وه‌ك (سارس و مێرس) و له‌كاتی تووشبوون به‌ كۆڤید ناینتین به‌رگریان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ری به‌هێز ئه‌وه‌یه‌ هۆیه‌ك هه‌بێت و زانست پێی نه‌گه‌یشتبێت.

به‌پێی توێژینه‌وه‌یه‌كی تری گۆڤاری كۆمه‌ڵه‌ی پزیشكی ئه‌مریكی، ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌یان تێدا بڵاوبۆته‌وه‌ له‌ چه‌ند مانگی رابردوودا 50%ی له‌نێوان 49 بۆ 56 ساڵدایه‌ كه‌ ئه‌ویش ناوه‌ندی ته‌مه‌نی مرۆڤه‌، به‌پێی راپۆرته‌كه‌ 1%ی خوار ته‌مه‌ن 10 ساڵی تێدایه‌.

زانایانی توێژنه‌وه‌كه‌ نه‌یانتوانیوه‌ هۆكارێكی تێرو ته‌واوی زانستی بده‌ن كه‌ بۆچی منداڵ توانای ده‌ربازبوونی هه‌یه‌ له‌ ڤایرۆسه‌كه‌، له‌كاتێكدا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڕكه‌مێكوته‌ و سورێژه‌ له‌منداڵدا ده‌ره‌كه‌وێت یان ڤایرۆسی سارس و ڤایرۆسی مارس كه‌ دوو جۆری تری كۆرۆنایه‌ له‌ منداڵدا زیاتر ده‌ره‌كه‌وێت و كاریگه‌ری بۆ منداڵ زیاتره‌.

دكتۆر ئه‌ندرۆ باڤیا، سه‌رۆكی به‌شی نه‌خۆشییه‌ درمه‌كان له‌ منداڵان له‌ زانكۆی یوتا- ئه‌مریكا بۆ گۆڤاری زانستی ژیان، ده‌ڵێت: “هێشتا هیچ له‌وه‌ ناگه‌ین بۆچی، ته‌نیا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌رگری منداڵ زیاتره‌ وه‌ك له‌گه‌وران”. “یه‌كێك له‌ گریمانه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیستمی به‌رگری خۆرسكی (ئێنه‌یت)ی منداڵ به‌هێزه‌ توانیای به‌ره‌نگاری ڤایرۆسه‌كه‌ی هه‌بێت، كه‌ ئه‌و سیستمه‌ش هێڵی یه‌كه‌می به‌رگرییه‌ دژی هۆكاره‌كانی نه‌خۆشكه‌وتن، وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م سیستمه‌ بۆ ئه‌م ڤایرۆسه‌ خێرایه‌ و ناتوانێت بیبه‌زێنێت”. ئه‌و وه‌های وت.

هه‌ر له‌و گۆڤاره‌دا كه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ كۆڤید ناینتین، كریس جۆنسن، زانای ده‌رده‌ كوشنده‌كان له‌ كۆلێژی ته‌ندروستی گشتی له‌ زانكۆی تێمبل له‌ دوای ئه‌وه‌ی دوو توێژینه‌وه‌یان كردووه‌ بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ كۆڤید ناینتین ناتوانێت ئه‌ندامی (سییه‌كانی) كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌ی منداڵ تێكبدات ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی سیستمی به‌رگری خۆڕسكی منداڵ به‌هێزه‌ به‌رامبه‌ر ڤایرۆسه‌كه‌.

كریس جۆنسن باس له‌وه‌شده‌كات كه‌ تووشبوون به‌ دڕكه‌و مێكوته‌ له‌ منداڵدا زیاتره‌ به‌ڵام مردن به‌هۆی دڕكه‌و مێكوته‌ 25 جار له‌گه‌وران زیاتره‌، ئه‌گه‌ر تووشی بێت، بۆیه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌و منداڵه‌ی كه‌ ته‌ندروست بوو، نیشانه‌كانی ڤایرۆسی كۆرۆنای پێوه‌ دیار نه‌بوو، ئه‌وا مانای وایه‌ هه‌ڵگری ڤایرۆسه‌ نییه‌،  به‌ڵكو هه‌ڵگرییه‌تی، به‌ڵام سیستمی به‌رگری له‌شی وه‌هایه‌ نایكوژێت، ئه‌گه‌ر نیشانه‌كانیشی تیا ده‌ركه‌وێت.

ئه‌م دۆخه‌ی منداڵان به‌رامبه‌ر كرۆنا ڤایرۆس، پسپۆرانی به‌ هه‌ڵواسراوی هێشتۆته‌وه‌، كه‌ (ئایا پێویسته‌ قوتابخانه‌و خوێندنگاكان داخرێن) له‌ كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌و ناوچانه‌ی كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ی تێدا بڵاوبۆته‌وه‌؟

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان