ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

نازانم (پەکەکە) تێناگات یان بریاریداوە تێنەگات!

لوقمان غەفوور

سمسته‌ری رابردوو له‌ زانكۆ، مامۆستایه‌كم هه‌بوو به‌ناوی مارك جۆنسن، ئه‌م پرۆفیسۆره‌ قاڵبووی ته‌مه‌نێكی زۆری سیاسه‌ت بوو. تێڕوانییه‌كانی وردبوون، جێگه‌ی ئه‌وه‌بوو هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر بكرێت. ئه‌م مامۆستا ئه‌مریكییه‌ سه‌رسامبوو به‌ په‌كه‌كه‌ و هه‌میشه‌ تێروانینێكی پۆزه‌تیفانه‌ی هه‌بوو به‌رامبه‌ر ژیانی سیاسی و په‌روه‌رده‌یی و پلاتفۆرمی گشتی په‌كه‌كه‌.

به‌ڵام له‌زۆربه‌ی گفتووگۆكانماندا له‌یه‌ك خاڵدا هه‌ڵوێسته‌یه‌كی ئه‌كرد، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو ئه‌یوت په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ خۆی ده‌ركێشێته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ لیستی تیرۆری مه‌حفه‌لی ده‌ولیدا.

ره‌نگه‌ تێڕوانینه‌كانی مارك له‌به‌رئه‌وه‌ی تێروته‌واو ئه‌كادیمی بوو زیاتر له‌سه‌ر بنه‌مای “ئاپۆیزم” گه‌شه‌ی كردبوو له‌م وتاره‌ جێگه‌ی نه‌بێته‌وه‌، به‌ڵام نه‌یئه‌شارده‌وه‌ كه‌ عه‌بدوڵڵا ئۆجالان نه‌یتوانیوه‌ له‌دوای خۆی كه‌سێك بنیاد بنێت وه‌ك خۆی كه‌ به‌بڕوای ئه‌و هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكرد په‌كه‌كه‌ نه‌توانێت خه‌باته‌كه‌ی وه‌ك ساڵی نه‌وه‌ده‌كان پڕ كلپه‌ بێت. به‌ڵام من هه‌میشه‌ ئه‌موت تێكچوونی ئه‌و هێزو بازووه‌ی په‌كه‌كه‌ بۆ تێكچوونی لانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ سوریا-یه‌.

له‌دوای كه‌وتنی سوریا له‌ 2010، شوێنێك نه‌ما به‌ ته‌واوی شوێنێكی ئارام بێت بۆ په‌كه‌كه‌، تا ئێستا ئه‌م هێزه‌ نه‌یتوانیوه‌ شوێنێكی ئارام بدۆزێته‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئارامی ئه‌م هێزه‌ بێت. ئێستا هه‌رێمی كوردستان ناوچه‌یه‌كی ئارام نییه‌ بۆ په‌كه‌كه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌م هێزه‌ لێی شه‌هید ئه‌بێت ئه‌وه‌نده‌ زیان و جه‌ربه‌زه‌ی نه‌گه‌یاندووه‌ به‌ هێزی توركیا له‌و سنووره‌وه‌.

لێره‌دا له‌ دواهه‌مین رووداوه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌م كه‌ له‌گوندی سه‌فره‌ی ناحیه‌ی ماوه‌ت رویدا چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر، پێشتریش له‌ شاخی ئه‌زمر و دڵنیاشم كاركردنی په‌كه‌كه‌ به‌م شێوازه‌ زیانی گه‌وره‌تری به‌رئه‌وێت.

ئه‌م هێزه‌ هێزێكی پارتیزانه‌، تا ئێستا له‌قۆناغی خه‌باتی نیشتمانیدایه‌، راسته‌ تێده‌كۆشێت بۆ ته‌واوی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان، به‌ڵام دوژمنی سه‌ره‌كی توركیایه‌. نه‌ رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بانگه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ دوژمنی ئه‌م هێزه‌یه‌ نه‌ ئێران و نه‌ هه‌رێمی كوردستان.

كه‌واته‌، له‌ خه‌باتی پارتیزانیدا ئه‌بێت مردنی دوژمن ده‌ ئه‌وه‌نده‌ی قوربانی تۆ بێت، كه‌چی به‌پێی ئه‌و ئامارانه‌ی له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كانه‌وه‌ بڵاوده‌كرێته‌وه‌ پێچه‌وانه‌كه‌یه‌تی، چونكه‌ توركیا ده‌ستی بردووه‌ بۆ ساخته‌چێتییه‌كی دیكه‌ له‌دژی ئه‌م هێزه‌، ئه‌ویش لێدان و شه‌هیدكردنی خافڵگیرانه‌یه‌ كه‌ تائێستا زیانی گه‌وره‌ی لێداون.

من پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیده‌م كه‌ قه‌ندیل شوێنی په‌كه‌كه‌ نییه‌، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌م كه‌ ئه‌ڵێن په‌كه‌كه‌ چی كردووه‌ له‌ماوه‌ت. به‌ڵام به‌ده‌نگێكی به‌رز ئه‌ڵێم په‌كه‌كه‌ تێناگات له‌وه‌ی كه‌ هه‌رێمی كوردستان شوێنێكی ئارام نییه‌ بۆ ئه‌وان و پێویسته‌ بیر له‌ شوێنێكی ئارام بكه‌نه‌وه‌، یان هه‌ر هیچ نه‌بێت ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی هه‌ندێك جموجول و هاتووچۆ كه‌مكه‌نه‌وه‌. ئه‌بێت په‌كه‌كه‌ له‌وه‌ بگات كه‌ توركیا ئه‌توانێت له‌ناو هه‌موو شارو شارۆچكه‌یه‌كی كوردستان زیانی گیانی به‌په‌كه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستانیش ده‌وڵه‌ت نییه‌، بۆیه‌ ناتوانێت سه‌روه‌ری خاكه‌كه‌ی بپارێزێت له‌ بڕینی سنووری هه‌رێمی كوردستان له‌لایه‌ن توركیاوه‌.

دیقه‌ت بده‌! به‌پێی سه‌نته‌رێكی توێژینه‌وه‌ی ئه‌مریكی، توركیا له‌ماوه‌ی 2015 تا 2020، 76 بۆردمانی ئامانجداری كردووه‌ به‌ فرۆكه‌ی به‌فرۆكه‌وان و بێ فرۆكه‌وان له‌ هه‌رێمی كوردستان، ئاكام 90 گه‌ریلا شه‌هید بووه‌ له‌به‌رامبه‌ردا له‌ ئه‌نحامی ئه‌و كێوماڵه‌ سه‌ربازییه‌ی توركیا لەھەرێم كردوویه‌تی 11 سه‌ربازی تورك كوژراوه‌. ئه‌م به‌راورده‌ زۆر ناقۆڵایه‌ بۆ هێزێك له‌خه‌باتی پارتیزانیدا بێت، ئه‌م هه‌موو خوێنه‌ بڕژێت و كه‌مترین زیانی گیانی له‌ دوژمنه‌كه‌ی بده‌یت.

هه‌رێمی كوردستان دوو هێزی سیاسی (پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان) ئه‌یبات به‌رێوه‌. ئه‌م دوو هێزه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م قه‌واره‌ سیاسییه‌یان لێ تێكنه‌چێت، پێویستی كردووه‌ له‌گه‌ڵ دراوسێكانیان هاوسۆزبن. نه‌ یه‌كێتی ئه‌یشارێته‌وه‌ دۆستی وڵاتانی دراوسێكانی بێت و نه‌ پارتی. كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م دۆستایه‌ته‌ بمێنێته‌وه‌ وایكردووه‌ رێگه‌ به‌ چالاكی په‌كه‌كه‌ له‌ خاكی هه‌رێم نه‌ده‌ن. ئه‌م دوو هێزه‌ رازی بن یان رازی نه‌بن، توركیا ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی خۆی له‌هه‌رێمی كوردستان ئه‌نجامده‌دات.

رۆژ به‌ رۆژیش ئه‌م هێزه‌ زیانی گیانی به‌ره‌كه‌وێت، چونكه‌ ئاماره‌كان ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن.
به‌حوكمی ئه‌وه‌ی ساڵی پار یه‌كێك له‌ په‌یپه‌ره‌كانم له‌سه‌ر كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی بوو له‌ توركیا، گه‌ڕانێكی زۆرم كرد به‌ سه‌رچاوه‌ زانستییه‌كان له‌ ئه‌مریكا. ئامارێكی خراپم هاته‌ به‌رچاو ئه‌ویش ئه‌وه‌ بووه‌. رێژه‌ی زیانی گه‌ریلاكانی په‌كه‌كه‌ له‌ ساڵی 2016، 1.65% بووه‌، 2017 بووه‌ به‌ 2.22%، ساڵی 2018 بووه‌ 3.22%، له‌ ساڵی 2019 بووه‌ به‌ 3.36%. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ رێژه‌ی زیانی هێزه‌كانی توركیا كه‌میكردووه‌. كه‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ توركیا شێوازی تاكتیكی شه‌ڕی گۆڕیوه‌ له‌ دانیشتنه‌وه‌ بۆ هێرش و كێوماڵ، له‌به‌رامبه‌ردا سه‌ركردایه‌تی په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ كاته‌وه‌.

سه‌رئه‌نجام ئه‌ی په‌كه‌كه‌ چی بكات باشه‌؟ به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌مه‌وه‌ ئه‌مه‌وێت خاڵێك رونكه‌مه‌وه‌ كه‌ بوونی پژاك-ه‌، به‌رای من یه‌كه‌م كاری خراپ كه‌ په‌كه‌كه‌ كردی له‌ 2005 دروستكردنی پژاك بوو كه‌ بووه‌ ئه‌ڵقه‌ی لێكترازانی ئێران و په‌كه‌كه‌-یه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بووه‌ رێگه‌ی دیپلۆماتی وا بوایه‌ ئه‌م وڵاته‌ په‌ناگه‌یه‌كی ئارام بووایه‌ بۆ په‌كه‌كه‌. بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ ساڵ به‌ساڵ په‌ناگه‌ ئارامه‌كانی له‌ خۆی شێواندووه‌ به‌ناوی دروستكردنی هێزێكه‌وه‌.

ره‌وانشاد نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ چاوپێكه‌وتنێكیدا له‌گه‌ڵ مێدیا تی ڤی، كه‌ ساڵی نه‌وه‌ده‌كان له‌ ئه‌وروپا، كردوویه‌تی، باسی له‌ په‌یوه‌ندی هه‌رێمایه‌تی یه‌كێتی نیشتمانی ده‌كات له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تان و ئه‌ڵێت: “ئێمه‌ بڕیارماننه‌داوه‌ تا سه‌ر دۆستی هیچ ده‌وڵه‌تێك بین، له‌ كوێدا پێویستی كردبێت دۆستایه‌تیمان كردووه‌ و له‌ كوێدا ویستبێتمان پچڕاندومانه‌”. كه‌واته‌ په‌كه‌كه‌ چۆن ئه‌توانێت جگه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، ئێران و ئه‌رمینیا كه‌ هاوسنوری توركیایه‌ به‌كاربهێنێت بۆ چالاكی.

ئه‌م تێڕوانییه‌ تێڕوانینێكی به‌جێیه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئێستا په‌كه‌كه‌ ناتوانێت نه‌هجێكی نوێی هه‌بێت بۆ فراوانكردنی به‌ره‌ی شه‌ڕ. خه‌ریكه‌ تێڕوانیمان وا لێئه‌كه‌ن كه‌ ته‌نیا په‌كه‌كه‌ له‌ قه‌ندیل ببینین و وابزانین ئه‌م هێزه‌ ئه‌وه‌تی دروستبووه‌ هه‌ر له‌وێدا بووه‌ و هه‌ر له‌وێدا ئه‌مێنێته‌وه‌. له‌كاتێكدا په‌كه‌كه‌ سنورێكی گه‌وره‌و فراوانی له‌ئێران و ئه‌رمینیا به‌ده‌سته‌وه‌یه‌.

توركیا له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ردۆگان، توانیویه‌تی دۆستی ئێران و روسیا و هه‌رێمی كوردستان بێت. به‌ڵام دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌رمینیا وه‌ك پێویست نییه‌ كه‌ جگه‌ له‌ هه‌رێم، ئێران و ئه‌رمینیا دوو په‌ناگه‌ی به‌هێزن. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مه‌ له‌چنگی توركیا ده‌ركێشێته‌ ده‌ره‌وه‌ و ئه‌م دۆستایه‌تییه‌ لاسه‌نگ بكات و په‌ناگه‌یه‌كی ئارام بۆ خۆی بنیاتبنێت.

له‌م قۆناغه‌دا په‌كه‌كه‌ پێویستی به‌ دوو هێزی نێوده‌وڵه‌تییه‌ یان ئه‌مریكا یان روسیا. بۆئه‌وه‌ی دۆستایه‌تی هه‌ر یه‌كێك له‌و دوو هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ بكات پێویسته‌ به‌جێگۆڕكێیه‌ له‌ چالاكی سیاسیدا و ته‌نانه‌ت گۆڕان له‌ پرۆگرامی سیاسی.

سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مریكا زۆر زه‌حمه‌ته‌ چونكه‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت دۆستایه‌تی ئه‌مریكا بكات ئه‌بێت ده‌ستكاری په‌یڕه‌و پرۆگرامی حزبی بكات. ئه‌گه‌ر بیه‌وێت دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ روسیا قوڵكاته‌وه‌، كه‌ ئێستا له‌ جێی نه‌بوانه‌، ئه‌بێت دۆستایه‌تییه‌كی پارێزراو بێت. سنوورێكی له‌ ئه‌رمینیا بۆ بكاته‌وه‌ چالاكییه‌كانی تێدا فراوان بكات له‌ دوای ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌رمینیا و روسیا لە 2019 ەوە روو له‌ باشیه‌.

هه‌رچه‌نده‌ روسیا هیچ سنورێكی زه‌مینی هاویه‌شی له‌گه‌ڵ توركیا نییه‌ وه‌ك یەكێتی سۆڤیه‌تی جاران، به‌ڵام پێویسته‌ په‌كه‌كه‌ هه‌موو هه‌وڵێكی گێڕانه‌وه‌ بێت بۆ سه‌رده‌می 1990-1999ی په‌یوه‌ندی نێوان روسیا و په‌كه‌كه‌. له‌ 1992 په‌كه‌كه‌ ئه‌یتوانی به‌ ئاشكرا له‌ناو مۆسكۆ-دا كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ببه‌ستێت و به‌ئاشكرا باسیان له‌وه‌ ده‌كرد كه‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌ی په‌یوه‌ندی نراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی روسیا دۆستی گه‌وه‌ره‌ی په‌كه‌كه‌ بێت، له‌كاتێكدا له‌سه‌رده‌می پرۆسترۆیكا-دا روسیا زۆر پێویستی به‌ توركیا زیاتر بوو بۆ بنیاتنانه‌وه‌ وه‌ك له‌ ئێستا كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ بۆ وا بچوكبۆته‌وه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌توانێت لانه‌یه‌ك بۆ ئه‌م هێزه‌ بنیات بنێت.

ته‌نانه‌ت ساڵی 1996 و 1997 چه‌ندین جار تانسۆ چیلله‌ر سه‌ردانی روسیای كرد و له‌گه‌ڵ سه‌رۆك وه‌زیرانی روسیا كۆبووه‌وه‌ كه‌ ده‌ستبه‌رداری په‌كه‌كه‌ ببێت به‌ڵام روسیا ئه‌و به‌ڵێنه‌ی نه‌دا، كه‌چی به‌داخه‌وه‌ ئێستا كار گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی له‌ گوندێكی وه‌ك سه‌فره‌ له‌ماوه‌ت خه‌ڵكی لێ شه‌هید ببێت و جێگه‌یه‌ك نه‌بێت ئارامی تێدا بدات.

به‌كورتی ئه‌گه‌ر په‌كه‌كه‌ له‌ سنوری قه‌ندیله‌وه‌ زیانێك له‌ توركیا بدات، پێویسته‌ له‌ سنووری ئێران و ئه‌رمینیاوه‌ دوو چالاكی گورچكبڕ له‌ توركیا بدات ئه‌گینا به‌م شێوازی و فۆرمه‌ی ئێستا رۆژ به‌رۆژ ئه‌م هێزه‌ زیانی گیانی گەورەی بەرەکەوێت.
……………………
وێنەی کۆمەڵێک گەریلا لە لە دێلۆک- عفرین، ١٩٩٢

ریکلام

وتار

وەرنەگرتنی مووچەی خانەنشینی پەرلەمانتار لەنێوان ڕاستگۆیی و موزایەدەدا

ئاشنا هەڤاڵ

وەرنەگرتنی موچەی خانەنشینی لەلایەن هەندێ
پەرلەمانتار ئایا نیازپاکی بەشێک لە پەرلەمانتارەکانە وبەجێهێنانی بەڵێنی ڕاستگۆییانە لەگەڵ خەڵک یاخود هەر لەبنچینە ئەم مووچەی خانەنشینە نایانگرێتەوە یا بڕێکی کەم وەردەگرن و دەیکەنە موزایەدە
هەروەک هەموو ئاگادارن کەنوسراوێکی فەرمی دەرکراوە کەئاماژە بەمە دەکات لە ١/٧/٢٠٢٠ وە بۆماوەی ٣٠ ڕۆژ ئەو پەرلەمانتارانەی دەیانەوێ دەستبەرداری مووچەی خانەنشینی بن دەتوانن سەردانی سەرۆکایەتی دیوان بکەن بۆوەرگرتنی ڕێوشوێنی یاسایی.

ئەندام پەرلەمانان لەئێستادا مووچەیان (8,200,000 )دیناری عێراقیە ، بەڵام لەکاتی خانەنشینی ئەوا %50 ئەم بڕەیە وەردەگرێ کە دەکاتە (4,100,000) دیناری عێراقی

بەڵام ئەمەش هەروا نایدرێتێ دەبێ هەندێ مەرجی تیابێ لەنێوانیاندا :
یەکەم/ دەبێت تەمەنی لە 45 ساڵ کەمتر نەبێ
دووەم/ پێویسته بەلایەنی کەم (15) ساڵ خزمەتی هەبێ.

بەڵام سەیری ژمارەی ئەو چەن ئەندام پەرلەمانەی کە لە چەند ڕۆژی داهاتو موزایەدە دەکەن لە تۆڕی میدیا و سۆشیاڵ میدیا کە ئەوان ڕاستگۆن ونیازپاکی خۆیان بۆ خەڵک پیشان دەدەن کە لە ئەسڵا هەر نایانگرێتەوە ، بەسە موزایەدە و ڕاکێشانی هەست و سۆزی خەڵک بەدرۆ
هەروەها لەخاڵی دووەمی ماددەی حەوت لەیاسای چاکسازی ئاماژە بەوە دەکات کە هەرکەسێ 15 ساڵ خزمەتی پیشەیی نەبوو لەوانەی کە پێگەی بەرزیان هەبووە و نەگەشتۆتە تەمەنی 45 ساڵی ئەوا ڕێژەی %15 لەکۆی دوایین موچەکە وەریگرتوە وەردەگرێ، هەروەها لەپاڵ ئەمە بۆ هەر ساڵێک خزمەت ئەوا ڕێژەی %1.5 وەرەگرێ، هەروەها بۆ،هەڵگری بڕوانامەی ئامادەیی %1 دەدرێتێ،
هەڵگری بڕوانامەی دبلۆم %2 دەدرێتێ ، بڕوانامەی بەکالۆریۆس %4 دەدرێتێ ، هەڵگری بڕوانامەی دبلۆمی باڵا و ماستەر %6 دەدرێتێ ، هەروەها هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا %8 دەدرێتێ

بەپێی ئەم یاسایە بێ ئەوا تەنیا 43 ئەندام پەرلەمان %50 موچەی خانەنشینی وەردەگرن کە دەکاتە(4,100,000) دیناری عێراقی و مەرجی ئەوەیان تیایە کە 45 ساڵیان تەواو کردووە و خزمەتی پیشەیی 15 ساڵیان هەیە،
هەروەها 63 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (2,100,000) دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن، هەروەها 3 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (1,886,000)دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن ، هەروەها 2 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (1,804,000) دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن

*مامۆستا و توێژەری ئابووری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئەگەر ئابووریی سەربەخۆ نەبووایە؟

محەمەد عەلی

لە دوای ھاتنی كۆڕۆنا و دابەزینی نرخی نەوت و دروستبوونی قەیرانی دارایی لە ھەرێم، ھەمووان ھۆكارەكەی دەگێڕنەوە بۆ بڕیاری حكوومەتی ھەرێم لە فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ، لە ڕاستیدا پێویستە پرسیارەكە بە شێوەیەكی دیكە دابڕێژینەوە، بە جۆرێك ئەگەر پرۆسەی فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ نەبووایە، لە ئێستادا بەغدا چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەكردین؟ بە دڵنیاییەوە ڕەوشەكە زۆر لە ئێستا ئاڵۆزتر دەبوو. ئەگەر ھەرێم نەوتی بە شێوەیەكی سەربەخۆ نەفرۆشتبایە، دەبووایە قبووڵی بكەین ئێستا كوردستان تەواوكەری ھیلالی شیعی و جێگەی تەراتێنی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی و قەوارەیەكی ئەوەندە لاواز دەبوو كە ھیچ كارتێكی لە دەستدا نەدەبوو بۆ ئەوەی مامەڵەی پێبكات لە بەرامبەر فشارە زۆرەكانی دەوڵەتی عێراق، ھەروەك چۆن ئەوانەی لە ڕابردوودا پێشنیازی بڕینی بودجەی ھەرێمیان دەكرد بۆ ھەڵسانەوەی خەڵك لە دژی حكوومەتی ھەرێم، ئێستاش داوای ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوتی ھەرێم دەكەن لە ڕێگەی ھێزەوە، گومانی تێدا نییە ھەڵوێستیان زۆر دوژمنكارانەتر دەبوو ئەگەر ھەرێم كارتی نەوتی لە دەستدا نەبایە.

 

بەشێكی تر، ھۆكاری نەگەیشتنە ئەنجامی گفتوگۆكان لەگەڵ بەغدا، بۆ ڕێككەوتنی پەنجا ساڵە لەگەڵ توركیا دەگەڕێننەوە، لە ڕاستیدا پێچەوانەكەی دروستە، ئەگەر ئەم ھەنگاوەی ھەرێم نەبووایە، ئەوا توركیا لە ئێستادا چەندە ھۆكاری كێشەیە بۆ ھەرێم، ئەوكات مەترسییەكەی زۆر زیاتر دەبوو، بە جۆرێك لە ڕابردوودا و پێش فرۆشتنی نەوتیش بە شێوەیەكی سەربەخۆ، ھەر كاتێك كێشەیەك لە نێوان بەغدا و ھەرێم ھەبووایە، بەغدا توركیای وەك كارتی فشار بەكار دەھێنا، لەبری ئەوە، ئێستا بووەتە ھاوبەشێكی گرینگی بازرگانیی ھەرێم و بە ئاسانی ناتوانێت دەستبەرداری بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی بێت لە ھەرێم، كە زۆرینەی پەیوەستن بە نەوت و وەبەرھێنانی كۆمپانیا توركییەكان لەم بوارەدا، هەروەها ھۆكارێكیش بوو لە گێڕانەوەی باڵانسی ھێز لە نێوان ھەرێم و بەغدا.

 

ناكرێ باس لە پرسی ئابووریی سەربەخۆ بكەین و تیشك نەخەینە سەر ھەڵوێست و ڕۆڵی وڵاتانی زلھێز لە پاراستن و یارمەتیدانی ھەرێم لە شەڕی دژی داعش، بە جۆرێك كاتێك داعش ھێرشی كردە سەر ھەرێمی كوردستان و لە ھەولێر نزیك بوویەوە، ئەمەریكا بڕیاری فڕینی فڕۆكەكانی دا و ئەڵمانیاش بڕیاری ناردنی میلان و سەرۆكی فەڕەنساش سەردانی ھەولێری كرد، ھاوكات بۆ بەردەوامبوون لەو شەڕە نەگەریس و نابەرامبەرە، كە بەرۆكی كوردستانی گرت، ھەرێمی كوردستان پێویستی بە بودجەیەكی گەورە ھەبوو، چونكە عێراق ھیچ یارمەتییەكی كوردستانی نەدا، بۆیە ھەر داھاتی ئەم نەوتە بوو ھاوكار بوو بۆ درێژەپێدانی شەڕ و پاراستنی كوردستان لەم دوژمنە سەرسەختە.

 

لە ڕاستیدا بەغدا ھیچ كاتێك كە نەوت بە سەد دۆلاریش بووە، بودجەی تەواوی نەناردووە، لە ئێستاشدا حكوومەتی عێراقی بارودۆخی دارایی باشتر نییە لە ھەرێم و لە سەدا پەنجای داھاتی لە دەست داوە، بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییەش دەستی بردووە بۆ بڕینی بوودجەی ھەرێم، ئەمە لە كاتێكدایە حكوومەتی ھەرێم لە ھەموو بارودۆخێكدا ئامادە بووە لەگەڵ بەغدا گفتوگۆ بكات و لەگەڵ دەستبەكاربوونی كابینەی نۆیەم بە سەرۆكایەتیی (مەسرور بارزانی)، یەكێك لە بڕگەكانی كارنامەی حكوومەت بریتی بوو لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا، ھاوكات ئەگەر ئەم نەوت فرۆشتنە سەربەخۆیە نەبووایە، دەمێك بوو كۆتاییان بە ھەرێم ھێنابوو و نە مووچە دەبوو و نە بودجەش، بۆ بیرھێنانەوە، كاتێك مالیكی مووچە و بودجەی ھەرێمی بڕی، فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ، بوونیشی نەبوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئاخێک بۆ بەرهەمی ناوخۆ !

*سەرکۆ یونس

ساڵانە خاوەن پرۆژەکشتوکاڵی و جوتیارو خاوەن ڕەزوباخەکانی کوردستان هەوڵ ئەدەن بەرهەمەکانیان لەمیوە و گەنم و جۆ و دانەوێڵە و بەرهەمی سەوزە و تەڕەکاڵی بەهارەو هاوینە بخەنە بازاڕەکانی کوردستانەوە بەهیواو ئومێدی دەستکەوتنی داهات و دابینکردنی بژێوی ژیان بۆ خۆیان و ماڵ و مناڵەکانیان، بەڵام بەداخەوە وەک پیشەی هەموو ساڵێک ڕەنجەکەیان بە فیڕۆ دەڕوات بەهۆی نەبونی نرخێکی گونجاو بۆ بەرهەمەکانیان تا بتوانن بەردەوام بن و تێچونی خەرجیەکانیان بۆ پڕ بکاتەوە. بەداخەوە وەک دەبینین لێرەو لەوێ جوتیار و خاوەن بەرهەمەکان بەهۆی ساغ نەبونەوەی بەرهەمەکانیانەوە بەناچاری و بە چاوی پڕ فرمێسک و حەسرەتەوە وبەئاخ وداخێکی نائومێدانەوە بە بەرچاوی حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکانی کشتوکاڵەوە بەرهەمەکانیان فڕێ دەدەن و بەرەڵاکردنی کێڵگە و مەزراکانیان بووەتە پیشەی ساڵانەی بەشێکی زۆری جوتیاران.
خۆشبەختانە بەبێ چاودێری و پلانی حکومی جوتیارانی کوردستان ساڵانە بەرهەمی ناوخۆی کشتوکاڵی بەڕێژەی گونجاو زیاد دەکەن و بەرهەمەکانیان دەخەنە بازاڕەکانی هەرێمەوە کە لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتیەوە زۆربەی کات کێبڕکێ ی بەرهەمی هاوردەی ئێرانی و تورکی دەکات و دەتوانین بڵێن لەم کاتەدا بەشی پێویستی ناوخۆ پڕدەکاتەوە و لەهەندێ بەرهەمدا زیاتر لە پێویستی ناوخۆ دابین دەکرێت کە پێویستە هەناردەی بازاڕی وڵاتانی ناوچەکە بکرێت و ساغ بکرێنەوە.بەڵام جارێکی تر بە داخەوە بەهۆی نەبونی یاسای گونجاو و نەبونی پلانی ئابوری و کشتوکاڵی و گرنگی نەدانی لایەنەپەیوەندیدارەکانی تایبەت بە کشتوکاڵ بە بەرهەمی ناوخۆیی و چەندین هۆکاری تر ساڵانە لەوەرزی گەشتنی بەرهەمە خۆماڵییەکاندا توشی دیاردەی ساغ نەکردنەوە و کێشەی بەبازاڕکردنی بەرهەمەکان دەبینەوە.هەر لەفرۆشتنی گەنم بە حکومەتی عێراقی کە ساڵانە ڕێژەی وەرگرتنی بڕی گەنمی کوردستان کەمتر دەکات و سەرەڕای پێنەدان و دواکەوتنی پارەکەی و بەناچاری جوتیارانی هەرێم بەشێکی زۆری بەرهەمی گەنم لەبازاڕدا بەنرخێکی نزم دەفرۆشن.هەروەها نەبونی بازاڕ بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی تەماتەو خەیارو کولەکە و بامێ و باینجان و شوتی و کاڵەک وسەرجەم بەرهەمەخۆراکییەکانی وەرزی هاوینە و هەتا پێ گەشتنی ترێ و هەناری کوردستان بەدەگمەن بەرهەمێک لەم بەرهەمە گرنگ و ستراتیژیانەی هەرێم نرخێکی گونجاو بەدەست دەهێنێت تا خاوەن بەرهەم و جوتیاران بتوانن بژێوی ژیانی خۆیان دابین بکەن و بەردەوام بن لەسەر کارو پیشەکەیان.
بەکورتی ئەو هۆکارانە دەستنیشان دەکەین کەبوونەتە ڕێگر لەبەردەم بوژانەوەی بەرهەمی ناوخۆدا.
– 1- نەبونی پلانی ئابوری و کشتوکاڵی ستراتیژی لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە و گرنگی نەدان بەم کەرتە ستراتیژییە کە کوردستان خاوەنی زۆربەی ڕەگەزەکانیەتی(ئاو وهەوا و خاک و دەستی کار)
– 2- گرنگی نەدان بە بازاڕ بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی کشتوکاڵی چ لەناوخۆی هەرێم و دەرەوەی هەرێم و نەبونی ئاسانکاری بەبازاڕکردنی بەرهەمەکشتوکاڵیەکان
3- نەبونی تەنسیق و هەماهەنگی لەنێوان جوتیاران و نەبونی زانیاری تەواو لەسەر پێویستییەکانی دانیشتوان.هەندێ جار چاولێکەری لەبەرهەمهێنانی جۆرێکی دیاری کراودا دەبێتە هۆی زۆری بەرهەمەکەو سەرئەنجام ساغنەکردنەوەی لەبازاڕەکاندا.
4- نەبونی یاسایەک بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و پاڵپشت کردنی لەڕێگای دارایی و نرخ و باجی گومرگییەوە.
5- کرانەوەی بەردەوامی خاڵە سنوریە بازرگانیەکانی هەرێم بە ڕووی بەرهەمی دەرەکی و نەبونی باجی گومرگی بەرز لەسەر هاوردەنی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان.
6- نەبونی بازاڕی گونجاو بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی ناوخۆیی بەرزو نزمی لەنرخەکاندا ناسەقامگیری بازاڕی لێ دەکەوێتەوە.
7- لاوازی کەرتی پیشەسازی تایبەت بە پیشەسازی کردنی بەرهەمی کشتوکاڵی بەتایبەت بۆ تەماتەو هەنارو ترێ و زۆربەی ئەو بەرهەمەکشتوکاڵیانەی کەدەچنە بواری پیشەسازییەوە.
8- نەبونی ساردکەرەوە(براد) بۆ هەڵگرتنی بەرهەمەکشتوکاڵیەکان لەکاتێکەوە بۆ کاتێکی تر بەمەبەستی پاراستن و خستنە بازاڕی لە کاتێکی گونجاودا.
9- قۆرخکاری لەهەندێ عەلوەی شارەکاندا دەبێتەهۆی زەرەرو زیان گەیاندن بە جوتیار و سەرئەنجام قورسایی زەرەرەکان لەسەر شانی خاوەن بەرهەم دەوەستێت.
– *ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان