ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

دوو هەفتەی گرنگ و كاریگەر بۆ كۆڤید19 و ئابوری جیهان 

*بیلال ڕؤوف

زۆر وڵات و ڕێكخراوە تەندروستیەكان ئاماژە بەوەئەكەن دووهەفتەی ئایندە كاریگەرن لەوەی دۆخەكە بەرەو كۆنتڕۆڵ بڕوات یان ئەونەیتر سەرسامبین بەدیار زیادبوونی ژمارەی توشبوان و ئەوانەی گیان لەدەست ئەدەن، لەڕووی ئابوریشەوە دوو هەفتەی ئایندە كاریگەرن لەوەی باری ئابووری و دارایی جیهان بەرەو كوێ ئەڕوات بەرەو داڕمان یاهەستانەوە و هەناسەدانێك.

هەفتەی یەكەمی بەهار ڕۆژانێكی باشبوو بۆ بازاڕە دارایی و بۆرسە جیهانیەكان ئەویش لەسەروبەندی پاكێجە گەورەو زەبەلاحەكەی ئەمریكابوو كەبەهاكەی زیاتر لە دوو تریلیۆن دۆلارەو لەمێژووی ئەمریكاو جیهانیش بڕی لەوشێوە وێنەی نەبوە بەڵام لەگەڵ هەڵكشانی ژمارەی توشبوان لەجیهان و بەتایبەتتر لە ئەمریكا كاریگەری ئەو بودجە گەورەو مێژوویە نەماو هەمووی چەند ڕۆژێك كەلەپەنجەكانی دەست كەمترن بڕی كرد.

هەفتەی ڕابردوو وەك دەستپێكی بەهار تەواوی پێنوێنەكان سەوزهەڵگەڕان تەنانەت داوجۆنز لەیەك ڕۆژی هەفتەی ڕابردوتر ڕیكۆردی مێژووی تۆماركرد كەلەمێژووی ٨٥ ساڵی ڕابردووی ئەمریكا بێوێنەبوو (داوجۆنز پێنوێنێكی كاریگەری ئەمریكاو جیهانە لەبازاڕی بۆرس و داراییەكاندا)، بەڵام كەمتر لەهەفتەیەك دووبارە پێنوێنە ئابووریەكان سوور هەڵگەڕان و تەواوی بازاڕە جیهانیەكان تووشی دابەزین ولەدەستدانی بەهاو پۆینتەكانیان بوون و ڕوویان لەكەمی كرد لەهەرە كاریگەرترین پێنوێنەكان داوجۆنز، ئێس ئاند پی 500، ناسداك نیوەی ئەو پۆینتانەیان لەدەستدا كەبەهۆی كاریگەری دوو تریلیۆن دۆلارەكەی ئەمریكا كۆیان كردبۆوەوە هەروەك بازاڕە ئۆروپیەكانی وەك كاكی فەڕەنسی داكسی ئەڵمانی ئیرۆ ستۆكی یەكێتی ئۆروپا و ئێف تی ئێس پی 100و 250بەریتانی… توشی داكشانبون و شاشەكانیان سورهەڵگەڕان.

بۆیە دووهەفتەی ئایندە بەتایبەت هەفتەی یەكەم زۆرگرنگ و كاریگەرە كە پێمانئەڵێت ئابوری جیهان و بازاڕە گەورەو كاریگەرەكان بەرەو كوێ ئەڕوات كە بەپێی پێشبینیەكان لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی توشبوانی كۆڤید١٩ ئابووری و بازاڕە جیهانیەكان ڕوولەكەمی و داڕمانی بەهاو نرخەكانیان ئەبنەوە لەئەگەری لەمشێوە گۆڕانكاری گەورە لە هێزو توانای ئابووری وڵاتان ڕوئەدات.

لەگەڵ سەرهەڵدانی كۆڤید١٩ بڵاوبونەوەی بەتەواوی وڵاتان و زیادبوونی ژمارەی توشبوان وگیانلەدەستدان بەهۆیەوە ئابوری جیهان توشی شكست وداكشانەوە بوە بەجۆرێك لەمێژووی كەمتر لە ١٠٠ ساڵ بەوشێوە گشتگیرە وێنەی نەبوە، بڵاوبونەوە تەشەنەكردنی كۆڤید١٩ لەوڵاتانی خاوەن پیشەسازی و خاوەن هێزی گەورەی ئابوری جیهان زیاتر برینە ئابووریەكانی قوڵتركردوە بەتایبەت زیادبونی ژمارەی توشبوان لە وڵاتانی ئۆروپاو ئەمریكاو شكستهێنان لەڕووبەڕوبونەوەی پەتای كۆرۆنا ونەبونی ئاسۆیەك بۆچارەسەرو دۆزینەوەی دەرمان و پێكوتەی ڤایرۆسەكە هێندەی تر بازاڕە دارایی وئابوویەكانی جیهان توشی شۆك و داكشانەوەكردوە ڕۆژلەدوای ڕۆژ سورهەڵاگەڕێن و تۆخترەبن بەرەو ڕەشبونی شاشەكان هەنگاوئەنێن.

ئەم هەفتەیە تائاستێك هەنگاوێكە بۆ یەكلاكردنەوەی بازاڕەكان ئایا ئەتوانن بەرگەی كاریگەرییەكانی كۆڤید١٩ بگرن یا خۆیانبەدەستەوە ئەیەن و بەهەزاران ملیار دۆلار زیان ئەكەن كەبەهۆیە زۆر ڕیزبەندی خاوەن سەرمایەو گروپ و تەنانەت وڵاتانیش گۆڕانكاریان بەسەردایەت..

*ماستەر لەزانستی ئابووری

ریکلام

وتار

وەرنەگرتنی مووچەی خانەنشینی پەرلەمانتار لەنێوان ڕاستگۆیی و موزایەدەدا

ئاشنا هەڤاڵ

وەرنەگرتنی موچەی خانەنشینی لەلایەن هەندێ
پەرلەمانتار ئایا نیازپاکی بەشێک لە پەرلەمانتارەکانە وبەجێهێنانی بەڵێنی ڕاستگۆییانە لەگەڵ خەڵک یاخود هەر لەبنچینە ئەم مووچەی خانەنشینە نایانگرێتەوە یا بڕێکی کەم وەردەگرن و دەیکەنە موزایەدە
هەروەک هەموو ئاگادارن کەنوسراوێکی فەرمی دەرکراوە کەئاماژە بەمە دەکات لە ١/٧/٢٠٢٠ وە بۆماوەی ٣٠ ڕۆژ ئەو پەرلەمانتارانەی دەیانەوێ دەستبەرداری مووچەی خانەنشینی بن دەتوانن سەردانی سەرۆکایەتی دیوان بکەن بۆوەرگرتنی ڕێوشوێنی یاسایی.

ئەندام پەرلەمانان لەئێستادا مووچەیان (8,200,000 )دیناری عێراقیە ، بەڵام لەکاتی خانەنشینی ئەوا %50 ئەم بڕەیە وەردەگرێ کە دەکاتە (4,100,000) دیناری عێراقی

بەڵام ئەمەش هەروا نایدرێتێ دەبێ هەندێ مەرجی تیابێ لەنێوانیاندا :
یەکەم/ دەبێت تەمەنی لە 45 ساڵ کەمتر نەبێ
دووەم/ پێویسته بەلایەنی کەم (15) ساڵ خزمەتی هەبێ.

بەڵام سەیری ژمارەی ئەو چەن ئەندام پەرلەمانەی کە لە چەند ڕۆژی داهاتو موزایەدە دەکەن لە تۆڕی میدیا و سۆشیاڵ میدیا کە ئەوان ڕاستگۆن ونیازپاکی خۆیان بۆ خەڵک پیشان دەدەن کە لە ئەسڵا هەر نایانگرێتەوە ، بەسە موزایەدە و ڕاکێشانی هەست و سۆزی خەڵک بەدرۆ
هەروەها لەخاڵی دووەمی ماددەی حەوت لەیاسای چاکسازی ئاماژە بەوە دەکات کە هەرکەسێ 15 ساڵ خزمەتی پیشەیی نەبوو لەوانەی کە پێگەی بەرزیان هەبووە و نەگەشتۆتە تەمەنی 45 ساڵی ئەوا ڕێژەی %15 لەکۆی دوایین موچەکە وەریگرتوە وەردەگرێ، هەروەها لەپاڵ ئەمە بۆ هەر ساڵێک خزمەت ئەوا ڕێژەی %1.5 وەرەگرێ، هەروەها بۆ،هەڵگری بڕوانامەی ئامادەیی %1 دەدرێتێ،
هەڵگری بڕوانامەی دبلۆم %2 دەدرێتێ ، بڕوانامەی بەکالۆریۆس %4 دەدرێتێ ، هەڵگری بڕوانامەی دبلۆمی باڵا و ماستەر %6 دەدرێتێ ، هەروەها هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا %8 دەدرێتێ

بەپێی ئەم یاسایە بێ ئەوا تەنیا 43 ئەندام پەرلەمان %50 موچەی خانەنشینی وەردەگرن کە دەکاتە(4,100,000) دیناری عێراقی و مەرجی ئەوەیان تیایە کە 45 ساڵیان تەواو کردووە و خزمەتی پیشەیی 15 ساڵیان هەیە،
هەروەها 63 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (2,100,000) دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن، هەروەها 3 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (1,886,000)دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن ، هەروەها 2 ئەندام پەرلەمان بەبڕی (1,804,000) دیناری عێراقی خانەنشین دەکرێن

*مامۆستا و توێژەری ئابووری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئەگەر ئابووریی سەربەخۆ نەبووایە؟

محەمەد عەلی

لە دوای ھاتنی كۆڕۆنا و دابەزینی نرخی نەوت و دروستبوونی قەیرانی دارایی لە ھەرێم، ھەمووان ھۆكارەكەی دەگێڕنەوە بۆ بڕیاری حكوومەتی ھەرێم لە فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ، لە ڕاستیدا پێویستە پرسیارەكە بە شێوەیەكی دیكە دابڕێژینەوە، بە جۆرێك ئەگەر پرۆسەی فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ نەبووایە، لە ئێستادا بەغدا چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەكردین؟ بە دڵنیاییەوە ڕەوشەكە زۆر لە ئێستا ئاڵۆزتر دەبوو. ئەگەر ھەرێم نەوتی بە شێوەیەكی سەربەخۆ نەفرۆشتبایە، دەبووایە قبووڵی بكەین ئێستا كوردستان تەواوكەری ھیلالی شیعی و جێگەی تەراتێنی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی و قەوارەیەكی ئەوەندە لاواز دەبوو كە ھیچ كارتێكی لە دەستدا نەدەبوو بۆ ئەوەی مامەڵەی پێبكات لە بەرامبەر فشارە زۆرەكانی دەوڵەتی عێراق، ھەروەك چۆن ئەوانەی لە ڕابردوودا پێشنیازی بڕینی بودجەی ھەرێمیان دەكرد بۆ ھەڵسانەوەی خەڵك لە دژی حكوومەتی ھەرێم، ئێستاش داوای ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوتی ھەرێم دەكەن لە ڕێگەی ھێزەوە، گومانی تێدا نییە ھەڵوێستیان زۆر دوژمنكارانەتر دەبوو ئەگەر ھەرێم كارتی نەوتی لە دەستدا نەبایە.

 

بەشێكی تر، ھۆكاری نەگەیشتنە ئەنجامی گفتوگۆكان لەگەڵ بەغدا، بۆ ڕێككەوتنی پەنجا ساڵە لەگەڵ توركیا دەگەڕێننەوە، لە ڕاستیدا پێچەوانەكەی دروستە، ئەگەر ئەم ھەنگاوەی ھەرێم نەبووایە، ئەوا توركیا لە ئێستادا چەندە ھۆكاری كێشەیە بۆ ھەرێم، ئەوكات مەترسییەكەی زۆر زیاتر دەبوو، بە جۆرێك لە ڕابردوودا و پێش فرۆشتنی نەوتیش بە شێوەیەكی سەربەخۆ، ھەر كاتێك كێشەیەك لە نێوان بەغدا و ھەرێم ھەبووایە، بەغدا توركیای وەك كارتی فشار بەكار دەھێنا، لەبری ئەوە، ئێستا بووەتە ھاوبەشێكی گرینگی بازرگانیی ھەرێم و بە ئاسانی ناتوانێت دەستبەرداری بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی بێت لە ھەرێم، كە زۆرینەی پەیوەستن بە نەوت و وەبەرھێنانی كۆمپانیا توركییەكان لەم بوارەدا، هەروەها ھۆكارێكیش بوو لە گێڕانەوەی باڵانسی ھێز لە نێوان ھەرێم و بەغدا.

 

ناكرێ باس لە پرسی ئابووریی سەربەخۆ بكەین و تیشك نەخەینە سەر ھەڵوێست و ڕۆڵی وڵاتانی زلھێز لە پاراستن و یارمەتیدانی ھەرێم لە شەڕی دژی داعش، بە جۆرێك كاتێك داعش ھێرشی كردە سەر ھەرێمی كوردستان و لە ھەولێر نزیك بوویەوە، ئەمەریكا بڕیاری فڕینی فڕۆكەكانی دا و ئەڵمانیاش بڕیاری ناردنی میلان و سەرۆكی فەڕەنساش سەردانی ھەولێری كرد، ھاوكات بۆ بەردەوامبوون لەو شەڕە نەگەریس و نابەرامبەرە، كە بەرۆكی كوردستانی گرت، ھەرێمی كوردستان پێویستی بە بودجەیەكی گەورە ھەبوو، چونكە عێراق ھیچ یارمەتییەكی كوردستانی نەدا، بۆیە ھەر داھاتی ئەم نەوتە بوو ھاوكار بوو بۆ درێژەپێدانی شەڕ و پاراستنی كوردستان لەم دوژمنە سەرسەختە.

 

لە ڕاستیدا بەغدا ھیچ كاتێك كە نەوت بە سەد دۆلاریش بووە، بودجەی تەواوی نەناردووە، لە ئێستاشدا حكوومەتی عێراقی بارودۆخی دارایی باشتر نییە لە ھەرێم و لە سەدا پەنجای داھاتی لە دەست داوە، بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییەش دەستی بردووە بۆ بڕینی بوودجەی ھەرێم، ئەمە لە كاتێكدایە حكوومەتی ھەرێم لە ھەموو بارودۆخێكدا ئامادە بووە لەگەڵ بەغدا گفتوگۆ بكات و لەگەڵ دەستبەكاربوونی كابینەی نۆیەم بە سەرۆكایەتیی (مەسرور بارزانی)، یەكێك لە بڕگەكانی كارنامەی حكوومەت بریتی بوو لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا، ھاوكات ئەگەر ئەم نەوت فرۆشتنە سەربەخۆیە نەبووایە، دەمێك بوو كۆتاییان بە ھەرێم ھێنابوو و نە مووچە دەبوو و نە بودجەش، بۆ بیرھێنانەوە، كاتێك مالیكی مووچە و بودجەی ھەرێمی بڕی، فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەكی سەربەخۆ، بوونیشی نەبوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئاخێک بۆ بەرهەمی ناوخۆ !

*سەرکۆ یونس

ساڵانە خاوەن پرۆژەکشتوکاڵی و جوتیارو خاوەن ڕەزوباخەکانی کوردستان هەوڵ ئەدەن بەرهەمەکانیان لەمیوە و گەنم و جۆ و دانەوێڵە و بەرهەمی سەوزە و تەڕەکاڵی بەهارەو هاوینە بخەنە بازاڕەکانی کوردستانەوە بەهیواو ئومێدی دەستکەوتنی داهات و دابینکردنی بژێوی ژیان بۆ خۆیان و ماڵ و مناڵەکانیان، بەڵام بەداخەوە وەک پیشەی هەموو ساڵێک ڕەنجەکەیان بە فیڕۆ دەڕوات بەهۆی نەبونی نرخێکی گونجاو بۆ بەرهەمەکانیان تا بتوانن بەردەوام بن و تێچونی خەرجیەکانیان بۆ پڕ بکاتەوە. بەداخەوە وەک دەبینین لێرەو لەوێ جوتیار و خاوەن بەرهەمەکان بەهۆی ساغ نەبونەوەی بەرهەمەکانیانەوە بەناچاری و بە چاوی پڕ فرمێسک و حەسرەتەوە وبەئاخ وداخێکی نائومێدانەوە بە بەرچاوی حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکانی کشتوکاڵەوە بەرهەمەکانیان فڕێ دەدەن و بەرەڵاکردنی کێڵگە و مەزراکانیان بووەتە پیشەی ساڵانەی بەشێکی زۆری جوتیاران.
خۆشبەختانە بەبێ چاودێری و پلانی حکومی جوتیارانی کوردستان ساڵانە بەرهەمی ناوخۆی کشتوکاڵی بەڕێژەی گونجاو زیاد دەکەن و بەرهەمەکانیان دەخەنە بازاڕەکانی هەرێمەوە کە لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتیەوە زۆربەی کات کێبڕکێ ی بەرهەمی هاوردەی ئێرانی و تورکی دەکات و دەتوانین بڵێن لەم کاتەدا بەشی پێویستی ناوخۆ پڕدەکاتەوە و لەهەندێ بەرهەمدا زیاتر لە پێویستی ناوخۆ دابین دەکرێت کە پێویستە هەناردەی بازاڕی وڵاتانی ناوچەکە بکرێت و ساغ بکرێنەوە.بەڵام جارێکی تر بە داخەوە بەهۆی نەبونی یاسای گونجاو و نەبونی پلانی ئابوری و کشتوکاڵی و گرنگی نەدانی لایەنەپەیوەندیدارەکانی تایبەت بە کشتوکاڵ بە بەرهەمی ناوخۆیی و چەندین هۆکاری تر ساڵانە لەوەرزی گەشتنی بەرهەمە خۆماڵییەکاندا توشی دیاردەی ساغ نەکردنەوە و کێشەی بەبازاڕکردنی بەرهەمەکان دەبینەوە.هەر لەفرۆشتنی گەنم بە حکومەتی عێراقی کە ساڵانە ڕێژەی وەرگرتنی بڕی گەنمی کوردستان کەمتر دەکات و سەرەڕای پێنەدان و دواکەوتنی پارەکەی و بەناچاری جوتیارانی هەرێم بەشێکی زۆری بەرهەمی گەنم لەبازاڕدا بەنرخێکی نزم دەفرۆشن.هەروەها نەبونی بازاڕ بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی تەماتەو خەیارو کولەکە و بامێ و باینجان و شوتی و کاڵەک وسەرجەم بەرهەمەخۆراکییەکانی وەرزی هاوینە و هەتا پێ گەشتنی ترێ و هەناری کوردستان بەدەگمەن بەرهەمێک لەم بەرهەمە گرنگ و ستراتیژیانەی هەرێم نرخێکی گونجاو بەدەست دەهێنێت تا خاوەن بەرهەم و جوتیاران بتوانن بژێوی ژیانی خۆیان دابین بکەن و بەردەوام بن لەسەر کارو پیشەکەیان.
بەکورتی ئەو هۆکارانە دەستنیشان دەکەین کەبوونەتە ڕێگر لەبەردەم بوژانەوەی بەرهەمی ناوخۆدا.
– 1- نەبونی پلانی ئابوری و کشتوکاڵی ستراتیژی لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە و گرنگی نەدان بەم کەرتە ستراتیژییە کە کوردستان خاوەنی زۆربەی ڕەگەزەکانیەتی(ئاو وهەوا و خاک و دەستی کار)
– 2- گرنگی نەدان بە بازاڕ بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی کشتوکاڵی چ لەناوخۆی هەرێم و دەرەوەی هەرێم و نەبونی ئاسانکاری بەبازاڕکردنی بەرهەمەکشتوکاڵیەکان
3- نەبونی تەنسیق و هەماهەنگی لەنێوان جوتیاران و نەبونی زانیاری تەواو لەسەر پێویستییەکانی دانیشتوان.هەندێ جار چاولێکەری لەبەرهەمهێنانی جۆرێکی دیاری کراودا دەبێتە هۆی زۆری بەرهەمەکەو سەرئەنجام ساغنەکردنەوەی لەبازاڕەکاندا.
4- نەبونی یاسایەک بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و پاڵپشت کردنی لەڕێگای دارایی و نرخ و باجی گومرگییەوە.
5- کرانەوەی بەردەوامی خاڵە سنوریە بازرگانیەکانی هەرێم بە ڕووی بەرهەمی دەرەکی و نەبونی باجی گومرگی بەرز لەسەر هاوردەنی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان.
6- نەبونی بازاڕی گونجاو بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمی ناوخۆیی بەرزو نزمی لەنرخەکاندا ناسەقامگیری بازاڕی لێ دەکەوێتەوە.
7- لاوازی کەرتی پیشەسازی تایبەت بە پیشەسازی کردنی بەرهەمی کشتوکاڵی بەتایبەت بۆ تەماتەو هەنارو ترێ و زۆربەی ئەو بەرهەمەکشتوکاڵیانەی کەدەچنە بواری پیشەسازییەوە.
8- نەبونی ساردکەرەوە(براد) بۆ هەڵگرتنی بەرهەمەکشتوکاڵیەکان لەکاتێکەوە بۆ کاتێکی تر بەمەبەستی پاراستن و خستنە بازاڕی لە کاتێکی گونجاودا.
9- قۆرخکاری لەهەندێ عەلوەی شارەکاندا دەبێتەهۆی زەرەرو زیان گەیاندن بە جوتیار و سەرئەنجام قورسایی زەرەرەکان لەسەر شانی خاوەن بەرهەم دەوەستێت.
– *ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان