ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

کوردستان

زانایان هەموو ئومێدیان بە هاتنی هاوینە تا كۆرۆنا ڤایرۆس لەناوبەرێت

لوقمان غەفوور – ئەمریكا

كۆتایی زستان بەشێوەیەكی كلاسیكی ئاهەنگگێرانی دەوێت، جا ئەگەر وەك 2020 بێت كە نیوەی گۆی باكوری زەوی نقوم بووە لە كۆرۆنا ڤایرۆس، ئەوا ئاهەنگەكە دەبێت بە دوو ئاهەنگ.

بۆ جەنگین دژی كۆرۆنا ڤایرۆس، زانایان ئومێدیان بەوەیە كە كەشوهەوای گەرم و وشك بێت و كۆتایی بەو دۆخە بهێنێت. ئەویش ئەگەر كۆرۆنا ڤایرۆس (COVID-19) هاوشێوەی هەموو جۆرەكانی تری نەخۆشییەكانی هەوكردنی كۆئەندامی هەناسە بێت. كەواتە مانگی نیسان (ئەپرل) تا ڕادەیەكی زۆر بەشێوەیەكی كاتی مانگی سەركوتكردن و لەناوبردنی كۆرۆنا ڤایرۆس دەبێت.

بەپێی ڕاپۆرتێكی فاینێنشڵ تایمز، هەندێك توێژینەوە وایدەرەخەن كە كۆرۆنا ڤایرۆس بەتەواوی وەك وەرزی خۆی نیشاندەدات و هەروەها نیشانیدەدەن كە كۆرۆنا ڤایرۆس بەشێوەیەكی ئەستەم دەتوانێ شوێنپێی خۆی بهێڵێتەوە لە ناوچەی خولگەی كەمەرەیی (tropics) وەك لە ناوچەی هەرێمی میان (temperate) ی جیهان كە كەشوهەوا تێیدا هاوسەنگە.

محەمەد سەجادی مامۆستای یاریدەدەر لەپەیمانگای میریلاندی ڤایرۆسلۆژی كە توێژنەوەیەكی كردووە لەسەر ئەو ڤایرۆسەی كە تووشی زیاتر لە 400 هەزار كەس بووە لە جیهاندا و دەڵێت:”تا ئەمساتە بڕوامان وایە كە ڤایرۆسەكە لە كەشوهەوای گەرمدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبێتەوە و ئەستەمە بتوانێت بڵاوبیێتەوە لەنێو مرۆڤدا”.

لە توێژینەوەكەی سەجادی-دا ئەو ناوچانەی كە ڕادەی شێی كەم و پلەی گەرمی لە نێوان 5-15و11 پلەی سیلیزییە، چالاكی و جوڵە و گواستنەوەی ڤایرۆسەكە لەهەوا خێراترە.

هەروەها بەپێی ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەی زە دالاس مۆرنین نیوز، زانایان لە هەردوو زانكۆی بیهانگ و تیسینگهۆ لە چین لە دوای توێژینەوەیەك لە 100 شاری چین كە ڤایرۆسەكەی تێدا بڵاوبووەتەوە گەیشتوونەتە ئەوەی ئەو شارانەی كە پلەی گەرمی بەرز و ڕادەی شێ بەرزە بەشێوەیەكی ڕەچاو ڤایرۆسەكە ناتوانێت بگوازێتەوە لەهەوادا.

لەئێستادا ئەو ناوچانەی كە زیاتر زیانمەندن بە تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە نێوان پلەی (30-50)ی نیوەی باكوری گۆی زەویدایەكە لە چین-ەو درێژ دەبێتەوە بۆ ئەمریكا و تێكڕای ئەوروپای بەردەكەوێت.

بەپێی توێژینەوەكەی تیمی مامۆستا سەجادی، لەهەفتەكانی داهاتوو بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەكە هەڵكشێت بەرەو باكور گۆی زەوی و باكوری ئەوروپا و كەنەدا زیانمەند دەبن و تا بەرەو نیوەی باكوری گۆی زەوی هەڵدەكشێت.

لێكۆڵینەوەكە سەلماندویەتی كە لە مانگی 12ی 2020 ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ڤایرۆسەكە لەئارادا هەیە، چونكە پێشبینی ئەوە كراوە كە هاوشێوەی ئەنفلۆنزای ئیسپانی ساڵی 1918-1919ەوە كە بە سێ گروژمی یەكلەدوای یەك لە جیهاندا توانی 50 ملیۆن كەس بكوژێت.

لەگەڵ ئەوەدا دەنگی پێچەوانە هەیە بەرامبەر ئەم ڕایە، پڕۆفیسۆر مارك لیبیسیتش، مامۆستای ئێپێدیمیالۆژی زانكۆی هارڤارد پێیوایە بەشێك لە هاوڕێیانی مامۆستاشی كەوتوونەتە هەمان هەڵەوە كە وابزانن كۆرۆنا ڤایرۆس، ڤایرۆسێكی وەرزییە، دەشڵێت:”گریمان وامان دانا كە ڤایرۆسەكە بەگەرماو شێدرا چالاكی كەمدەبێتەوە، بەڵام مەعقول نییە وا پێشبینی بكەین كە ئاستی كەمبوونەوەی ڤایرۆسەكە وا بێت كاریگەری نەمێنێت لەم ناوچانە”.

كۆرۆنا ڤایرۆس گروپێكن لە ڤایرۆسە درمییەكان و ئەتوانن ببنە هۆی زیانگەیاندن بە كۆئەندامی هەناسە، لە تەشەنەسەندی ڤایرۆس “سارس”ی ئاساییەوە سەریهەڵداوە كە بۆ ساڵی 2002 دەگەڕێتەوە. ئەم ڤایرۆسە بەبەردەوامی خۆی نوێدەكاتەوە، تا لە ئەنجامدا لەدیسێمبەری 2019 ڤایرۆسێكی نوێ-ی كۆرۆنا سەریهەڵدا بەناوی “سارس – كۆرۆنا ڤایرۆس 2” لەشاری وۆهان-ی كەرتی هێبی وڵاتی چین. تا ڕۆژی 25ی ئادار لەسەرتاسەری جیهاندا 430 هەزار و 772 كەس تووشی نەخۆشییەكە بوون و 19 هەزار و 190 كەسیش مردوون.

کوردستان

ئامادەكاری بۆ وەرزی نوێی كۆرۆنا و پەتا دەكرێت

خەڵك-ئارام سەردار

بەڕێوەبەری گشتی دیوانی وەزارەتی تەندروستی ڕایدەگەیەنێت، ئامادەكاری كراوە بۆ ئەم وەرزە، چونكە پێشبینی دەكرێت ژمارەی تووشبووان زیاتر بێت و تێكەڵ بێت لەگەڵ ئەنفلۆنزای وەرزی، بۆیە پێویستە هاوڵاتیان پابەندی ڕێنماییەكان بن.

خاڵس قادر، بەڕێوەبەری گشتی دیوانی وەزارەتی تەندروستی لەبارەی ئەگەرەكانی زیاتربوونی ژمارەی تووشبووانی كۆڕۆنا بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، تاوەكو ئێستا كۆڕۆنا لەكوردستان لەبڵاوبوونەوەی بەردەوامدایە، بەڵام لەپارێزگایەك بۆ پارێزگایەكی تر جیاوازە ئەگەر بەراوردی بكەین لەگەڵ هەفتەی ڕابردوو لەدهۆك زۆرترین حاڵەت تۆمار دەكرێت، هەولێر كەم بۆتەوە و لەسلێمانیش ماوەیەكی زۆرە كەم بۆتەوە دوای ئەوەی ژمارەی تووشبووان گەیشتە لوتكە، دەتوانین بڵێین بڵاوبوونەوەی كۆڕۆنا لەژێر كۆنتڕۆڵدا نییە و هۆكاری بەردەوامی بڵاوبوونەوەش بەهۆی پابەند نەبوونی هاوڵاتیان و كرانەوەی زۆر و ئاسایی بوونەوەی ژیانە، لەكاتێكدا پێشبینی دەكرا ژمارەكان كەمتر بن.

دەشڵێت: ڕاستە ئێستا ژمارەی تووشبووان كەمتر بووە لەهەندێ پارێزگا، چونكە خەڵكێكی زۆر تووشی بوون و ڕۆژانەش ژمارەی تووشبووان بەردەوامە و لەكۆی گشتی هەرێمی كوردستان ژمارەكان زۆرە و لەبڵاوبوونەوەی فراوانداین.

خاڵس قادر ڕونیشیكردەوە، كارێكی باشە خەڵك ترسی نەبێت، بەڵام پێویستە بەهۆشیاری مامەڵە بكرێت و ڕێنماییەكان جێبەجێ بكرێن، چونكە هەموو پەتایەك بڵاودەبێتەوە لایەنی ترس هەبێت خراپە، بەڵام ناشبێت بەسلبی مامەڵەبكرێت و دەمامك فڕێ بدرێت و قەرەباڵغی دروست بكەی، یان تەوقەبكرێت، بۆیە ژیان ئاسایی كردنەوە بە پابەندبوونی ڕێنماییەكانە.

باسی لەوەشکرد، هەماهەنگیمان کردوە لەگەڵ عێراق تاوەکو ڤاکسنی دژی ئەنفلۆنزای وەرزی بەردەست بێت بدرێت بەگروپە مەترسیدارەکان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ئابوری

بەگوژمەى ١٦٠ ملیۆن دینار پڕۆژەیەک لەهەولێر ئەنجامدەدرێت

هەولێر-ئارام سەردار

 

جێگری پارێزگاری هەولێر ڕایدەگەیەنێت، پڕۆژە خزمەتگوزاریەکان بەردەوامە و بەگوژمەی ١٦٠ ملیۆن دینار چەند شەقامێکی شارەدێی دارەتوو قیرتاو دەکەن.

مەسعود کاڕەش، جێگری پارێزگاری هەولێر بۆ کاروباری هونەری لەکۆنفڕانسێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، پڕۆژکان بەردەوامە لەسەرجەم سێکتەرەکانی ئاو و کارەبا و ڕێگاوبان و ئاوەڕۆ، ئەمڕۆش یەکێک لەپڕۆژەکانمان لەدارەتوو بەسەرکردەوە، کە بەهۆی نەبوونی بوودجە پڕۆژەی جووت سایدی ناو شارەدێی دارتوو وەستابوو، ئاستەنگی زۆری دروست کردبوو بۆ هاوڵاتیان، بەخۆشحاڵیەوە توانیمان بە گوژمەیەکی کەم تەواوی جووت سایدەکە قیرتاو بکرێت و هاوڵاتی سوودی لێ ببینن، کە گوژمەکەی نزیکەی ١٦٠ ملیۆن دینار بوو، دوو شەقامی تریشی لەگەڵ قیرتاو دەکەن.

دەشڵێت، لەپڕۆژەکان بەردەوام دەبن بەپێی بوودجەی بەردەست تاوەکو هاوڵاتیان سوودمەند بن لە پڕۆژەی خزمەتگوزاری ئاو وکارەبا و ڕێگاو بان لەشار و شارۆچکەکان، کۆمەڵێک پڕۆژەش لە بەرنامەدان ئەو شوێنانە قیرتاو دەکرێن کە پێویستن بەر لەوەرزی زستان.

 

سەبارەت بە کێشەی شکانی بۆڕی ئاوی ئیفرازو گرانکردنی نرخی تانکەری ئاو وتی، ئومێدمان وایە جارێکی تر ئەو بۆڕیە نەشکێت، ئەمجارەش بەهۆی گواستنەوەی بۆڕیەکە لەژێر ڕێگای گۆپاڵ وای لێهات و شکا، ئەوەی ڕوویدا ڕەنگە جارێکی تر بەم کاتە زۆرە ڕوونەداتەوە، دەشبێت نرخ بۆ تانکەرەکان دیاری بکرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

١٦١ تووشبووی دیکەی کۆرۆنا لەدهۆک چاکبوونەوە

خەڵک – بەشی هەواڵ

بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی دهۆک ڕایگەیاند، ١٦١ تووشبووی دیکەی کۆرۆنا بەتەواوی چاکبوونەوە.

 

بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی دهۆک لەڕاگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند، ١٦١ تووشبووی دیکەی کۆرۆنا کە لەژێر چارەسەری پزیشکیدابوون بەتەواوی چاکبوونەوە.

 

ئاماژەى بەئەوەشدا، دوای ئەمە ڕێژەى چاکبوونەوە لەپارێزگای دهۆک گەیشتە سێ هەزار و ٧١٠ تووشبووی کۆرۆنا.

 

باس لەئەوەشکراوە، لەئێستادا پێنج هەزار و ٥٣٧ تووشبووی کۆرۆنا لەژێر چارەسەری پزیشکیدان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان