ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

کەرەنتینە؛ کتێب و بیرکردنەوە

سەروەت تۆفیق

مرۆڤ هەر لەگەڵ دروستبوونی ئەوەی بۆ دەرکەوتووە؛ کە کارێکی قورس و گرانە بە تەنیا بژی و بەرکەوتنی نەبێ لەگەڵ خەڵک؛ تا بیروڕا بگۆڕنەوە و کات ببەنە سەر و گەشت بکەن؛ لە یەکترییەوە فێری شتی نوێ ببن؛ لەلایەکی ترەوە ئەم بەرکەوتنانە زۆرجار بەبێ باجی قورسیش تێنەپەیڕون و شەڕ و دەنگەدەنگ و تەنانەت ماڵ وێرانیشی بە دوای خۆیدا هێناوە. ئەوەش روونە کە لە بەرئەنجامی بەریەک کەوتنی شارستانیانە و کێبڕکێی ئەقڵ و بیروڕا وایکرد جیهان لە پێشکەوتن و داهێنانەکانی بەردەوام بێ و ژیان بگاتە ئەم ئاستە گەشەکردووە.

ئەوەی لە ئێستادا دەگوزەرێت بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە و کەرەنتینەکردنی گشتی، هەم جۆرێکە لە تاقیکردنەوەی ئیرادەی ئینسانەکان، هەم دەرفەتێکی گەورەیە بۆ ئەوانەی کە دەیانەوێ گۆڕانکاری بنەڕەتی لە بیرکردنەوە و کردارەکانیاندا بکەن، لە باشەوە بۆ باشتر و تەرکیز خستنە سەر خۆمان و لە جیاتی خەڵکی تر، چونکە خۆبەشت زانین ئەوەیە تەرکیزت لەسەر لە خەڵکیتر بێ و خۆشت پڕبیت لە کەموکوڕی و بەجێماوی ئەقڵی کۆن بی،  بۆیە ئەم کاتەی کە لەبەردەستی هەمووانە لەوانەیە دووبارەبوونەوەی لە مێژوودا زەحمەت بێ.

چەندە ناخۆشە ئازادی سنورداربێ و جوڵە و بینینی خەڵک کەمتربێ، ئەوەندە ناخۆشترە کە شتێکی نوێ فێر نەبووبێتین و لانیکەم گۆڕانکارییەکی کەمیش بێ لە بیرکردنەوەماندا رووی نەدابێ، بۆیە کە هەمووان لە کەشتییەکداین هەم گرنگە واز لە رق و کینە بهێنین؛ کە کەس نازانێ ئەو سەری دەریاکە کوێیە و دەگەینە کەنار؛ یان نا، هەم گرنگە بپرسین لە خۆمان کە دەمانەوێ چۆن ئەو کاتە زۆرەی کە هەیە و خەڵکیش بێزاربوونی خۆیان لە بەرامبەری دەردەبڕن؛ چی بکەین تا راستەوخۆ بۆ سودی خۆمان و ناڕاستەوخۆش بۆ سودی گشتی بەکاری بهێنین.

پێش هەموو شت باشترە ئینسان لەوە تێ بگات؛ هیچ کات ئینسانێکی کامڵ و خاوەن بیروباوەڕی بەهێز و تەندروست و کەسایەتی گەورە لە رووی بیرکردنەوەوە لەناو فەوزا و ژاوەژاودا پێ ناگات؛ پێش بگات بۆ مەودایەکی کورتە؛ چونکە بیرکردنەوەکە کورت بووە، لەبەرئەوەی لە فەوزادا ئینسان کاتی ئەوەی نابێ بیربکاتەوە و راست و چەپی خۆی ببینێ و مێشکی لەو بازنە بچوکەی کە بۆخۆی کێشاویەتی دەخولێتەوە؛ ئەم خولاندنەوە بەردەوامە بوار بە هیچ کەس نادات بیرکردنەوەو ئەزمونێکی نوێ و وانەیەکی باش فێربێ و فراوانتر بیر بکاتەوە. تا هیچ نەبێ لە ساڵانی رابردووی تەمەنمان نەچین.

سەرنج بدەن جگە لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکان هیچ مرۆڤێک بە چاوی مناڵییەوە لە ئاستی پێگەیشتن نابیندرێ؛ ئەوەش هۆکارەکەی لەوانەیە ئەوەبێ کە زۆرینەی خەڵک لە کۆمەڵگەی دواکەوتوودا درەنگ گەورە دەبێ. بۆیە لە جیاتی قسەی زۆر باشترە گوێبگرین لە خەڵکانی خوێنەوەر و پێگەیشتوو کە دەزانن کۆمەڵگە چۆن ئاڕاستەی بیرکردنەوەی باشە بکەن، نەک پێچەوانەکەی. یاخود لە لاپەڕەی کتێبەکان و تەماشاکردنی فیلم و دراماکانەوە فێربین کە رێگەیەکی زۆر گونجاو راستە بۆ تێگەیشتن و پێگەیشتنمان. قسەی کتێب هەزاران جار، لە ریز کردنی وشە بێمانا و لاوازەکان باشترە کە هیچی لێوە فێرنەبی.

لەلایەکی ترەوە ئەوانەی کە هەمیشە پێیانوایە کێشەو گرفت و خەمیان هەیە، ژیان ئاویان لێ ناداتەوە و بەدبەپخت بە قەولی خۆیان، پێویستە لە هەموو کەس بەهێزتر و خۆڕاگرتربن، لەوانەیە ئەو نەهامەتی و بێزارییە بزانیت ئاڕاستەی بکەی، مژدە هێنەری هزری پێ بێ، چونکە پێویستە هەستێک؛ یاخود ناڕەحەتیەکی راستەقینەت هەبێت تا هزر لە دایك بێت، واتە ئەو ئیرادە باشەی کە هەتە خۆشتبووێ و کاری باشە لەگەڵ بیرکردنەوەکانتدا بکە؛ تا توانای پەلکێش کردنی چواردەوری خۆتت هەبێ. ئاخر هزر لە سەرەتاوە ئەنجامەكانی زامن نییە، بەڵکو ئەو کاریگەریانەی کە لەسەر ئینسانەکە دروست دەبێ دواتر بەرهەمێکی دەبێ.

لەوانەیە ئەگەر (نیتچە) نەخۆش نەبوایە، بیریارێكی لێ دەرنەچوایە، ئەو لە شتێكی كەم بوو، بۆئەوەی ببێت بە بیریار ئەویش شۆک و هیوا و نائومێدیەکی گەورە بوو، چونکە ئەوکاتەی ئینسان لەو نائومێدیە خۆڕاگر دەبێ سەرباری ئازار و ناڕەحەتیەکانی دەتوانێت بۆ باشەو لە پێناو باشە؛ تەندروست و هێمن بیر بکاتەوە، مومکین نییە جیاواز و بە تواناتر و کاریگەرتر دەرنەکەوێ، رێک وەک ئەو نێوان دوو بەردە دەبێ؛ کە هەتمەن گوڵی لێ دەڕوێ.

دەگونجێ ئێمە نەبینە هیچ کام لەوانەی کە هەبوون. بەڵام دەکرێ مرۆڤێکی دوبارە نەبین، مرۆڤی دوبارە بە سیفەتی ئەوەی هەمیشە قسەی خەڵک دەڵێتەوە؛ بێ ئەوەی خۆی بیربکاتەوە یەکسەر بڕوا دەکات، رقی لە هەموو شتێکە و دانی خێر بەکەسدا نانێت؛ بێ ئەوەی خۆی زیادەیەکی پێ بێ؛ نەک هەر بۆ خۆی؛ بەڵکو بۆ چواردەور و کۆمەڵگە و ژیان بە گشتی، دوبارەیە واتە لە هەموو خراپەکانی خەڵک شت فێر دەبێ؛ بێ ئەوەی باشییەکانیان ببینێ و سودێکی لێوەربگرێ، دوبارەیە واتە لە بێ کەڵکەکانە بۆ کۆمەڵگە، بەکورتی تەنها لە خۆی ناچێ، بۆ ئەوەی ئەم دوبارەییە لە ناو بەرین پێویستە بخوێنینەوە و بیربکەینەوە تا فێربین و دەربڕینەکان بەرزبکەینەوە؛ چونکە دەربڕین زمانی بیرکردنەوەیە.

بۆیە ئەم کاتەی کە ئێستا هەمانە لە کەرەنتینەدا بابیکەینە ناسنامەی گۆڕانکاری باش لە بیرکردنەوە و کردارە هەڵەکانمان راست بکەینەوە و دڵی هەموو ئەوانە بدەینە کە لێمان زویربووین، واتە رێگە و دەرفەتێکە بۆ بنیاتنانی خودی خۆمان و پێداچونەوەیەک بێ بە لایەنە باش و خراپەکانی خۆماندا لە رێگەی بیرکردنەوە پۆزەتیڤەکان. دواتر قازانجی یەکەم لەم بیرکردنەوەیە خۆمان دەبین؛ دووەم کۆمەڵگە .

 

ریکلام

وتار

مۆدێلەکان.. پێنج شەممەی رەش!

میران بەکر

لە قەیرانی دارایی، کۆڕۆنا و بێ مووچەیی، ترسناکتر و خراپتر، دونیای مۆدێلەکانە. ئەوان لەدونیایەکی رەش و دەرونێکی شکاودا هاتوون، لەبێکەسی و بێ دەرتانیدا، تاو بۆ دونیایەک دەدەن، کە نیەت لێی پارەپەیداکردن و بەناوبانگ بوونە.

ناوبانگ و پارەپەیداکردن مافە، وەلێ ئەو شێوە کارەش سنووری خۆی هەیەو نابێ لەریتم و ئادابی گشتیی دەرچێت، ئەوەی ئێستا لەسەر کچانی مۆدێل لە بازنەی هەندێک میدیای پەرتەوازەو سۆشیال میدیای شەکەتی کوردیەوە پەخش و بڵاودەکرێتەوە، کارەساتە،هێندە هەڕەشەدارە، کەس تێناگات  بەهێواشی کاریگەری بەسەر ئەوانی ترەوە بەجێدەهێڵێت.

کورد، هیچ بڕاندێکی جیهانی، یان کارگەو بانکێکی باڵای نیە، هیچ کاڵاو جل و بەرگێکی نیە، رێکلامێکی پێشوەختەی پێویست بێ، مۆدێلەکانیش هیچ لەو کارانەی سەرەوە ناکەن، ئەوان خەریکی شەڕە چەقەی یەکترن و جوێن بەجوێن لەنێوان خۆیان و نەیارەکانیان دەگۆڕنەوە.

مۆدێل کچ، هەیە  بەئاشکرا… لەشاشەوە نرخی خۆی دیاریدەکات، هەیە نمایشی پارەو سەیارە گرانبەهاکانی دەکات.

مۆدێل ئەو مۆدێلەیە، کە بزنسی خۆی هەبێت، کەچی لێرەو لەو هەرێمە، بزنسی گەورە بارتەقای پارەی پێدراوی مۆدێلەکان نیە، مەگەر “شتێکی پەنهانتر نەبێ” کەهەمووان دەیزانن، ئەوەشی ئەوانی گەیاندووە بەو رۆژە، کەرێتی هەندێ مەسئول و پارەدارانی ئەمڕۆیە.

مۆدێلەکان، مۆدێل نین، ئەوان بەئاشکرا کاردەکەن، نابێ ئەو کارکردنەیان بەباشی و ئازادی بە ئێمە بفرۆشنەوە، مۆدێلەکان، بەگشتیی، یەک بیرو یەک ئامانج و یەک پرەنسیپ کۆی کردونەتەوە، ئەوان خۆشیان ئەوە دەزانن جارێکی تریش  باسمکردووە، یەکێ لەو مۆدێلانە پەیوەندی پێمەوە کرد، وتی: پڕۆژەیەکی مرۆیی و هۆشیاریم هەیە بۆ هێزەکانی پێشمەرگەو ناوخۆ، تکایە هاوکارو هەمەئاهەنگیم بکە! ووتم: تکایە ئەوە لای ئێمە وەک پێشمەرگە ناکرێ.. نابێ و ناگونجێ! وتی: من نیەتم بوو لەرێگەی تۆوە بێت، ئەگینا دەرگاو کەلەبەری زۆر هەن لێیان بێمە ژوورەوە…! گومانم کرد وادەکات و دەشکرێ، بەڵام خوا خێری بنووسێ تا ئێستا ئەو بەناو پڕۆژەیەی نەکردووە و جارێکیش نامەیەکی ناردو وتی: ئامانجمە خزمەتی سەرجەم چین و توێژە جیاوازەکان بکەم،  لەدڵەوە وتم: تکایە سەربازی نا! داوا لەهاوڕێیانی نوسەر و رۆژنامەنووس، رەخنەگران و توێژەران دەکەم، هەریەک لەشوێنی خۆیەوە بابەت و وتار، بەئاراستەی چاککردنەوەی ئەو دۆخە بنووسن، ئەوەیان هەڵمەتێکەو پێویستە تکایە..!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

هاتنی (بایدن) هاتنی (دەرفەتێکی زێڕینە) بۆ کورد!

کارۆخ خۆشناو

(تره‌مپ) وەک سەرۆکێکی ناوازە و دیاریدەیەکی شاز لە ناو سیاسەتی ئەمه‌ریکادا، بەم هەموو هاش و هوش و عەجوولیەی خۆیەوە، نەیتوانی بنەماکانی دیموکراسی ئەمه‌ریکا بشڵەژێنێت و یاسا و رێسا دەستوورییەکان تێپەڕێنیت، چونکە (دەستووری ئەمه‌ریکا) قەڵغانی دیموکراسیەتی ئەمه‌ریکایە و زامنکەری هەمیشەیی بەرهەمهێنانەوەی پرۆسەی دیموکراسی ئەمه‌ریکایە بۆ هەموو سەردەمێک و بۆ هەموو حاڵەتێک و بۆ هەموو کەسێک، واتە دەستووری ئەمه‌ریکا (هێڵی سوورە) و لە سۆنگەی ئەم دەستوورەشەوە (رەگ و ریشەی قووڵ) بۆ دەسەڵاتەکانی (جێبەجێکردن و یاسادانان و دادوەری) رەنگڕێژ کراون و دام و دەزگای بەهێز بۆ ئەمه‌ریکا بنیاتنراون، بەجۆرێک ئەگەر سەرۆکێکی شێوە دیکتاتۆر وەک ترەمپیش هەڵتۆقێت، ئەوا ناتوانێت ژێرخانی دیموکراسیەتی ئەمه‌ریکا هەڵتەکێنێت.

خۆ ئەگەر تره‌مپ بیتوانیایە سنووری خۆی ببەزێنێت ئەوا دەستووری ئەمه‌ریکای لە بەرژەوەندی خۆی هەمواردەکردەوە و خۆی وەک (سەرۆک و مەلیک و پاشای هەتا هەتایی) لە کۆشکی سپی دەهێشتەوە، چونکە تره‌مپ دنیابینیەکی رۆژهەڵاتی هەیە و دۆڕانی لە یاری دیموکراسیدا قبوڵ نییە، تەنها ئەوکاتە نەبێت کە خۆی براوەی یارییەکە دەبێت.

دوای پەسەندکردنی دەنگەکانی (ویلایەتی میشیگن) لە بەرژەوەندی بایدن، تره‌مپ نائومێد بوو لەوەی کە بتوانێت لە رووی سکاڵای یاساییەوە ئەنجامی هەڵبژاردنەکان لە بەرژەوەندی خۆی بشکێنێتەوە، بۆیە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دانی بە بردنەوەی بایدن دانا، ئەویش لە رێگای کردنەوی دەرگاکانی کۆشکی سپی بۆ تیمەکەی بایدن و ئامادەیی تەواوی دەربڕی بۆ هەماهەنگی کردن بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵات، لەگەڵ ئەوەشدا تاکو ئێستا تره‌مپ بە روون و راشکاوی دانی بە دۆڕانی خۆیدا نەناوە و پیرۆزبایی لە بایدن نەکردووە، ئەگەرچی ئەم دانپێدانەی تره‌مپ (ئەرکێکی یاسایی) نییە، بەڵام نەریتێکی دیموکراسی و پێویستییەکی ئەخلاقیە بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵات بە شێوەیەکی ئاشتییانە، لەگەڵ ئەوەشدا دەبینین خاتوو (ئیمێڵی مۆرفی) بەرپرسی کارگێڕی (خزمەتگوزارییە گشتییەکان) ئامادەیی تەواوی دەربڕی بۆ هەماهەنگیکردن لەگەڵ تیمەکەی بایدن.

بە هاتنی (جۆ بایدن) وەک (46)ه‌مین سەرۆکی ئەمه‌ریکا، سەردەمێکی نوێ و دەرفەتێکی نوێ و لاپەڕەیەکی سپی لە (کۆشکی سپی) دەکرێتەوە، ئایا پلان و ستراتیژی سەرکردایەتی سیاسی کوردستان چییە بۆ ئەم سەردەمە نوێیە؟ ئایا نوێنەرایەتی کوردستان لە واشنتن چ پلانێک و میکانیزمێکیان ئامادەکردووە بۆ پرۆسەی (لۆبی)کردن لە سەردەمی بایدندا؟ ئایا رەوەندی کوردی (کە بە نزیکەی 70 هەزار کەس مەزەندە دەکرێن) لە ئەمه‌ریکادا کاریگەرییان لەم سەردەمە نوێیەدا چییە؟ یەکێک لە خاڵە لاوازەکانی ئێمەی کورد بریتییە لە نەبوونی دەزگای تایبەتمەند بە داڕشتنی پلانی کورت ماوە (تاکتیکی) و پلانی درێژماوە (ستراتیژی) بۆ رەنگڕێژکردنی سیاسەت و ستراتیژییەکی تۆکمە بە ئامانجی قۆستنەوەی دەرفەتەکان و رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان، هۆکاری ئەم خاڵە لاوازەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی دەستوور، چونکە لە رێگای چەتری دەستوورەوە دەتوانرێت ئەم جۆرە دەزگایانە بنیاتبنرێن و پلانی ستراتیژی و هێڵی سووری نیشتمانی و رەهەندەکانی ئاسایشی نیشتمانی دیاری بکرێن.

لە کۆتاییدا پێموایە (هاتنی سەردەمی بایدن، واتە هاتنی دەرفەتێکی زێڕین بۆ کورد)، چونکە بایدن شارەزاترین و هاوسۆزترین و نزیکترین کارەکتەری سیاسی ئەمه‌ریکایە بەرامبەر بە دۆزی کورد، بۆیە گرنگە تا زووە سەرکردایەتی سیاسی کوردستان خۆیان ئامادە بکەن و پلانێکی تۆکمە بۆ ئەم سەردەمە زێڕینە دابڕێژن، تاکو (وەبەرهێنانی دیپلۆماسی) لەم دەرفەتە زێڕینە بکرێت و مامەڵەیه‌کی تەندروست لەگەڵ ئیداره‌ی بایدندا بکرێت و بەرچاوڕوونی پێشوەختەمان هەبێت بۆ قۆناغێکی نوێ و سەردەمێکی نوێ، نەک تەنها سیاسەتی (کاردانەوەمان) هەبێت! بۆ گۆڕانکارییە گەورە و گرنگەکانی کۆشکی سپی، کە سەرچاوەی بڕیارە چارەنووسسازەکانی جیهانە.

٭ سەرۆکی ئینستیتۆی توێژینەوەی (ئەمه‌ریکی-کوردی)

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

روانین بۆ کۆمەڵایەتیبوونی کوردی

عەتا قەرەداخی

 

ئاخاوتن لەبارەی پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لای کورد هێشتا لەبەردەم گوماندایە، بەمانایەکی تر هێشتا لە رووی زانستیەوە ئەوە یەکلا نەبووەتەوە ئایا کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئیتنیکی لە جوڵەیەکی بەردەوام و فرە ئاراستەی ئەوتۆدا بووە کە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لە دەرەوەی بنەما میتافیزیکیەکان تیایدا روویدابێت. ئاشکرایە چەمکی میتافیزک هەندێ پێوانەی تایبەتی هەیە و لەسەر ئەو بنەمایانە دەڕوانێتە نەتەوەو ئیتنیک و پێکهاتەکان و لەسەر ئەو بنەمایەش کەسێتی نەتەوە و گەلان و کەلتوورە جیاوازەکان دیاری دەکات، کە ئەو بنەمایەش جێگیرەو لە روانگەی ئەم چەمکەوە وەکو ثێوانەیە دادەنرێت کە پشتی پێدەبەسترێت و لەسەر ئەو بنەمایەش شوناسی نەتەوەو گەلان و کەلتورەکان دیاری دەکرێت. ئەوەش بە بێ لەبەرچاوگرتنی ئەو هەلومەرج و بارودۆخە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدا دەژی. ئەمەش مانای ئەوەیە کە چەمکی میتافیزیک دەڕوانێتە پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان دابڕوا لەو ژینگەو واقیعەی تێیدا دەژین و تێیدان. تەنانەت سەیری شێوەی ژیان و ئامادەبوون و تەنانەت داهاتووی ئەو پێکهاتانەش بەجۆرێک دەکات کە دابڕاوە لەو زەمینەو ژینگەو بارە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدایە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم چەمکە روانینە بۆ پێکهاتەکان سەیری مادەی خاوی  بوون دەکات بە بێ لەبەرچاوگرتنی رۆڵی ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجە جۆراوجۆرەکان لەسەر ئەو گەوهەرو پێکهاتە جێگیرەی ئەو بڕوای پێیەتی. واتە بەڕوونی لە خوێندنەوەی مێژووی پەرەسەندنی کومەڵایەتی و پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبووندا، ئەم چەمکە، بوونە جێگیرەکان کە مادەی خاوی بوونن یان وەکو گەوهەری بوون سەیر دەکرێن، لە واقیع و لە کاریگەرییەکانی گۆڕانکاری ناو واقیع جیادەکاتەوەو تەنانەت وەکو بوویەکی تەواو سەربەخۆ و خاوەن شووناس سەیریان دەکات، ئەویش بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو بنەمایانەی کە بوون و ئامادەبوونی کۆمەڵایەتی دەسەلمێنن. واتە دیاریکردنی شوێن و پێگەی بوویەکی ئیتنیکی، نەتەوەیی، کەلتوری دیاری دەکرێت لەدەرەوەی پێوانەی ئامادەبوون و بەشداریکردن لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی گشتی مرۆڤایەتیدا کە مەبەست بەرهەمهێنانی شارستانێتی مرۆڤایەتی و بنیادنانە، کە ئاشکرایە بە بێ پەرەسەندن و گەیشتنی کۆمەڵایەتیبوون بە ئاستێکی دیاری گەشەکردن ناشێت گەوهەر یان پێکهاتەی جێگیر کە لە دەرەوەی گۆڕانکارییە، هیچ بەشدارییەکی هەبێت لەو بەرهەمهێنانەدا.

ئاشکرایە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لەوەی ناودەبرێت بە کۆمەڵگای کوردی لە رابردووەوە تاکو ئێستاش لاواز و ناسرووشتیە و شێوەی کۆمەڵایەتیبوونی نەیتوانیووە فۆرمێکی ئەوتۆ بەخۆی ببەخشێت کە ئەم پێکهاتەیە لە جۆری پێکهاتەیەکی سەرەتایی یان پێکهاتەیەکی قۆناغی پێش نووسینەوە بگوازێتەوە بۆ قۆناغی بەلایەنی کەمەوە مامناوەندی پەرەسەندن و کۆمەڵایەتیبوونەکەی لە چوارچێوەو فۆرمی کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری فاکتەری غەریزەو رۆحەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری عەقڵ و هوشیاریی کە ئاشکرایە لە هەردوو قۆناغەکەشدا پێداویستی هۆکاری سەرەکیە، بەڵام لەگەڵ بوونی جیاوازیی لە هەریەکەیاندا کە لە یەکەمیاندا پێداویستی خۆپاراستن و مانەوەیە، بەڵام لە دووەمیاندا پێداویستی بە مرۆڤبوون و بەشارستانیبوونە.

بەشێک لەوتاکەکەس یان دەستە گروپ و پارتە سیاسییانەی لە مێژووی نوێدا، لەبەر دواکەوتوودی و سادەیی عەقڵ و تێگەیشتنی کوردی، وەکو رابەر یان دەستەو گروپ پارتی ناسیونالیزمی کوردی ناودەبرێن، ئەوانەن لە روانگەی چەمکی میتافیزیکەوە سەیری کوردیان کردووەو لەو روانگەیەشەوە زۆربەی پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان هاوشێوەن لەکاتێکدا ئەم چەمکە پشت بە مادەی خاوی پێکهینەری ئەو پێکهاتانە دەبەستێت لە ئیتنیک و زمان و خاک و مێژووی هاوبەش و داب و نەریت و….تاد. بە مانایەکی تر پشتبەستن بە رەگەزە خاوەکانی چەمکی کلاسیک بۆ نەتەوە لە دەرەوەی پرۆسێسی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بەبێ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ و هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابووری و مێژوویی و فیکری، مانای روانین بۆ پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەییەکان وەکو ئەوەی دروستبوون و هەن و گەوهەرێکی جێگیرو نەگۆڕیان هەیە بەبێ رەچاوکردن ئەوەی بەکام پرۆسیسی کۆمەڵایەتیبووندا تێپەڕییوون و چ گەشەکردن و پەرەسندنێکیان بەخۆیانەوە بینووەو سەرئەنجام ئاستی کۆمەڵایەتیبوونیان بە کوێ گەیشتووە، ئەم روانینە بۆ هەموو پێکهاتە ئیتنیکیەکان هاوشێوەیەو بوویەکی بێ جوڵە و لە شوێنی خۆدا راوەستاوی دەوێت. سەرئەنجام ئەو پێکهاتەیە گۆڕانکاری وەهای تێدا روونادات چونکە لە لایەک فاکتەرە ناوخۆییەکانی گۆڕانکاری کە پێویستیان بەهێزی جوڵێنەری ناوەو دەرەوە هەیە، سەرباری بوونی هێزی جوڵێنەری ناوەوە، هێزی جوڵێنەری دەرەوەی پێویستیان نیە بۆ خستنەجوڵەی ناوەوە کە مەبەست لە هێزی جوڵێنەری دەرەوە بارودۆخی بابەتی و رۆڵی دەستەبژێرو دەستەو گروپ و تەنانەت تاکەکەسی کاریزمیشە. لەبارێکی وەهاشدا لە رووی راستیەوە کە جوڵە نەبێت مانای وایە هیچ رووداوێک بوونی نابێت. ئاشکرایە شتێک نیە بە ناوی مێژوو بە بێ رووداو و بە بێ ئەو بکەرەی رووداوەکە دروست دەکات. لە رووی راستیەوە هەر بوونێک لەم بارەدا بێت تەنیا بوونێکە وەکو مادەیەکی خاوو هێشتا هیچی لێدروست نەبووە. هیچ بە مانای بوویەکی ئامادەو خاوەن شووناس. ئامادەبوون لە رووی کۆمەڵایەتیەوە بریتی نیە لە بوویەکی جێگیر لە شوێندا یان لە جوگرافیایەکی دیاریکراوداو بە زمان و مێژوو و داب و نەریت و بەرژەوەندی هاوبەشەوە. بەڵکو ئامادەبوون لە بەرهەمهێنان و پێشکەشکردندا پێناسە دەکرێت کە ئەوەش دەرئەنجاکی پرۆسێسێکی کۆمەڵایەتیبوونی بەردەوام و هەمیشە لەگۆڕاندایە لەگەڵ رەوتی ژیاندا، واتە کۆمەڵایەتیبوون بەرهەم یان دەرهاوێشتەی دوو جۆر جووڵەیە، جووڵەیەک لەناو خودی ئەو پێکهاتەیەدا کە ملکەچی یاساکانی پەرەسەندنە، جووڵەیەک لەو ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجانەدا کە دەوری ئەو بووەیان داوەو بەوپێیەش تایبەتمەندی هەر پێکهاتەیەکی ئیتنیکی یان نەتەوەیی دەرئەنجامی گۆڕانکارییە مێژووییەکانی پەیوەست بەو پێکهاتەیە. ئەگەر پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لاواز بێت، ئەوا جوڵەی ناوەوە کە کاریگەری ژینگەو بارودۆخ رۆڵی گرنگی دەبێت لە دروستکردن و چالاک کردنیدا درووست نابێت. کاتێک بوویەک لە سنوورێکی تەسکی بووندا تەنیا وەکو گەوهەرێکی جێگیر بوونی هەبێت، ناتوانێت لەگەڵ جووڵەو گۆڕانکارییەکانی دەرەوەیدا یان ژینگەکەیدا هیچ کارلێکێکی بەرهەمهێن بکات و تەنانەت ئەگەر لە ژینگەکەیدا گۆڕانکاری بەردەوام و جوڵەی بەردەوامیش هەبن، ئەم گەوهەرە جێگیرە لە گۆشەگیریدا دەمێنیتەوەو لە باشترین باریدا لە دەرەوەی پەرەسەندن جوڵەیەکی رووکەشی نابەرهەمهێنی دەبێت، کە کۆمەڵگای کوردی نموونەیەکی زیندووی ئەم شێوازەی بوون و ئامادەبوونە.

واتە بەئاشکرا دیارە کە ئاستی کۆمەڵایەتیبوونی کوردی و بەو پێیەش ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی بە درێژایی مێژووی تۆمارکراو زۆر لاوازبووەو کورد وەکو بوو یان گەوهەرێکی جێگیر ماوەتەوەو لەبەر رۆشنایی ئەو بۆچوونەشدا دەتوانین بڵێین کە ناوهێنانی پێکهاتەی کوردی وەکو کۆمەڵ و کۆمەڵگا جێگای پرسیارە، هەر ئەوەش وایکردووە کە هێڵێکی ئاشکرای دیاری پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی ئەم پێکهاتەیەدا نەبینرێت و لەسەر ئەو بنەمایەش تەنانەت قۆناغەکانی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی تێکەڵ و پێکەڵبن و شێوازی بەرهەمهێنان و سیستێمی بەرهەمهێنان و پەیونەندییەکانی بەرهەمهێنانیش تێکەڵ و پێکەڵ و بێ شوناس بن و هەربەوپێیەش نە چینە کۆمەڵایەتیەکان و نە دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکان و نە شێوازی بەرهەمێنان و نە کەلتورو نە عەقڵی هیچ قۆناغێک بە سروشتی دروست نەبوون و دەرنەکەوتوون، تا بەو پێەش هەر قۆناغە بکەری رووداو دروستکەری کۆمەڵایەتی خۆی بەرهەمبهێنایە. بەهەمان پێوانە ناسیونالیزمیش لە قۆناغی سروشتی و تایبەتی خۆیدا دروست ببووایە و وەکو بکەری قۆناغەکەی خۆی ئەرکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی خۆیی جێبەجێ بکردایە. لێرەوە رووبەڕووی تەنیا بۆچوونی هەندێ لە نووسەرانی کورد نابینەوە کە بێ ئەوەی هیچ تایبەتمەندییەکی کوردی ببینن وەها باسی کوردو ناسیونالیزمی کوردی دەکەن وەکو ئەوەی کە هاوشێوەی ناسیونالیزمی هەر نەتەوە یان کۆمەڵگایەکی ئاسایی بێت لە جیهاندا. بەڵکو زۆرینەی کوردناسانیش سەرنجیان لە تایبەتمەندی ئەم پێکهاتەیە نەداوەو کاتێ لەبارەی کوردەوە دەدوێن لە بری کۆمەڵگاو شێوازی پەرەسەندنی و ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و شێوازی بەرهەمهێنان و ململانێ کۆمەڵایەتیەکان و سیستێمی ئابوری، کورد وەکو کۆمەڵگایەکی سیاسی پێشکەش دەکەن کە تەنیا یەک کێشەی هەبێت ئەویش کێشەی ژێردەستەیی و نەبوونی ئازادیە. ئاشکرایە ئەمەی بە کۆمەڵگای کوردی ناودەبرێت گرفتی تەنیا لەو ژینگەو بارودۆخ و  هەلومەجانەدا نیە کە تیایدا دەژی، یان دەوریداوە، بەڵکو واپێدەچێت بە ڕێژەیەک گرفتی لە گەوهەر یان لە مادەی خاوی پێکهێنەریدا هەبێت و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سرووشتی کۆمەڵایەتیبوون و بارودۆخی مێژوویی و ئابووری و فیکریش کاریگەریی ئاشکرایان لەسەری هەبێت. ئەمە بێجگە لە کاریگەری دەرەوەیی وەکو جەنگ و کۆچکردن و پەیوەستنەبوون بە خاکەوەو عەقڵیەتی تەنیا بەشی خۆکردن لەبەرهەمهێناندا… لەبەرچاونەگرتنی هەموو ئەمانە و نیشاندانی کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئاسایی، کوردی بەهیچ کوێیەک نەگەیاندووە، بەڵکو بووەتە مایەی خۆنەناسینی زیاتر لە لایەن کورد خۆیەوەو بەوپێیەش نەزانینی ئەوەی کە کێشەی سەرەکی ئەو چیەو چی دەوێت و پێویستە چی بکات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان