ڕەئوف عەبدوڵا
کشانەوەی هێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٢١؛ لەگەڵ کشانەوە و ڕێکخستنەوەی هێزەکانی لە عێراق و هەرێمی کوردستان (کە بەپێی ڕێککەوتنی بەغدا و واشنتن تا کۆتایی ٢٠٢٦ قۆناغە سەرەکییەکانی جێبەجێ دەکرێت)، لە زۆر ڕووەوە لە یەکتر جیاوازن، بەتایبەت لەو دەرئەنجامانەی کە بۆ هەردوو گەلەکە دروست ببوون یان چاوەڕوان دەکرێن.
١. جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان هەردوو کشانەوەکە
– کشانەوە : لە ئەفغانستان (٢٠٢١) لە بەرامبەر کشانەوە لە عێراق و هەرێمی کوردستان (٢٠٢٤-٢٠٢٦) کە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ بەفەرمی دەبێت.
– شێوازی کشانەوە: لە ئەفغانستان لەناکاو و ئاڵۆز بوو؛ کشانەوەیەکی بەپەلە بوو بەبێ ڕێککەوتنی سەربازیی تۆکمە لەگەڵ حکومەتی ئەوکاتی کاکۆڵ. لە عێراقدا ڕێکخراو و قۆناغ بە قۆناغە: بەپێی لێکتێگەیشتنی هاوبەشی ئەمنی (لە ئەیلولی ٢٠٢٤ دەستی پێکرد تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ و پاشان تا کۆتایی ٢٠٢٦) ئەنجام دەدرێت.
– هۆکاری سەرەکی: شکستی پڕۆژەی بونیادنانەوەی دەوڵەت و درێژەکێشانی جەنگێکی بێ ئامانج، گۆڕینی ئەرکی ئەمریکا لە شەڕی ڕاستەوخۆوە بۆ هاوبەشیی ئەمنیی دووقۆڵی و جەختکردنەوە لەسەر ململانێ جیهانییەکان (چین و ڕووسیا).
– دۆخی هاوپەیمانە ناوخۆییەکان : لە ئەفغانستان داڕمانی تەواوەتیی سوپا و حکومەتی ئەفغانستان ڕوو دا، کە بڕواپێکراویی و توانای خۆڕاگرییان نەمابوو. بەڵام بوونی سوپای عێراق، دژەتیرۆر و هێزەکانی پێشمەرگە وای کردووە کە توانایەکی باشتر و ئەزموونێکی زیاتریان لە بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکاندا هەبێت.
– حکومەتی جێگرەوە: بزووتنەوەی تاڵیبان بەسەر وڵاتدا زاڵ بوو، بەڵام سیستمێکی سیاسیی هەڵبژێردراو لە بەغدا و هەرێمی کوردستان بوونی هەیە.
٢. ئامانجە ستراتیژییەکانی ئەمریکا لەم کشانەوانەدا
– کەمکردنەوەی بارگرانیی سەربازی: واشنتۆن دەیەوێت سەرچاوە سەربازی و ئابوورییەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا کەم بکاتەوە و ئاراستەیان بباتە سەر ناوچەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چین و ڕووسیا.
– پشتبەستن بە هاوبەشی نەک ئامادەیی بەردەوام: لە عێراق و هەرێم، ئامانجەکە نەمانی سەربازیی ڕاستەوخۆیە لە بەرەکانی جەنگ، بەڵام پاراستنی پەیوەندییە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەکانە لە ڕێگەی ڕاوێژکاران و هاوکاریی لۆجیستییەوە.
٣. دەرئەنجامەکان بۆ گەلی ئەفغانستان (کە ڕوویاندا)
– گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات: کەوتنی ڕژێمی کۆماری و لەناوچوونی سیستمە دیموکراتییە ساواکە.
– سەپاندنی یاسای توندگیرانە: بێبەشکردنی ژنان لە خوێندن و کارکردن، و کەمکردنەوەی ئازادییە مەدەنییەکان.
– داڕمانی ئابووری: بڕینی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان کە بووە هۆی هەژاری و گۆشەگیریی دیپلۆماسیی ئەفغانستان.
٤. دەرئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان
چاوەڕوان ناکرێت سیناریۆکەی ئەفغانستان لە عێراق و هەرێمی کوردستان دووبارە ببێتەوە، بەڵام ئاڵۆزی و ئاڵنگاریی خۆی دەبێت:
– یەکەم: بۆ عێراق
– خۆڕاگریی سەربازی: هێزە ئاساییەکانی عێراق توانای پاراستنی ئاسایشی ناوخۆیی و ڕووبەڕووبوونەوەی پاشماوەکانی داعشیان هەیە، بەڵام هێشتا پێویستیان بە هاوکاریی هەواڵگری و ئاسمانیی ئەمریکا دەبێت.
– زیادبوونی هەژموونی هەرێمایەتی: کەمبوونەوەی دەسەڵاتی سەربازیی ئەمریکا بوار بۆ بەهێزتربوونی هەژموونی ئێران و گرووپە چەکدارە ناوخۆییەکان خۆش دەکات.
– دووەم: بۆ هەرێمی کوردستان
– فشار لەسەر قەوارەی هەرێم: کشانەوەی ڕاستەوخۆی سەربازی بێگومان فشاری سیاسی و ئەمنی لەسەر هەرێم زیاتر دەکات، بەتایبەت لەلایەن بەغدا و هێزە هەرێمایەتییەکانەوە.
– گرنگیی بەردەوامی ڕێکخستنەوەی پێشمەرگە: تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی هەرێم لە یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە و بەهێزکردنی ناوخۆدایە، تا بتوانێت وەک هاوبەشێکی سەربەخۆ لەگەڵ واشنتن لە چو ارچێوەی لێکتێگەیشتنە ئەمنییە دووقۆڵییەکاندا بمێنێتەوە.
– پەیوەندیی سیاسیی جێگرەوە : ئەمریکا ڕایگەیاندووە کە لەڕێگەی کونسوڵخانە و پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانەوە پشتیوانی لە سەقامگیریی هەرێمی کوردستان دەکات، ئەگەرچی ئامادەیی سەربازییەکەی بگۆڕدرێت.
ئەنجامە گشتییەکان
کوتوپڕی و داڕمانی بنکەی دەستەڵات لە ئەفغانستان ڕووی دا، چونکە دەوڵەتسازیی ئەمریکا لەوێ سست بوو. بەڵام لە عێراق و هەرێمی کوردستان، چوارچێوەی دەوڵەتداری و دامەزراوەکان سەقامگیرترن؛ بۆیە پرۆسەکە بە شێوەی گۆزەرەوە بۆ هاوبەشیی ئەمنی بەڕێوەدەچێت نەک خستنی ناوچەکە بۆ دەستی گرووپە ڕادیکاڵەکان، بەڵام یەکگرتوویی ناوخۆییی عێراق و هەرێمی کوردستان دیاریکەری سەرەکی دەبێت بۆ ئەوەی تا چەند لە دوای کۆتاییهاتنی ئەرکی هاوپەیمانان بە سەقامگیری دەمێننەوە.