شاڵاوهیدایەت – پێشبینکارو شارەزای کەشناسی
گۆڕانی کەش و هەوا وەک مەترسیدارترین دیاردەی سەدەی بیستو یەک و ئەم سەدەیە هەڕەشەیە کی جدیە بۆ ژیانی مرۆڤایەتی و هەسارەکەمان و زیندەوەران ]
بۆ ئەوەی بە زمانێکی زۆر سادە تێبگەین؛ زەوی بەرگێکی هەیە لە گازەکان (وەک دوانەئۆکسیدی کاربۆن و میسانو هتد …) کە پێیان دەوترێت “گازەکانی دۆڵابی شووشەیی” ئیشی ئەم گازانە ئەوەیە وەک بەتانییەک وایە بۆ زەوی؛ گەرمی خۆر دەهێڵنەوە بۆ ئەوەی زەوی سارد نەبێتەوە و ئێمە بتوانین لەسەری بژین .
کێشەکە لەوەدایە، ئەگەر ئەم بەتانییە زۆر ئەستوور بێت، زەوی خنکێنەر و گەرم دەبێتو قەتیس بوونی گەرما ڕوودەدات ئەمەش ڕێک ئەوەیە کە پێی دەوترێت گۆڕانی کەشوهەوا ،
سەرەتای ڕوودانی ئەم دیاردەیە :
هەموو شتێک لە کوێوە دەستی پێکرد؟ پێش ٢٥٠ ساڵ !
مێژووی ئەم کێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ شۆڕشی پیشەسازی (Industrial Revolution) لە دەوروبەری ساڵانی ١٧٦٠ بۆ ١٨٥٠ …
دۆزینەوەی خەڵوز و نەوت: مرۆڤ فێربوو کە چۆن خەڵوزی بەردینی، نەوت و گاز بسووتێنێت بۆ ئەوەی کارگەکان ببات بەڕێوە، شەمەندەفەر و ئۆتۆمبێل دروست بکات، و کارەبا بەرهەم بهێنێت ..
زیادبوونی گاز ژەهراوییەکان: لەگەڵ سووتانی ئەم سووتەمەنییانە، بڕێکی یەکجار زۆر لە گازی دوانەئۆکسیدی کاربۆن CO2 چووە بەرگەهەواوە ‘
وە مرۆڤ دەستی کرد بە بڕینەوەی دارستانە مەزنەکان (کە وەک سییەکانی زەوی وابوون و گازی کاربۆنیان دەمژی)، ئەمەش وایکرد گازە گەرمکەرەوەکان لە ئاسماندا زیاتر کۆببنەوە.
٣. قۆناغی ناوەڕاست: گەشەکردنی بێسەروبەر (سەدەی بیستەم)
لە نێوان ساڵانی ١٩٠٠ تا ٢٠٠٠، ژمارەی دانیشتوانی زەوی بە خێرایی زیادی کرد و ئۆتۆمبێلەکان شەقامەکانیان تەنی، ژمارەی کارگەکان بوونە ملیۆنان، و فڕۆکەکان ئاسمانیان کۆنترۆڵ کرد
بەمەش زانایان لەم قۆناغەدا دەستیان کرد بە هاوار و ئاگادارکردنەوە، چونکە بینییان:
پلەی گەرمای زەوی ساڵ بە ساڵ ڕوو لە بەرزبوونەوەیە ،
سەهۆڵبەندەکانی جەمسەری باکوور و باشوور دەستیان بە توانەوە کردووە
وەرزەکان تێکچوون؛ زستانان کورت بوونەوە و هاوینان درێژتر و گەرمتر بوون ، ئەمڕۆ (ساڵی ٢٠٢٦): زەوی لە بەردەم لێواری هێڵی مەترسیدارو سووردایە !
ئەمڕۆ ئێمە چیتر باسی داهاتوو ناکەین، بەڵکو باسی واقیعێک دەکەین کە خۆمان تێیدا دەژین. لەم ساڵانەی دواییدا (بەتایبەت لە ٢٠٢٠ تا ٢٠٢٦)، زەوی گەرمترین پلەکانی گەرمای لە مێژووی تۆمارکراوی مرۆڤایەتیدا چەشتووە .!
شەپۆلە گەرمە بەهێزو مێژوویەکانی یەک لەدوای یەکەکانی ئەم ماوەیەی ناوچە جیاوازەکانی خۆرئاواو ناوەڕاستی ئەوروپا دەرئەنجامی ئەم گۆرانکاریانەیه کە نزیکەی 1500 کەس تا ئێستا بونەقوربانی وە زیانی مادی زۆریشی گەیاندووە .
نیشانە دیارەکانی گۆڕانی کەشوهەوا لە جیهانی ئەمڕۆدا:
توندبوونی کەشوهەوا (Extreme Weather): لافاوی وێرانکەر یان بارانی زۆر لە شوێنێک، و وشکەساڵیی مێژوویی لە شوێنێکی تر و توند بوونی شەپۆلە گەرماو سەرمایە کان لەکاتی و شوێنی جیاوازداو ئەمانەو چەندین دیاردەی تری کەشو هەوایی .
بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان و زەریایه کان : بەهۆی توانەوەی خێرای سەهۆڵ بەندەکانی جەمسەری باکورو باشور ، ئاستی ئاوی زەریایەکانو دەریایە کان بەرز بووەتەوە و هەندێک شاری کەناراو لەژێر مەترسیی نقومبووندان.
ئاگرکەوتنەوەی دارستانەکان: ساڵانە ملیۆنان دۆنم دارستان لە ئەوروپا، ئەمریکا و ئوسترالیا بەهۆی گەرمای زۆرەوە گڕ دەگرن.
کاریگەریی ئەم دۆخە ئایا لەسەر عێراق و کوردستان چی بووە ؟
ئێمە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دڵی ئەم کارەساتەداین … کاریگەرییەکە لای خۆمان بەم شێوەیە دەبینرێت:
کەمبوونی بارانی دێمی و زستانی و بەفر: لە کوردستان، ئەو بەفرە زۆرو بەردەوامە نیشتووەی چڕەی جاران لەسەر چیاکان دەمایەوە، ئێستا زۆر کەم بووەتەوە .
شێوانی وەرزەکان: پایز و بەهار کورت بوونەتەوە ، باران لە کاتی خۆیدا نابارێت، بەڵکو زۆربەی کات بە یەکجار و بە شێوازی بارانی بەخوڕو لافاوی کتوپڕ دەبارێت کە زیان بە کشتوکاڵ و شارەکان دەگەیەنێت …
مەترسیی وشکبوونی سەرچاوەکانی ئاو: ئاستی ئاوی ڕووبارەکان و بەنداوەکان کەم بۆتەوە، ئاوی ژێرزەوی قووڵتر بووەتەوە، و دیاردەی بیابانبوون گەیشتووەتە ناوچە بەپیتەکان.
شەپۆلەکانی خۆڵبارین: کاتێک خاک وشک دەبێت، هەڵکردنی بایە ک بەسەر ناوچە وشکو بیابانەکاندا هاتنی بۆ ناوچەکانمان دەبێتە هۆی دروستبوونی گەردەلولی خۆڵبارین کە ژیان پەکدەخات.
ئایا هیوایەک ماوە ؟
گۆڕانی کەشوهەوا لەم سەدەیەدا گەورەترین تاقیکردنەوەی مرۆڤایەتییە ! ئەگەرچی دۆخەکە مەترسیدارە، بەڵام جیهان بە ئاگا هاتووەتەوە و ئێستا کار لەسەر چەند چارەسەرێک دەکرێت:
پشتبەستن بە وزەی پاک: گۆڕینی سووتەمەنی (نەوت و گاز) بۆ وزەی خۆر، وزەی با، و ئۆتۆمبێلی کارەبایی.
دار چاندن و ڕوواندنی لەسەر زەوی: بۆ ئەوەی گازی کاربۆنی زیادە لە هەوادا بمژرێتەوە و گازە گەرمکرو پیسکەرەکان بەگشتی کەم ببنەوە یان هاوسەنگ ،
پاشەکەوتکردنی ئاو: بەکارهێنانی سیستمی ئاودێریی زیرەک لە کشتوکاڵدا.
مرۆڤ خۆی بەهۆی تەماح و کارگەکانییەوە کەشوهەوای زەوی تێکداو ئێستا تەنها خۆشی دەتوانێت بە گۆڕینی شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ سروشتدا، زەوی لەم تاو و گەرمییە ڕزگار بکات
گۆڕانی کەش و هەوا هەروا دیاردەیە کی سادەو ئاسایی نیە بەڵکو ژیانی لەهەسارەکەمان خستۆتە مەترسیەوە
لەسەر هەموومان واجبە کە ڕێز لە ژینگەکەمان بگرین بە کەم بەکارهێنانی ئۆتۆمبیل و سەرجەم ئەو ئامێرانەی گازی دوانۆکسیدی کاربۆنو گازە پیسکەرو گەرمکەرەکانی تریش بەرهەم دێنن
وە زیاد کردنی ڕێژەی سەوزایی و درەخت
چونکە زیاد کردنی ڕێژەی درەختو سەوزایی تایبەت کاتێک بگاتە ئاستێکی ستاندارد دەبنە هەڵمژینی گازە گەرمو پیس کەرەکانو هاوسەنگ بوونەوەیان .