“گۆرِانکاریی ئابووری کۆمەڵایەتی تاکە رێگەیە بۆ پاراستنی شوناس و جۆری ژیانیشمان”

سلاڤۆی ژیژیک لە فەلسەفەی پشێویدا: گۆرِانکاریی ئابووری کۆمەڵایەتی تاکە رێگەیە بۆ پاراستنی شوناس و جۆری ژیانیشمان

ئا: عەبدوڵا مەحموود زەنگنە

فەیلەسووفی سلۆڤینی سلاڤۆی ژیژیک لەکتێبی”فەلسەفەی پشێوی: ئایا وێرانکاری مرۆڤایەتی رزگار دەکات”دیدێکی ریشەیی پێشنیار دەکات بۆ ئەو ئاڵەنگارییانەی دوچاری مرۆڤایەتی هاتوون و دەڵێت پێویستە گۆرِانکاری تەنانەت لەقووڵایی هەست و سۆزو هەڵوێستەکانماندا بکەین. یەکێکیش لە وتە ناودارەکانی ماو سی تۆنگ ئەوەیە دەڵێت:”بارودۆخی جیهانی زۆرباشە مادام کەوتۆتە پشێوییەوە”،وادیارە مەبەستی ماو لەم قسەیە ئەوەبێت کاتێک سیستمی کۆمەڵایەتی دەگات بەپشێوی، دەرفەت بۆ هێزە شۆرِشگێرِەکان لەباردەبێت بۆ جووڵەو دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتی سیاسیدا. پرسیارەکەیش ئەوەیە: ئایا بەئێستایشەوە ئەوجۆرە پشێوییە زۆرباشە وەک ماو دەڵێت، یان مەترسییەکانی خود وێرانکردن لەئاستێکی بەرزدایە؟ ئایا رەوتە مێژووییەکان، یان یاساکانی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی گوتەو گرەوەکەی ماویان سەلماندووە بەوەی دەکرێت لەسایەی پشێویدا وەرچەرخانی شۆرِشی کۆمەڵایەتی سەربگرێت، یان پشێویی ئێستای جیهانی ئاگایی دەدات بەوەی جیهان بەرەو وێرانکاریی ژینگەیی، ئابووری، کۆمەڵایەتی، مرۆیی ئاراستەی گرتووە؟ لەباکگراوندی ئەمجۆرە پرسیارە شڵەژێنەرانەوە فەیلەسووفی سلۆڤینی” سلاڤۆی ژیژیک” لەکتێبەکەیدا دیدێکی ریشەییمان لەبارەی ئەو ئاڵەنگارییانەوە دەخاتەبەردەست کە مرۆڤایەتی تووشیان هاتووە، لە قەتسیبوونی پلەی گەرمی و سووتانی دارستانەکان، کێشەی کۆچبەران، کۆنترۆڵکردنی سیستمی دیجیتاڵی، دەستکاریکردنە بۆماوەییەکان و تادەگات بە دابەشبوونە ئایدیۆلۆژییە قورسەکانی نێوان راستی پەرِگیرو دامەزراوە دیموکراسییە لیبرالییەکان و کەمبوونەوەی پانتایی هاوبەشیان. هەموو ئەمانە لەکاتێکدان جیهان لەهەموو کاتێک زیاتر پێویستیی زۆری بەهاریکاریی و هاوکاریی نێودەوڵەتییە. کەواتە دەبێ بۆ مانەوەمان لە ژیاندا، گۆرِانکاریی ریشەیی بکرێت لە رێکخستنەوەی جیهانیی کۆمەڵگەکانمان تادەگات بەگۆرِینی هەست و سۆزو هەڵوێستەکانیشمان، چونکە لەم سەردەمەدا بەرەورِووی ئاڵەنگاریی چارەنووسساز بووینەتەوە.

لەئاستی ژینگەدا قەیرانەکان سەنتەرین، مەترسییەکانیش هەرِەشەن بۆ مانەوەو بەردەوامیی ژیانی زیندەوەران. بەسووتانی بەئەنقەستی دارستانەکان و – کە تەنها ساڵی 2020 چوار هەزار لە بەرازیلدا روویانداوە –  بەکارهێنانی زیادەرِەوانەی دەرامەتە سرووشتییەکانیش سییەکانی هەسارەکەمان لەناودەبەین،  پێدەچێت بەخێرایی بەرەو خۆکوشتنێکی بەکۆمەڵ رێمانگرتبێتەبەر، لەکاتێکدا ژینگە پەندمان دەداتێ بەوەی ئێمە وەک جۆرێک لە زیندەوەرانی سەرزەوی سنووردارین و لەچوارچێوەیەکی بووژاوەی پرِزیندەوەری دیکەدا دەژیین زۆر لەئێمە فراوانترن، بۆیە دەبێ بەوهۆیەوە بەرِێزەوە وەک پیرۆزییەک مامەڵە لەگەڵ زەویدا بکەین و متمانەمان پێیهەبێت نەک هەژموونی خۆمانی بەسەردا بسەپێنین. هەرچەندە ناشتوانین سەروەرییەکی هەمەکی بەسەر ژینگەی  دەوروبەرماندا بەدەستبێنین، بەڵام دەتوانین لەو دەرچوونە لەرِەوت و ئاراستەی درووستی خۆی و تێکدانی هاوسەنگیی رزگاری بکەین، نەبادا لەسرووشتی خۆی دەربچێت و ئێمەیش لەناوببات. مرۆڤایەتی، بەپێی بۆچوونی ئەم فەیلەسووفە، لەهەموو کاتێک زیاتر کەوتۆتە دوورِیانەوە، یەکەمیان دەمانگەێنێت بە بێزاری و نائومێدی، دووەمیشیان بە تیاچوونی یەکجاری. کەواتە بابەحیکمەتەوە ئەوەیان هەڵبژێرین راست و دروستەو جارێکی تریش بەدرووستی شوێنی خۆمان لەم گەردوونەدا بچەسپێنینەوە. سەردەمی پەتای کۆرۆنایش نزیکە لێمان و دەبێ ئەوەمان بیربخاتەوە ئێمە بەشێکین لە سرووشت و سەنتەری نیین و دەبێ شێوازی ژیانمان بگۆرِین لەسنووردارکردنی تاکرِەوییەوە بۆ پێکهێنانی شێوازی نوێی هاوکاری و قبوڵکردنی پێگەی سادەو ساکارمان لەسەر زەوی، بگرە پێویستە ئاو وهەوا ژیانی خۆیان هەبێت و  ئێمە وەک تەوەری ژیانمان دەستوەردان نەکەین لەو ژیانەیان.

لەئاستە سیاسییەکەیشدا، سلاڤۆی لەگۆشەنیگایەکی ئایدیدیۆلۆژییەوە باس لە پرسی هەژاری و کۆچبەری دەکات، بۆیە تاکە چارەسەر بەلایەوە گۆرِینی سیستمی ئابووریی جیهانییە کە بەرهەمێنەری پەنابەرو شیکاری خوددژەییە ریشەییەکانی ئەو سیستمەیشە. سلاڤۆی ناچار بووە باس لەوە بکات کە کۆنسێرڤاتەکانی خۆرئاوا دەڵێن دەبێ”بەبێ تێکدانی خۆشگوزەرانیی خۆمان کە بەزەحمەت پێیگەیشتووین، هاوکاریی کۆچیەران بکەین”چونکە پێیوایە ئەگەر کەسێک”دراوسێکانی خۆش بوێت و بیەوێت لەنەهامەتییاندا هاوکاریان بێت، نابێ زۆر سەخییانە لە خوانی دەوڵەمەندان هاوکارییان بۆ ببات، بەڵکو دەبێ ئەو هەلومەرجەیان نەهێڵێت وایکردووە بکەونە نەهامەتییەوە”بۆیە کاتێک دژانی کۆچبەری بەرپرسیارێتیی دەخەنە ئەستۆی بەرپرسانی حکومەتی وڵاتانی خۆرئاوا بۆ پاراستنی جۆری ژیانیان، ژیژیک دەڵێت:”گۆرِانکاریی ریشەیی ئابووری کۆمەڵایەتی تاکە رێگەیە بۆ پاراستنی شوناس و جۆری ژیانیشمان و”هیچ هاوکارییەکی مرۆیی ناتوانێت چارەسەری گرژییەکانی زادەی کۆچبەری چارەسەر بکات و تاکە رێگە بۆ ئەو چارەسەرە دووبارە پێکهێنانەوەی تەلارە نێودەوڵەتییەکەیە بەتەواوی، هەروەک چارەسەر هەژارییش” بەهێشتنەوەی هەژارەکانی نییە لەژیاندا لەرِێی هاوکارییەوە لەگۆشەنیگای مرۆڤدۆستیەوە، چونکە ئەوە نەک چارەسەر نییە بەڵکو کێشەکەیان زیاتر دەکات، ئامانجی راست و درووست لەوەدایە جارێکیتر کۆمەڵگە لەسەر بنچینەییەک بونیابنرێتەوە کە ئیتر ئەستەم بێت خەڵک هەژار بکەوێت”.

بەرپرسیارێتیی گەورە

پێویستە بۆ گەیشتن بەم ئامانجە گەورانە، هێزێکی جیهانیی گەورە کارەکە لەئەستۆ بگرێت بەپێی بەهاو بنەماو فیکری رۆشنگەریی ئەورووپی – مۆدێرنێتە، عەلمانییەت، مافەکانی مرۆڤ، ئازادییەکان، هاریکاریی کۆمەڵایەتی، دادگەریی فێمێنیزمی، کەلەپووری ئەورووپی شایستەی هەڵسانە بەو ئەرکە، هەرئەویش دەتوانێت هەموو ئامرازە رەخنەییە نموونەییەکان دەستەبەر بکات بۆ شیکاری ئەوەی روویداوەو روودەدات لەهەڵە و کەموکورتییەکان، بەڵام کێشەکە ئەوەیە ئەم ئەورووپایە لەلێژیدایە و لەلایەنی پۆپۆلیزمیی هێزە راسترِەوە نوێکانەوە دوچاری هێرش بۆتەوە بۆسەر نەک تەنها کەلەپووری رەگەزپەرستییانەی، بەڵکو هێرشەکە بۆسەر کەلەپووری ئازادیخوازی و رۆشنگەرییشە کەبەهۆیەوە وەک ناویک لەوناوانە دەمێنێتەوە هێمان بۆ نوێنەرایەتیکردنی خەباتی ئازادیخوازی، لەکاتێکدا ئەمریکا سەرکردایەتیی ئاکاری و راستگۆیی لەدەستداوەو”جۆرج کینان”یش لەسەرەتای جەنگی ساردەوە لە 1948 ئایدیۆلۆژیا رەگەزپەرستییەکەی دارِشت بە داننان بەوەدا کە ئەمریکا خاوەنی نیوەی سامانی جیهانە لەکاتێکدا ژمارەی دانیشتوانی 6%ی رێژەی دانیشتوانی جیهانە، بۆیە دەبێ واز  لەبیرکردنەوە لە مافەکانی مرۆڤ بێنێت لەکاتێدا دەیەوێت ئەم جیاوازییە بهێڵێتەوە، ترەمپیش هەمان ئایدیۆلۆژیای هێنایەوە مەیدان کەوتی:”لەپێشدا ئەمریکا”و ئیدارەکەیشی پێچەوانەی پەیمانەکانی بەدانانی سنوورێک بۆ جەنگەکان کەوتە بەدەستهێنانی چەکی ماڵوێرانکەر دژی خەڵکی سڤیل کە 160 وڵات قەدەغەیانکردووە. پرسیارەکەیش ئەوەیە: ئایا توندوتیژی دەبێتە دەروازەی دەرچوون لەوتونێلەی جیهانی هاوچەرخمان خۆی تێترنجاندووە کە”ماو”ئەم پشێویەو قەیرانەکانی بەدۆخێکی باش دادەنێت بۆ شۆرِشگێرِان و گەیشتنیان بەدەسەڵات؟ سلاڤۆی وادەبینێت چارەسەرکردنی قەیرانی ئێستای جیهان لەوجۆرە دیموکراسییەدا نییە تەنانەت هەموو کەمینەکانیش بگرێتەوە، لەدەسەڵاتی کۆمەڵی مەدەنیی رێکخراویشدا نییە هەژموونی بەسەر دەوڵەتدا هەبێت و بیشیگۆرِێت، لەو توندوتیژییەشدا نییە بەفاکتەرێکی شۆرِش دانانرێت و بگرە کۆنەپەرستییەو نابێتە ئامرازی گۆرِینی هیچ کۆمەڵگەیەک، گوتەکەی”ماویش”کە دەڵێت:”دەسەڵات لە لوولەی تفەنگەوە دەرەچێت” گۆرِین و دەستکاریکردنی بۆچوونێکی مارکسە کە تەقینەوە توندەکان بە ژانی لەدایکبوون دادەنێت بەڵام نابنە هۆکاری لەدایکبوون. گواستنەوەی دیموکراسییانەو ئاشتییانەی دەسەڵات بەبێ ژانی پێش لەدایکبوونی توند روونادات کاتێک رێساکانی رێوشوێنە دیموکراسییەکان دابخرێن، بۆیە ئەم بیرمەندە تەنها هیوای بەو گواستنەوە ئاشتییانە هەیە، بەڵام پێیشیوایە  لەمرِۆدا شیکاری بەردەست بۆ ئەم دۆخە لەهەموو کات پێویستترەو فۆرمێکی فراوانیش ناتوانێت وەڵامدەرەوە بێت، چونکە هەندێک ساتەوەخت هەن پێویستیان بەرێوشوێنی میانرِەوانەو هاوسەنگ هەیە، ساتی تریش هەن بەرەنگاربوونەوەی ریشەیی تاکەرێگا دەبێت، ئەگەر شکستیش بێنین، دەبێ لەچاوەرِوانیی کۆمەڵگەگەلێکدا بین لەهەلومەرجی نائاسایی بەردەوام و پشێویی ناوخۆییدا بژین.

کرم الحلو/ ئەندیپێندنت عەرەبی