لە هەنگاوێکی چاوەڕواننەکراودا کە مشتومڕێکی زۆری لە نێو بازنەکانی دیپلۆماسی و سیاسیدا دروستکرد، شاندی ئێران بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان نەکرد بۆ دەنگدان لەسەر جاڕنامەی نیویۆرک سەبارەت بە داننان بەدەوڵەتی فەلەستین.
ئەم ئامادەنەبوونە، سەرەڕای ئامادەبوونی شاندی ئێران لە دانیشتنەکەدا، پرسیار سەبارەت بە هەڵوێستی ڕاستەقینەی تاران لەسەر پرسی فەلەستین دەوروژێنێت و دەرگا بۆ گفتوگۆیەکی فراوانتر لەسەر ستراتیژیی ئێران لە مامەڵەکردن لەگەڵ مەکۆ نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە فەلەستین و چارەسەری دوو دەوڵەت دەکاتەوە.
ئامادەنەبوونی ئێران.. هەڵوێستێکی دیپلۆماسی یان ڕەتکردنەوەیەکی ستراتیژی؟
محەممەد ساڵح سدیقیان، شرۆڤەکاری سیاسی بە سکای نیوز عەرەبی راگەیاندووە، بەشدارینەکردنی ئێران لە دەنگدانەکەدا بە مانای پشتگوێخستنی پرسی فەلەستین نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی هەڵوێستێکی دیاریکراوە بەرامبەر بە چارەسەری دوو دەوڵەت و بڕیارە نێودەوڵەتییە پەیوەندیدارەکان.
“ئێران بەشداری لە دانیشتنەکەدا نەکرد، بۆیە وتەیەکی نوێنەری ئێران هەبوو. بەڵام کاتێک ئەم وڵاتە بەشدارینەکرد، مانای ئەوەیە کە یان خۆی لە دەنگدانەکە دەدزێتەوە یان هەڵوێستێکی دیاریکراوی لەسەر بنەمای پڕۆژەکە هەیە کە پێشکەش کراوە.”
سدیقیان ئاماژە بەوە دەکات، ئامادەنەبوونی ئێران لەگەڵ سیاسەتی فەرمی تاراندا دەگونجێت کە دانیشتن بە دەوڵەتێک بە ناوی ئیسرائیل نادات، و پشتگیری لە چارەسەری دوو دەوڵەت وەک بژاردەیەکی کۆتایی ناکات، بەو پێیەی پێی وایە پشتگیریکردنی فەلەستینییەکان دەبێت گشتگیر بێت و لە ڕێگەی ڕێڕەوێکی سەربەخۆوە بێت کە مافە تەواوەکانیان مسۆگەر بکات.
“ئێران دان بە چارەسەری دوو دەوڵەتدا نانێت، دان بە دەوڵەتێکدا نانێت بە ناوی ئیسرائیل، بەڵکو لەگەڵ فەلەستین و دەوڵەتی فەلەستیندایە.”
ئەم هەڵوێستە ڕەنگدانەوەی ناکۆکی نێوان وتاری فەرمی ئێرانە کە پشتگیری لە پرسی فەلەستین دەکات، و کارکردەی سیاسی ڕاستەقینە لە نێو مەکۆ نێودەوڵەتییەکاندا، و ستراتیژێکی ورد ئاشکرا دەکات کە پشت بە وریایی لە هەڵوێستە گشتییەکان دەبەستێت بەبێ دەستبەرداربوون لە پشتگیریکردنی پرسی فەلەستین.
تێڕوانینی ئێران بۆ چارەسەرە سیاسییەکان.. دەوڵەتی یەکگرتوو وەک بژاردەیەک
سدیقیان جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئێران هەڵبژاردنی گشتگیر بۆ هەموو فەلەستینییەکان، لە ناوەوە و دەرەوە، لەگەڵ بەشداریکردنی جوولەکە و مەسیحییەکان، بە ڕێگەیەک دەزانێت بۆ دیاریکردنی شێوەی سیستمی سیاسی لە زەوییە داگیرکراوەکانی فەلەستین.
ئەم تێڕوانینە پابەند نییە بە چارەسەری دوو دەوڵەتی نەریتییەوە، بەڵکو درێژ دەبێتەوە بۆ نزیکبوونەوەیەکی گشتگیر تر.
ئەم بیرۆکەیە ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە ئێران چارەسەری دوو دەوڵەت بە قۆناغێکی کاتی دەزانێت، نەک ئامانجی کۆتایی، بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە بەدیهێنانی تەواوەتی مافەکانی فەلەستین پێویستی بە هەنگاوی سیاسی و دیموکراسی فراوانتر هەیە کە هەموو چین و ئایینەکانی ناوچە فەلەستینییەکان بگرێتەوە.
مێژووی پشتگیریکردنی ئێران بۆ پرسی فەلەستین
سدیقیان هەڵوێستی ئێستای ئێران بە مێژوویەکی درێژخایەنی پشتگیریکردن لە فەلەستینییەکان دەبەستێتەوە، کە لە دامەزراندنی ڕێکخراوی فەتح لە ساڵی 1965 دەستی پێکرد، بە چەندین گەڕی ململانێ لەگەڵ ئیسرائیلدا تێپەڕی، و گەیشتە ڕووداوەکانی ئەم دواییەی دوای 7ی تشرینی یەکەم.
ئێران ئەم گەڕانە بە ئەڵقەکانی زنجیرەیەکی درێژخایەنی ململانێ دەبینێت کە لە کۆتاییدا ئامانجی سەربەخۆیی فەلەستینە.
“پرسی فەلەستین تەمەنی زیاتر لە 75 ساڵە، و هەموو ئەڵقەیەکی خەباتی فەلەستین دژی داگیرکاری ئیسرائیل، یان دەبێتە ئەنجام یان نا، بەڵام بە دڵنیاییەوە پرسێکی پیرۆزە کە دەبێت پشتگیری لێبکرێت.”
ئەم تێڕوانینە ڕوونی دەکاتەوە کە ئێران ململانێی فەلەستین – ئیسرائیل وەک بەشێک لە ڕێڕەوێکی درێژخایەن مامەڵەی لەگەڵدا دەکات، کە مێژووی درێژخایەنی ڕووداوەکان لەبەرچاو دەگرێت، و پشت بە چوارچێوەی بەرخۆدانی بەردەوام دەبەستێت کە لە دەیان ساڵەوە بەردەوامە.
تەوەرەی بەرخۆدان.. ستراتیژییەکی درێژخایەن
سدیقیان پێی وایە ئێران تەوەرەی بەرخۆدان وەک ئامرازێکی ستراتیژی دەبینێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داگیرکاری ئیسرائیل، چ لە لوبنان بێت یان عێراق یان یەمەن یان سووریا.
سەرەڕای ئەو پاشەکشانەی کە تەوەرەکە لە هەندێک ناوچەدا تووشی بووە، تاران ئەم قۆناغانە بە بەشێکی سروشتی لە ململانێیەکی درێژ و بەردەوام دەزانێت.
“کاریگەری تەوەرەی بەرخۆدان لەم قۆناغەدا پاشەکشە یان شکست نییە وەک چۆن میدیاکانی ئێران وەسفی دەکەن، بەڵکو قۆناغێکە لە ڕێڕەوێکی درێژ کە ڕەنگە دوای پێنج یان دە ساڵی تر گەڕێکی نوێ هەبێت.”
ئەم شرۆڤەیە نیشانی دەدات، کە ئێران لەسەر بەردەوامبوونی ململانێ بە شێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ و بە وریاییەوە پشت دەبەستێت، بە جەختکردنەوە لەسەر مەودای درێژخایەن بۆ گەیشتن بە ئامانجی کۆتایی خۆی؛ کۆتاییهێنان بە داگیرکاری ئیسرائیل و دابینکردنی مافەکانی فەلەستینییەکان.
سدیقیان ئاماژە بەوە دەکات، ئێران و حەماس لە ساڵانی ڕابردوودا گۆڕانکاری بەسەر هەڵوێستەکانیاندا هاتووە لەسەر چارەسەری دوو دەوڵەت.
حەماس 4 بۆ 5 ساڵ لەمەوبەر پڕۆژەی چارەسەری دوو دەوڵەتی قبوڵ کرد، لە کاتێکدا بزووتنەوەی جیهادی ئیسلامی فەلەستین سوور بوو لەسەر قبوڵنەکردنی ئەم چارەسەرە.
بە وتەی سدیقیان، ئێران پێی وایە هەڵبژاردنی گشتگیر بۆ هەموو فەلەستینییەکان، لەوانەش لە کەمپەکان، دادپەروەرترین و بەردەوامترین چارەسەرە، ئەم جیاوازییە لە هەڵوێستەکاندا ئاڵۆزییە سیاسییە ناوخۆییەکانی فەلەستینییەکان نیشان دەدات، جگە لە فرەیی هاوپەیمانێتییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان کە کاریگەرییان لەسەر ڕێڕەوی فەلەستین هەیە.
لە ئۆسلۆوە بۆ 7ی تشرینی یەکەم.. ڕێڕەوێکی درێژی شکستەکان
سدیقیان ڕوونی دەکاتەوە؛ تێگەیشتن لە هەڵوێستی ئێران پێویستی بە چاوخشاندنێک بە مێژووی ململانێی فەلەستین لە ساڵی 1948وە هەیە، بە تێپەڕبوون بە ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ و قۆناغی مەدریددا، و گەیشتن بە ڕووداوەکانی 7ی تشرینی یەکەم.
“هەموو ئەو بەڵێنانەی لە ئۆسلۆ خرابوونەڕوو تا ئێستا بەدی نەهاتوون، و ئێمە هێشتا لە کێشمەکێشی ئەم بابەتەداین.”
ئاماژە بەوەش دەکات کە دۆخی ناوخۆی غەززە، لەوەتەی حەماس کۆنترۆڵی کەرتی گرتۆتە دەست، بە هەژاری و بێبەشبوون و بێکاریی ناسراوە، کە بژاردە سیاسی و دیپلۆماسییەکانی ئاڵۆزتر کردووە، و پشتگیری لە هەڵوێستی وریای ئێران بەرامبەر بە چارەسەرە نێودەوڵەتییە نەریتییەکان دەکات.
وەڵامدانەوەی ئێران بۆ داگیرکاریی ئیسرائیل
سدیقیان جەختی لەوە کردەوە؛ ئێران ئامادەنەبوونی لە دەنگدانەکەدا بە بەشێک لە سیاسەتی وەڵامدانەوەی داگیرکاریی ئیسرائیل دەبینێت، نەک بە ئامانجی ئازادکردنی ڕاستەوخۆی فەلەستین.
“کۆتاییهێنان بە ئیسرائیل دەرئەنجامێکی ئازادکردنی فەلەستینە، بەڵام ئێرانییەکان دەڵێن؛ کە لە شەڕی 12 ڕۆژیدا، ئامانجیان ئازادکردنی ڕاستەوخۆی فەلەستین نەبووە، بەڵکو وەڵامدانەوە بووە بۆ داگیرکاریی ئیسرائیل.”
ئەم ڕوونکردنەوەیە ئاماژە بەوە دەکات کە ستراتیژیی ئێران ململانێ وەک شەپۆلێک لە وەڵامدانەوەی ورد مامەڵەی لەگەڵدا دەکات، کە لە کۆتاییدا ئامانجی پاراستنی بەرژەوەندییە هەرێمییەکانییەتی، و لە هەمان کاتدا پشتگیری لە پرسی فەلەستین بە شێوەیەکی گشتگیر دەکات.
ئێران و دیپلۆماسی نێودەوڵەتی.. وریایی تاکتیکی
سدیقیان دەڵێت؛ ئێران سیاسەتێکی وریایانە لە نێو مەکۆ نێودەوڵەتییەکاندا پەیڕەو دەکات، هەموو کارتەکانی لە تەوەرەی بەرخۆداندا دانانێت، بەڵکو لەسەر ڕێڕەوێکی درێژ و ورد پشت دەبەستێت بۆ پشتگیریکردنی پرسی فەلەستین لە ڕێگەی ئامرازە دیپلۆماسی و سیاسی و سەربازییەکانەوە.
دەشڵێت؛ ئامادەنەبوونی ئێران لە دەنگدانەکەدا لاوازی یان خۆدزینەوە نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی ستراتیژییە کە لەگەڵ بەرژەوەندییە هەرێمییە درێژخایەنەکانی دەگونجێت.
چارەسەری دوو دەوڵەت.. هەنگاوێکی قۆناغی بەرەو داهاتوو
سدیقیان شرۆڤەکەی بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوە کۆتایی پێهێنا کە هەر هەنگاوێکی نێودەوڵەتی کە پشتگیری لە مافەکانی فەلەستین بکات، وەک چارەسەری دوو دەوڵەت، هەنگاوێکی ئەرێنییە، تەنانەت ئەگەر چارەسەرێکی کۆتایی نەبێت: “چارەسەری دوو دەوڵەت واتە چارەسەرێکی ئەرێنی بۆ دانیشتن لەو زەوییە فەلەستینییانەی کە فەلەستینییەکان لێی بێبەشن و دامەزراندنی دەوڵەتێکی فەلەستینی، ڕەنگە قۆناغێک بێت بۆ قۆناغێکی تر بۆ دەستکەوتنەوەی هەموو خاکەکە، چ بە هەڵبژاردنێک بێت کە جوولەکە و موسڵمان و مەسیحییەکان بگرێتەوە یان بە شێوەیەکی تر.”
ئاماژە بەوە دەکات؛ ئەم ڕێبازە پابەندبوونی ئێران بە پشتگیریکردنی مافەکانی فەلەستینییەکان نیشان دەدات، لەگەڵ تێگەیشتن لە سنوورداربوونی چارەسەرە نێودەوڵەتییەکانی ئێستا، و جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ئازادکردنی تەواوەتی خاکی فەلەستین پێویستی بە قۆناغی فرە و ڕێڕەوێکی درێژخایەن هەیە.
دەتوانرێت بوترێت کە ئامادەنەبوونی ئێران لە دەنگدان لەسەر جاڕنامەی نیویۆرک هەڵوێستێکی ستراتیژی وردە، کە ڕەتکردنەوەی خۆی بۆ چارەسەری دوو دەوڵەت وەک بژاردەیەکی کۆتایی نیشان دەدات، و جەختکردنەوەیە لەسەر مافی فەلەستینییەکان بۆ دیاریکردنی چارەنووسیان بە شێوەیەکی گشتگیر.
هەڵوێستی ئێران وریایی تاکتیکی لە مامەڵەکردن لەگەڵ مەکۆ نێودەوڵەتییەکاندا نیشان دەدات، ئەم هەنگاوە تاکتیکییە دەکاتە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی گشتگیر و درێژخایەن کە ئامانجی بەدیهێنانی دادپەروەری مێژووییە بۆ فەلەستینییەکان.