ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

بەرەوپێشبردنی پارێزگای هەڵەبجە


بەیار عومەر 

پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە، کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند، بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.

پارێزگای هەڵەبجە بریتیە لە شاری هەڵەبجە و ناحیەکانی خورماڵ و بیارە و سیروان و بەمۆ، بە هەموو گوندەکانیانەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسە.

١- لە ڕوی گەشتوگوزارەوە:

دەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان، حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.

ئەم بەنداوە دەتوانێت ئاوەکەی گلبداتەوە و بیکات بە ناوچەیەکی گەشتیاری چواروەرزە. پاشان حکومەت دەتوانێت ڕێگە و ئاو و کارەبای بۆ ڕابکێشێت. هەروەها دەتوانێت هانی وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی بدات پرۆژەی گەشتیاری لە کەناری ئاوی سیروان دروستبکەن، کە نەک هەر دەبێت بە شوێنێک بۆ کاتبەسەربردن بۆ خەلکی پارێزگای هەڵەبجە، بەڵکو هەزارەها گەشتیار لە سەرجەم پارێزگاکانی کوردستان و عێراقەوە دەتوانن ڕویتێبکەن و سەرەنجام ئابوری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزور ببوژێتەوە. هەروەها سود بە کەرتی کشتوکاڵیش دەگەیەنێت.

سەر بەنداوەکەش دەکرێت وەک پرد سودی لێببینرێت، کە دوری نێوان سلێمانی و هەڵەبجە بە ١٥ کیلۆمەتر کەمدەکاتەوە. لە حاڵەتی دروستکردنی ئەو بەنداوەدا، دوو ئاو دەریاچەی سیروان پڕدەکەن کە بریتین لە ئاوی تانجەرۆ و ئاوی زەڵم. هۆنراوەکەی پیرەمێردیش باسی ئەو دوو ئاوەکە دەکات وەختێک دەڵێت:

دوو ئاوانەکەی شوێن ماڵە گەورە
سەرەوخوار ئەڕۆی بە پێچ و دەورە
تۆ بە ڕوناکی وێنەی بلوری
ئاوی زیندەگی گشت شارەزووری

ئاوی دەربەندیخانیش ٧٥% ی لە ڕوباری سیروانەوە دێت کە سەرچاوەکەی لە ئێرانە و حکومەتی ئێرانیش دوو بەنداوی لەسەر دروستکردوە و لەلای پاوەوە ڕێڕەوەکەی گۆڕیوە و ئاوەکەی دەبات بۆ نزیک سەرپێڵی زەهاو. ئەمەش ئاوی دەربەندیخان بەرەو کزی دەبات. کەواتە دروستکردنی بەنداوی سیروان بۆتە زەرورەت، چونکە سەرچاوەکانی (دوو ئاوانەکە) لە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندان و هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەستکاریان بکات. لەو حاڵەتەدا دەریاچەی سیروان لە بری دەربەندیخان دەتوانێت ئاوی خواردنەوەی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش دابینبکات.

هاوکات دروستکردنی ڕێگەیەکی ١٧کم لە هەڵەبجەوە بۆ سازان و بەنێودەوڵەتیکردنی مەرزی سازان یەکێکە لە ڕێگەچارەکان بۆ پەرەدان بە بواری بازرگانی و جوڵەی بازاڕ لە هەڵەبجەدا.

بەهۆی کیمیابارانەوە هەڵەبجە بۆتە ناوێکی نێودەوڵەتی. دەکرێت هاوشێوەی هێرۆشیما و ناکازاکی یابان، ساڵانە چەندین ڤیستیڤاڵ و کۆڕ و کۆنفرانس لە هەڵەبجە سازبکرێن لەبارەی مەترسیەکانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژەوە و لە وڵاتانی دنیاوە خەلک بانگبکرێن، کە هەم هەڵەبجە و نەهامەتیەکانی کورد زیاتر بە دنیا دەناسێنێت، هەم بەهۆی هاتنی چەندین وەفد و خەڵکەوە ئابوری هەڵەبجەش دەبوژێتەوە.

سەبارەت بە خورماڵیش، ئەوەی پێیدەڵێن گەڕاوەکەی خوڕماڵ و ئاوی گەرمی کانزایی هەیە و بۆ پێست باشە، دەکرێت چەندین پرۆژەی گەشتیاری و پزیشکی لێبکرێتەوە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست ڕۆماتیزمە و ببێت بە شوێنێکی گەشتیاری پزیشکی.

لەم روەشەوە چەندین نمونە لە دنیادا هەن، یەکێک لەوانە شارێکە بە ناوی کارلۆڤی ڤاری (Karlovy Vary) لە وڵاتی چیک. بەهۆی بونی ئاوی کانزاییەوە ساڵانە هەزارەها گەشتیار ڕویتێدەکەن. بەڵام لەبەر ئەوەی شارەکەیان ڕازاندۆتەوە گەشتیار چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە و پارەی زیاتر خەرج دەکات، بەو هۆیەشەوە ئابوری شارەکە بوژاوەتەوە. بە هەمان شێوە ناوچەیەکیش هەیە لە تورکیادا بە ناوی پەموکالێ (Pamukkale). دەکرێت لە خورماڵ چەندین چارەسەرگا و سپا و هۆتێل و ڕیستۆرانت دروستبکرێن و بکرێن بە ناوچەیەکی گەشتیاری پزیشکی.

تەوێڵە و بیارە و ئەحمەدئاوا و شنروێ و ئاوێسەر و زەڵم و هاوار و عەبابەیلێ و وەزگێڵ و باوەکۆچەک لە جوانترین شوێنەکانی کوردستانن، دەکرێت حکومەت لە ڕوی ڕێگاوبان و ئاو و کارەباوە خزمەتی زیاتری ئەم ناوچانە بکات و دواتر هانی وەبەرهێنان بدات بۆ بنیاتنانی پرۆژەی گەشتیاری.

٢-لە ڕوی کشتوکاڵ و پیشەسازیەوە:

هەڵەبجە لە روی کشتوکاڵەوە خاوەنی زەویەکی بەپیتە لەسەر ئاستی جیهان. حکومەت دەتوانێت هانی دروستکردنی چەندین کارگە بدات کە بەروبومە کشتوکاڵیەکان بگۆڕن بۆ شەربەت و مرەبا و دۆشاو و ڕوبەهەنار و زەیتی زەیتون و سابون و چەندین بەرهەمی تر. واتە چەند کارگەیەک دروستبکرێن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن (Agro-Industrial Plants). هەروەها گرنگە سایلۆیەک لە نزیک هەڵەبجە دروستبکرێت بۆ عەمبارکردنی گەنم و دانەوێڵە. هەروەها ساردخانە دروستبکرێت بۆ هەڵگرتنی میوەهات.

عەنەب بە توتن بەناوبانگە و دەکرێت حکومەت هانی جوتیارەکانی ناوچەکە بدات دەستبکەن بە بوژاندنەوەی کێڵگەکانی توتن و هانی وەبەرهێنەکان بدات کارگەیەکی گەورەی توتن و جگەرە لە نزیک عەنەب دروستبکەن. ڕاستە جگەرە کاڵایەکی زیانبەخشە، بەڵام مادەم هەر کڕیاری هەیە، واباشترە لە جوتیار و وەبەرهێنی کورد بکڕدرێت و سود و داهاتەکەی بۆ ناوخۆ بێت.

٣-لە ڕوی کەرتی نەوتەوە:
ناوچەی هەڵەبجە بلۆکی ژمارە ٥٦ ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕوسی. بەپێی مەزەندە یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە ٧٠٠ ملیۆن بەرمیلە. بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

ئەگەر لامەرکەزیەت پەیڕەوبکرێت و دەسەڵات و پارە بدرێتەوە بە پارێزگاکان، ئەوا هەڵەبجە بە پارەی نەوتەکەی خۆی دەتوانێت ئەو پرۆژانە جێبەجێبکات کە لە سەرەوە باسمان کرد و ببێت بە پارێزگایەکی دەوڵەمەند و نمونەیی لە کوردستان و عێراقیشدا. بەڵام ئەگەر وەک ئێستا دەسەڵات و داهات هەمووی لە پایتەخت و لە دەستی سەرۆکی حکومەتدا بێت، دۆخی پارێزگای هەڵەبجەش وەک خۆی دەمێنێتەوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ڕویتێناکات.

تێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو  هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو  هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت.

 

ریکلام

وتار

کۆرۆنا و شەڕی ئایدۆلۆژیی و ململانێی سیاسی


هێدی هەولێری

دۆخی خێرایی تەندروستی جیهانی بەبارێکی سەخت و دژوار تێپەڕ دەبێ لەگەڵ ئەو بارە خوارو خێچەی ململانێی شەڕو تەکنەلۆژیایەی ڕووپەڕی جیهانی داپۆشیووە، کە لەگەڵ دوژمنێکی نەناسراو شەڕ دەکات، کە وڵاتانی خاوەن هێز لەگەڵ دەرخستنی تواناکانیان و گلدانەوەی چەک و پێداویستیەکانی تر.

بەريەككەوتنى سياسەتى نێودەوڵەتى سەرەڕاى چەندين ناكۆكى سياسى و فيكريى و دووبەرەكى كارەكتەري نوێى خستە ناو هاوكێشە سياسيەكە و دۆخێكى مەترسيداری دروستكردووە، بەجۆرێك ئاڕاستەى دژەكانى جيهانى بەرەو كارەساتێكى نوێی بردووە، كێبركێی سياسی و بوون بەهێزى بارز لەجيهاندا لەنێوان هەردوو بلۆكە کۆنەکە، كە هەريەكەيان دەيانەوێ بەرژەوەندی سیاسەت و ئابووری و بۆلاى خۆيان کێش و ڕكێف بكەن ، كە دۆخێكى نوێي دوور لەدەسەڵاتى خۆيان هێنايە ئاراوە، دواجار ڤايرۆسى كۆرۆنا (کۆڤید ١٩) يەخەى جيهانى بە هەموو جەمسەريەكانيەوە ڕاهەژاندو 185 وڵاتی گرتووەتەوە و جيهانى بێدەنگ كردو حەيران ماون بەدەست جۆرە ڤايرۆسێك، کە گەورەترين هێزى دنياى بەچۆكدا دا تا ئەو لوتبەرزيەى شكاندن لەوەش ئێشەكەى قورستر كرد بۆيان تووشبوونى چەندين سەرۆك و سەركردەو پلەباڵاكانى وڵاتانى زلهێزو كێبڕێكار گیرۆدە کرد.

لەو كاتەى ئێش و ئازارەكە گەيشتە سەر ئێسقانى ئەمريكا لەوتارێكيدا دۆنالد ترەمب، كە لەسەرەتاى گيانلەدەستدانى چەندين هاوڵاتى وڵاتەكەى دركى بەم نەخۆشيە نەكردو وتى: دەبوو چين زووتر لەم مەترسيە ئاگادارمان بكاتەوە، كە يەكەم وڵات بوو نەخۆشيەكەى تێدا تۆمار كراو ئێستاش يەكەم وڵاتە خەريكە بەڕێكارە تەندروستيەكانەوە دەڕوات و بەرەو چارەسەرى ڕێ دەكات.

ڤايرۆسى كۆڕۆنا….ئەو ڤايرۆسەى جيهانى لەخەوێكى قوڵەوە ڕا چڵەكاندو زۆربەى كەرتە ئابووريى و تەندروستيەکانى ڕووبەڕووى شكستێکى سەختر كردەوەو سیاسەتی ڕووبەڕووی متبوون و سەری لەسەركردەكانى تێكدا و تووشى واق وڕمانێکى كردن لەژيانى سياسيى و دبلۆماسيەتى دابڕاندن، ئەو بونياتە ئابووريەشى داتەپاند، كە دەمێك بوو خەريك بوو جيهان ئاڵوگۆری پێ بكرێت بەو داهاتە بێژمارەيەى لەژێر دەستيان دايە.

ئيستا جيهان لەپاڵ قەيرانە هزريي و جۆر بەجۆرەکان ڕووبەڕووى ديوەزمەو ئەژديهايەكى ترسناک و ناديار بوونەتەوە تا ئێستا چارەسەریشی نەدۆزراوەتەوە، گرنگە جیهان لەوە ئاگاداربێ بەهەموو نەتەوەو ئایدیاکان ئەو کەش و هەوایەی لەماوەی باری لەناکاودا ئەنجامیاندا تاڕادەیەک جیهان پشوویەکیدا، پێویستیەکی گرنگ بوو هەناسەیەکی هەڵمژی، زیانێکی زۆری بەر وڵاتە پیشەسازیەکان دا.

بەهای مرۆڤەکان لەو جیهان بینیەی خەریکە ئاڕاستەکان دەگۆڕێت و وڵاتە هاوپەیمان بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەبات، چونکە ئەو ئەکتر تۆمەتبارکردنەی وڵاتە دەستڕۆیشتووەکان وای لێ دەخوێنرێتەوە.

لەکۆتایدا بە ئومێدین خوای پەروەردگار ئەو بەڵایە لەسەر کۆی موسڵمانان لابەرێت و خۆڕاگریمان پێ ببەخشێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا هەرێمی كوردستان بە پێی یاسا لە بارودۆخی لە ناكاودایە ؟!


سەروەت تۆفیق

مەبەست لە تیۆری بارودۆخی لە ناكاو (نظرية الظروف الاستثنائية) ئەو بڕیارانەی لە بارودۆخی ئاسایی دەردەچن نامشروعن لە بارودۆخی لە ناكاو ئەبن بە بڕیاری مشروع. لەبەر پاراستنی سیستمی گشتی. ئەم بڕیارانە قابیلی تانەگرتن نین. ئەم تیۆرە سەرەتا لە وڵاتی فەڕەنسا لە (مجلسی دەولەی فەڕەنسیی)ەوە سەریهەڵداوە.

بێگومان وەك مەرجیش پێویستە مەترسییەك لەسەر ئەمنی نەتەوەیی، یان سیستمی گشتی هەبێ، جیالەوەی كە دەبێ ئەو مەترسییە ئێستا بوونی هەبێ و ئەگەری روودانی زۆر بێت. بەڵام نابێ مەترسییەكە وەهمی بێ، یان ئەگەری روودانی لە داهاتوودا هەبێ. واتە ئیدارە نەتوانێ بەو وەسائیلە ئاساییانەی كە لەبەر دەستیدان رووبەڕووی ئەو مەترسیانە ببێتەوە. دواتر ئەو دەسەڵاتەی دەدرێت بە ئیدارە بۆ بارودۆخە لە ناكاوەكەیە و پێویستە كاتی و دیاریكراوبێ. تەنها بۆ ماوەی ئەو بارودۆخە لە ناكاوە بێ. لەگەڵ ئەوەی پێویستە ئەو دەسەڵات و بڕیارانەی كە بەكاردەهێندرێ هاوتابێ لەگەڵ بارودۆخە نەخوازراوە كتوپڕەكە. بۆیە لە كاتی نەبوونی یەكێك لەو مەرجانە دادوەر ئەو بڕیارە هەڵدەوەشێنێتەوە بەبیانووی بارودۆخی لە ناكاو دەركراوە.

دوو رێگا و شێواز هەیە. بۆ رێكخستنی بارودۆخی لە ناكاو، یەكەمیان شێوازی ئینگلیزییە كە یاسایەكی پێشوەختە نییە، بۆ رێكخستنی بارودۆخی لە ناكاو، بەڵكو لە كاتی دروستبوونی هەر بارودۆخ پرۆژە یاسایەك دەنێرێت و پەرلەمان دەنگی لەسەر دەدات و یاسایەكی نوێ بۆ ئەو بارودۆخە لە ناكاوە دەردەچێ و دەسەڵات دەدات بە ئیدارە بۆ رووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكە. دووەم شێواز لاتینییە یاسایەكی پێشوەختە هەیە. هەر كاتێك بارودۆخی لە ناكاو روویدا ئەوە ئەو یاسایە بەكاردەهێنرێت لە رێگەی دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە راستەوخۆ رووبەڕووی ئەو بارودۆخە لە ناكاوە دەبێتەوە.

لە عێراق بە یاسای پێشوەخت حاڵەتی لە ناكاو رێكخراوە. بە ناوی (قانون دیفاع السلام الوگنیە) ژمارە (1)ی ساڵی (2004). هەروەها لە دەستوری عێراقدا لە برگەی (9)ی مادەی (61) دەڵێ: “رەزامەندی نیشاندان لەسەر راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاو بە زۆرینەی دەنگی دوو لەسەر سێ ئەوەش لەسەر بنەمای داوایەكی هاوبەش لە لایەن سەرۆك كۆمار و سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانەوە، حاڵەتی لە ناكاو بۆ ماوەی (30) رۆژ رادەگەیەندرێت و شایانی درێژكردنەوە دەبێت بە رەزامەندی لەسەر نیشاندانی لە هەموو جارێكدا بە هەمان رێگاو ئیجرائاتی پێشووتر. لە لایەكیترەوە سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران دەسەڵاتی پێویستی پێدەدرێت بە جۆرێك تا بتوانێت كاروباری وڵات بەڕێوەبەرێت لە كاتی ماوەی راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاودا و ئەو دەسەڵاتانەش بە یاسا رێكدەخرێت بە جۆرێك لەگەڵ دەستور دژ یەك نەوەستێتەوە. هەروەها سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران ئەو رێوشوێنانە و دەرئەنجامەكانی دەخاتەڕوو بۆ ئەنجومەنی نوێنەران كە لە حاڵەتی ماوەی راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاودا گرتوونیەتییە بەر لە ماوەی (15) رۆژ لە بەرواری كۆتایی هاتنی بارودۆخە لە ناكاوەكە هەموو بڕیارەكان و تەدابیرەكان بۆ پەرلەمان بنێرێت. بۆ ئەوەی بزانرێت هاوتای یاسایە. یان نا. گەر هاوتای یاسا بوو ئەوا پەرلەمان پەسەندی دەكات و هێزی یاسایی پێ دەبەخشێت”. بەڵام وەك ئاشكرایە لە وڵاتی میسر یاسایی حاڵەتی لە ناكاو، رێگەی داوە بە سەرۆكی وڵات بەبێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمان حاڵەتی لە ناكاو رابگەیەنێ.

لە هەرێمی كوردستان ئەو (یاسای لە ناكاوە)ی كە لە عێراقدا هەیە نافز نییە. چونكە هەرێمی كوردستان هیچ یاسایەكی پێشوەختەی نییە دانرابێ و لەسەر ئەو بنەمایە حاڵەتی لە ناكاو رابگەیەنرێ. هەرچەندە لە یاسای سەرۆكایەتی هەرێمدا یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی سەرۆكی هەرێم تایبەتە بە باری نائاسایی و راگەیاندنی حاڵەتە لە ناكاوەكە. ئەویش گەر یاسایەك هەبێ تایبەت بێ بە یاسای باری لە ناكاو. تەنانەت گەر لە دەستوری عێراقیشدا هاتبێ ئەوا هەر دەبێ لەبەر رۆشنایی یاسایەك حاڵەتی لە ناكاو روون بكاتەوە. یان ئەوەتا ئەو یاسایەی كە لە عێراقدا هەیە وەك هەندێك یاسایتر دەكرێت لە هەرێم كاری پێ بكرێت. یان ئەوەتا دەسەڵاتی یاسادانان (پەرلەمان) كۆببنەوە، تەنانەت گەر لە رێگەی تۆڕەكانی ئینتەرنێت (ئۆنلاین)یشەوە بووبێ یاسایەكی نوێی هاوچەرخ بۆ ئەم بارودۆخە لە ناكاوە تەندروستییە دەربچوێنن. بەو مانایەی كە حاڵەتی لە ناكاو لە هەرێمی كوردستان رێكبخات. واتە بەبڕوای زۆرێك لە یاساناسان باشترە كە یاسای حاڵەتی لە ناكاو سیفەتێكی نیشتمانی پێبدرێ و دووربێ لە دەستی حزبایەتی، بگرە لەبەر هاوسەنگی هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانیش بووبێ. لە حاڵەتی روودانی هەر بارودۆخێكی لە ناكاو یاسایەكی تایبەت بەو بارودۆخە لە رێگەی پەرلەمانەوە بە دەنگی سێ لەسەر چواری ئامادەبووانی دەربچێت و سەرۆكی هەرێم بارودۆخە لە ناكاوەكە رابگەیەنێت. نەك یاسایەك پێشتر بوونی هەبێ و هەر كات ویسترا بەكاربهێندرێت. واتە شێوازە ئینگلیزییەكە بێ باشتر و گونجاوترە، نەك شێوازە لاتینیەكە. دواتر پێویستە ئەو بڕیارانە هەمووی ملكەچ بێت بۆ چاودێری پەرلەمان لە كاتی ئاسایی بوونەوەی بارودۆخەكاندا. تا لە مشروعیەتی بڕیارەكان دڵنیاببنەوە.

لێرەدا قسەكە ئەوەیە لەم بارودۆخەی كە ئێستا هاتۆتە پێش لە هەموو جیهان و هەرێمی كوردستان بە تایبەت بەهۆی (ڤایرۆسی كۆرۆنا)وە.كە بەرژەوەندی گشتی بۆ تەندروستی گشتییەوە وایخواست حاڵەتی لە ناكاو رووبدات و رێكارەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم بارودۆخە رابگەیەندرێ و بەبێ بوونی یاسایەكی لەم جۆرە و بۆ رووبەڕووبوونەوەی حاڵەتی لە ناكاو. تەنانەت سەرۆكی هەرێمیش تا ئێستا حاڵەتی لە ناكاوی رانەگەیاندووە. دواتر دەسەڵاتی جێبەجێكردن (حكومەت) وەك ئەركی خۆی هەندێك رێكار و ئیجرائات لەبەر بەرژەوەندی گشتی جێبەجێ دەكات. بەڵام گرنگە كە بڕیارەكانی بە پێی یاسا رێكخرابێ. ئەمەش لە پێناوی مەشروعیەتی ئەو بڕیارانەی كە دەردەكرێ. چونكە ئەو بڕیارانەی لە ئێستادا دەردەكرێن هەندێكیان نا مشروعن. بەواتایەكی تر یاسایەك نییە بۆ رێكخستنی (داخستنی كارگەكان، دابڕینی جوتیاران لە زەویە كشتوكاڵیەكان، غرامەی هاتووچۆی شۆفێران لەكاتی هاتنە دەرەوە لە حاڵەتی لە ناكاو. بەبێ ئەوەی سەرپێچیت كردبێ غرامە بكرێی، یاخود زیاد و كەمی لە غرامەكاندا بكرێ، یان داخستنی هەموو شوێنێك و نەهێشتنی هیچ جموجوڵێك، یاخود لەوەی كە باس لە غرامەی هاتنە دەرەوەی خەڵك دەكربێ، یان داخستنی بانزینخانە، سەرتاشخانە، … هتد). چونكە بۆ روونكردنەوەش بێ دەبێ ئەوە بزانرێت، كە رێگریكردن جیاوازەو ناكاتە قەدەغەكردنی هاتووچۆ جا لە هەر یاسایەكدا باسكرابێ. روونتر كۆڕ وكۆبوونەوە و قەرەباڵغی رێگەپێنەدراوە، بەڵام ناتوانرێ رێگە لە هیچ كەس بگری بچێت بۆ نەخۆشخانە.

بۆیە لەبەر نامەشروعیەتی بڕیارەكان لە حاڵی ئەوەی ئەم بارودۆخە نەما. ئەوا هاوڵاتیان دەتوانن تانە لەو بڕیارانە بدەن. واتە ئەوكات حكومەت دەكەوێتە حاڵەتی ئەوەی كە دەبێ قەرەبوو بە زیان لێكەوتووان بدات. بۆیە ئەوەی ئێستا هەیە حكومەت زیادەڕەوی دەكات لە بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتانەی كە هەیەتی. تا دەرچوونی ئەو یاسایەی كە حاڵەتی لە ناكاو بۆ ئەم بارودۆخە لە ناكاوە تایبەتە رێكدەخات. ئەویش لە پێناو سنوور دانانی دەسەڵاتەكانی بە پێی یاسا.

 

سەرچاوە:
1. كتاب القضا‌و الاداري، مبدا المشروعية_تنظيم الاداري، قضا‌و الموظفين_قضا‌و الالغا‌و_قضا‌و التعويض. المؤلف (د. ماذن ليلو راضي، د.زانا رؤوف حمە كریم، د. دانا عبدالكریم سعید) الطبعة اولي _ سنە 2020 .
2. كتێبی دەستوور عێراقی _ ساڵی 2005 . ئامادەكردن و وەرگیڕانی مافپەروەر (عەبدوالقادر صالح)، چاپی یەكەم _ ساڵی 2014 .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کۆڤید 19 و دەرکەوتەکانی جەنگی جیھانی سێ!


ڕەنج قەرەداخی

 

لەنێوان ھەردوو بۆچوونی پێچەوانە لەسەر دەستکردبوون خۆرسکی سەرھەڵدان و دەرکەوتنی ڤایرۆسی covid 19 (کۆرۆنا)، من بەئێستاشەوە راموایە دروستکراوی مرۆڤ نییە و ئەمەش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کەبوارەکە تایبەتمەندی من نییە و زۆرینەی ئەو پزیشک و کارەکتەرە تایبەتمەندانەی من لێمبیستون و لێمخوێندونەتەوە زانستیانە ئەوەیان رونکردووەتەوە کەئاسان نییە ئەم ڤایرۆسە دروستکراوی دەستی مرۆڤ و دەوڵەتانیشبێت.

سەرەرای ئەوەی لەسەرەوە باسمانکرد، ھەر لەسەرەتاشەوە لەبەر رۆشنایی تێگەیشتنم بۆ دونیای سیاسەت و ئابوری و کێبڕکێی بازار و سەرمایەداری و رکابەریی توندی زلھێزەکانی جیھان، ھیچ گومانم نەبووە لەوەی ناکرێ روداوێکی وا لەسەر ئەم ھەسارەیە بگوزەرێ و وەک ئەوەی لەمیدیاکانەوە دەیبیستین ھەمووان روبەروی ببنەوەو لەسودی خۆیان و لەدژی ئەویدی نەیقۆزنەوە.

ئێستا کەنزیکەی ١٠٠ رۆژ یان زیاتر لە ١٤ ھەفتە بەسەر یەکەمین دەرکەوتنی ئەم دەردەو ئەم ڤایرۆسەدا تێئەپەڕێت، چین کەنیشتمانی یەکەمی ئەم بەڵایە و یەکێک لەزلھێزەکانی دونیاو رکابەرێکی سەرسەختی ئەمریکا و رۆژئاوایە، گەیشتۆتە قۆناغی کۆنترۆڵکردنی ئەم «جەنگە» و لەرۆژانی رابردودا یان بەبێ کەیس یان بەکەمترین کەیسی نوێ ھەواڵەکانیمان پێگەیشتووە.

ھاوکات و لەگەڵ ھەنگاوە خێراکانی چین بەئاراستەی زاڵبوون بەسەر ڤایرۆسەکەدا، بەپێچەوانەوە ئەمریکاو ئەوروپا بەشێوەیەکی بەرچاو و سەرسورھێن ئاستی تۆمارکردنی کەیسە تازەکانی توشبوانی covid 19 (کۆرۆنا ) تێیاندا لەبەرزبوونەوەدایە.

کەمتر لەمانگێگێک لەمەوبەر و کاتێک چین لەروبەروبونەوەی چڕوپڕ و تاقەتپڕوکێنی زاڵبون بەسەر ڤایرۆسی covid 19 (کۆرۆنا)دا بوو، جیھان بەگشتی بینەری دۆخی کارەساتباری بوو، ئەمریکا و ترەمپ بەپۆزەوە نیگەرانی ئەوەبوون کەجێی داخە چین رێ بەئەمریکاو تیمە پزیشکییە تایبەتمەندەکانیان نادات بچنە ئەو وڵاتە بۆ «روبەروبوونەوە و زاڵبون» بەسەر ڤایرۆسەکەدا.

ئێستا ئیتر دۆخەکە تەواو پێچەوانە بۆتەوەو ئەگەر پێشتر ئەمریکا خواستی ئەوەی ھەبووبێ بەمەبەستی «فریاکەوتن»ی چین بەبێ ئەزموون بەھانای چینەوەبچێ، ئەوا ئێستا چین بەئەزمونێکی تارادەیەکی باش سەرکەوتوەوە ئەتوانێت ھەمان خواستی ھەبێت و «بەھانا»ی ئەمریکاوە بچێت، دیاریش نییە ئەمریکا و رۆژئاواش وەک چین ئەو «بەھاناوەچوونە» رەتئەکەنەوە یان ناچار بەتواناکانی چین ئەبن بۆ تێپەڕاندنی دۆخی مەترسیداری ئێستایان بەدەست covid 19 (کۆرۆنا)وە.

لەم نێوەندەشدا و سەرەرای گیرۆدەبوونی زۆرێک لەو دەوڵەتانەی لەریزبەندی یەکەمی باشترین سیستمەکانی تەندروستیی جیھاندان، بەئاشکرا و خۆشبەختانە کاریگەری لاواز و تارادەیەک بچوکی ئەم بەڵایە بەسەر وڵاتانی دواکەوتو و وێران سیستمی ھاوشێوەی خۆمان دەبینرێت.

ھەموو ئەم ئاماژانە تائێستا ھەر ئەوەمان پێ ئەڵێن، covid 19 (کۆرۆنا)، ھەرچۆن پەیدابوبێ، ئێستا چەکی کاریگەری جەنگێکی ئایندەنادیارە لەنێوان زلھێزەکانی جیھاندا، لەنێوان ئەوانەی لەململانێ و رکابەری ئابووری و بازاردا بەلوتکەی روبەروبونەوەی یەکتر گەیشتوون، ئەم جەنگەش ئەشێ وەک جەنگی جیھانی سێ ناوزەد بکرێ لەنێوان ئەو ھێزانەی کەھەر ئەوان ئەبێ کارەکتەری جەنگە جیھانییەکانبن، ئەگەر روبدەن.

ھێندەی دیارە ئەوەیە کەکات و تواناکانی رووبەروبونەوەی ئەو زلھێزانە کۆتایی و چارەنوسی ئەم جەنگە دیاریئەکات.
ئێمەش باشترە ھۆشیارانە، خۆپارێز و دەستەو نزابین بۆ ھەندێک روبەروبوونەوەو خۆبەدورگرتن لەپریشکە سوتێنەرەکانی ئەم جەنگە مەترسیدارەی ئێستا ھەموو مرۆڤایەتی بەخۆیەوە سەرقاڵ و کەرەنتینە کردووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان