ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

ئایا ڤایرۆسی كۆرۆنا، له‌ پله‌ی گه‌رمی به‌رز-دا، كاریگه‌ری نامێنێت؟


خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌داوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی پێچەوانە و گۆڕاو ھەیە لەنێوان ڤایرۆسی كۆرۆنا و پله‌ی گه‌رمی -دا، واته‌ به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی كه‌شوهه‌وا، ڤایرۆسەکە كاریگه‌ری كه‌مده‌بێته‌وه‌ و توانای گه‌شه‌سه‌ندنی لاواز ده‌بێت، و كاریگه‌ری زیاتره‌ له‌وكاتانه‌ی كه‌ پله‌ی گه‌رما نزمده‌بێته‌وه‌.

زاناكان ئه‌مه‌یان له‌ وڵاتی هیندستان ره‌چاوكردووه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی وه‌زری به‌هار و به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی له‌و وڵاته‌، سه‌لامه‌تی زیاتره‌.

به‌ڵام ئه‌مه‌ چۆن و كێ ئه‌مه‌ی سه‌لماندووه‌؟

به‌پێی ڕاپۆرتێكی هاوبه‌شی نێوان زانكۆی نیڤادا-ی ئه‌مریكا و زانكۆی سه‌نگاپۆره‌ی نیشتمانی كه‌ ڕۆژی 20 فێبریوه‌ری بڵاوبووەته‌وه‌ هۆكارێك هه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی باوه‌ڕ به‌وه‌بهێنرێت كه‌ شێوه‌ی وه‌رزی ڤایرۆسی كۆرۆنا covid-19-ی نوێ هه‌مان شێوه‌ی سوڕی ڤایرۆسی سارس covp-9 هه‌یه‌ كه‌ ساڵی 2003 له‌ جیهاندا بڵاوبووەوه‌.

توێژینه‌وه‌كه‌ پێیوایه‌ له‌ چین و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، وه‌زری ئه‌نفلۆنزا له‌ دیسێمبه‌ره‌وه‌ تا كۆتایی فێبریوه‌ری ده‌خایه‌نێت و دوای ئه‌و مانگانه‌ كه‌مده‌كات. توێژینه‌وه‌كه‌ سه‌لماندویه‌تی كه‌ له‌ دوای هاوینی 2003ه‌وه‌ ڤایرۆسی سارس سه‌ریهه‌ڵنه‌داوه‌ته‌وه‌ تا 2019 به‌ شێوازێكی دیكه‌ سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش ڤایرۆسی كۆرۆنا-یه‌.

ئه‌وه‌شیان سه‌لماندووه‌ كه‌وڵاتی چین، مانگی ئادار و مانگی نیسان به‌سه‌ختی تێپه‌ڕێنێت، له‌سه‌ره‌تای مانگی مه‌ی (ئایار) ده‌شێت ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ گه‌شه‌ بوه‌ستێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ بوونی نامێنێت، به‌ڵكو دوور نییه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی وه‌رزی سه‌رما سه‌رله‌نوێ به‌هه‌مان جۆر، یاخود به‌ سولاله‌یه‌كی دیكه‌ خۆی نمایش بكات.

ڕاپۆرته‌كه‌ نوسیوتی، كه‌ كۆرۆنا ڤایرۆسی ئاسایی 30 جار زیاتر ئه‌گه‌ری مانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌شوێنێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 6 پله‌ی سیلیزیی بێت وه‌ك له‌ شوێنێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 20 پله‌ی سیلیزیی، به‌شێویه‌ك ئه‌گه‌ر له‌ پله‌ی گه‌رمی 20 ئه‌گه‌ری تووشبوون 1% بێت له‌ 4 پله‌ی سیلیزی 30%یه‌.

هه‌روه‌ها پێشتریش توێژینه‌وه‌یه‌كی زانكۆی ته‌كساس ئاماژه‌ی به‌وه‌دابوو كه‌ له‌پله‌ی گه‌رمی خوار 25 پله‌ی سلیزی توانای مانه‌وه‌ی ڤایرۆسی سارس زیاتره‌، كه‌ له‌ توانا و شێوه‌ی سووڕی ژیانیدا هاوشێوه‌ی كۆرۆنا-یه‌.

هه‌روه‌ها ڕاپۆرتێكی گۆڤاری پزیشكی له‌ نه‌خۆشخانه‌ی ده‌درده‌ قورسه‌كان له‌ ویلایه‌تی كالیفۆرنیا ئاشكرای كردووه‌، توانیویانه‌ له‌ تاقیگه‌دا ئه‌وه‌ بسه‌لمێنن كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ پله‌ی گه‌رمی ژوور توانای هه‌بووه‌ ته‌نیا 9 ڕۆژ بژی، ئه‌ویش كاتێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 30 پله‌ی سیلیزی بووه‌ و له‌و 25-30 پله‌ش توانای زیان گه‌یاندنی زۆر لاواز بووه‌.

هه‌روه‌ها سه‌نته‌ری نیشتمانی بۆ زانیارییه‌كانی بایۆته‌كنۆلۆژیی- ئه‌مریكا، ئه‌وه‌یان له‌ گۆڤاری سه‌نته‌ره‌كه‌دا خستۆته‌ڕوو كه‌ پێشتر تاقیكردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ڤایرۆسی سارس covp-9 كردووه‌ و بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌شوێنێكدا پله‌ی گه‌رمی 4 پله‌ی سیلیزی بێت ڤایرۆسه‌كه‌ زۆر جێگیر و چالاكه‌، به‌ڵام له‌ پله‌ی 37 پله‌ی سیلیزی ته‌نیا 2 سه‌عات ژیاوه‌.

كاتێكیش پله‌ی گه‌رمی شوێنی ڤایرۆسه‌كه‌یان گۆڕیوه‌ بۆ 60 پله‌ی سیلیزی ته‌نیا 30 ده‌قیقه‌ توانای ژیانی هه‌بووه‌.

هه‌وه‌روه‌ها هه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی گۆڤاری پزیشكی نه‌خۆشخانه‌ی ده‌رده‌ قورسه‌كان له‌ كالیفۆرنیا، بڵاوبووەته‌وه‌، كه‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر زۆر خێرا ده‌گوازرێته‌وه‌ كاتێك پله‌ی گه‌رمی له‌نێوان 4-15 پله‌ی سیلیزیدا بێت.

ئه‌وه‌شیان خستۆته‌ڕوو كه‌ لیك و پژمه‌ و هه‌ناسه‌، سێ گوێزه‌ره‌وه‌ی خێرای ڤایرۆسه‌كه‌ن، بۆیه‌ ئامۆژگاری خه‌ڵك ده‌كه‌ن كه‌ ده‌ست نه‌به‌ن بۆ ده‌م و لوت و چاو، چونكه‌ ده‌ست كاریگه‌ری گه‌وره‌ی له‌ گواستنه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌یه‌.

ئه‌نجام چییه‌؟
به‌پێی گۆڤاری بزنس توده‌ی، ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ پله‌ی گه‌رمی-یان له‌سه‌روو 30 پله‌ی سیلیزییه‌وه‌یه‌ سه‌لامه‌تترن، نموونه‌ی هندستانی هێناوه‌ته‌وه‌ له‌مانگی مارچ له‌ كۆتشی پله‌ی گه‌رمی 36 و له‌ دلهی 30 و له‌ بنگالۆرۆ 34 و له‌ شینای 34 پله‌ی سیلیزییه‌ كه‌ به‌ختێكی باشه‌ بۆ سه‌لامه‌تی هاووڵاتییه‌كانیان، هه‌رچی وڵاتی چینه‌، وه‌رزی هاوین له‌ مانگی مه‌ی (ئایار) ده‌ستپێده‌كات و پله‌ی گه‌رمی نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ 30 پله‌ی سیلیزی.
هه‌موو توێژینه‌وه‌كان سه‌لماندوویانه‌ كه‌ له‌ سه‌روو 35 پله‌ی سیلیزی ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا زۆر لاوازه‌.

ڕۆژی 16ی جێنیوه‌ری به‌رپرسانی ته‌ندروستی چین ئاشكرایان كرد به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسێكی نوێی هاوشێوه‌ی سارس (ڤایرۆسی كۆرۆنا)، 2 كه‌س گیانی له‌ده‌ستداوه‌.

نه‌خۆشی (ڤایرۆسی كۆرۆنا) بریتییه‌ له‌ هه‌وكردنی توندی قوڕگ و دواتر پوكانه‌وه‌ی گورچیله‌ و مردنی كه‌سه‌كه‌.

 

جیهان

پەیوەندی بە فرۆشتنی نەوتەوەیە
ئێران داوایەك لە ئەمریكا دەكات


خەڵك- بەشی هەواڵ
وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایدەگەیەنێت، وڵاتەكەی پێویستی بە خێر و ئیحسانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا نییە، بەڵكو دەیەوێت، سزای ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوتەكەی لەسەر هەڵبگیرێت.

ئەمڕۆ سێ‌ شەممە، محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران لەڕێی تۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر)ەوە ڕایگەیاند”ئێران دەوڵەمەندە بە سامانی مرۆیی و سامانی سروشتی، پێویستمان بە خێر و ئیحسانی دۆناڵد ترەمپ نییە، بەڵكو دەمانەوێت نەوتی خۆمان بفرۆۆشین و لێوەى پێداویستی وڵاتەكەمان دابین بكەین”.

بە وتەی جەواد زەريف”ئەوەی ئێمە داوای دەكەین لە ترەمپ ئەوەیە، ڕێگە لە فرۆشتنی نەوت و بەرهەمەكانی تری ئێران نەگرێت، تا لێوەی پێداویستییەكانمان بكڕین”.

لە مانگی ئایاری 2018وە تەنگژەكان لەنێوان ئێران و ويلایەتە یەكگرتووەكان ڕوویان لە ئاڵۆزبوون كرد، بەهۆی پاشەكشەكردنی واشتن لە ڕێكەوتنی ئەتۆمی كە بووە مایەی لەگەڕخستنی ئابوری ئێران.

لەم ماوەیەی دواییدا، واشنتن پێشكەشكردنی یارمەتی مرۆیی بۆ ئێران پێشنیاركرد، بەڵام لە 22ی ئاداری ڕابردوودا عەلی خامنەیی ڕابەری باڵای وڵاتەكە، ئەو پێشنیارەی ڕەتكردەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ڤایرۆسی كۆرۆنا قەدەغەی هاتوچۆی سەپاندووە
دیاریكردنی سزای چەند وڵاتێك بۆ ئەو كەسانەی قەدەغەكە دەشكێنن


خەڵك-تەنیا هەورامی

 

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە جیهان وایكرد تاكە چارەسەرێك بۆ زاڵبوون بەسەر نەخۆشییەكەدا ڕێگریكردن بێت لە هاتوچۆكردنی هاووڵاتیان، دەسەڵاتدارانیش بۆ ئەوەی هاووڵاتیان پابەند بكەن بە ڕێنماییەكانەوە سزای توندیان دیاری كردووە بۆ ئەو كەسانەی قەدەغەی هاتوچۆ دەشكێنن، بەم شێوەیە.

لە وڵاتی چین: هەركەسێك قەدەغەی هاتوچۆ بشكێنێت، جگە لەوەی دەبێت پارە بدات، دەستگیریش دەكرێت.

لە وڵاتی ئیتالیا: زۆر بە سەختی سزای دیاری كردووە، بەشێوەیەك لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە ئەمە یەكەم جارە سزای لەو شێوەیە دیاری بكرێـت، هەر هاووڵاتییەك لە ماڵەكەی دەرچێت بەبێ ئەوەی نووسراوی ڕێگەپێدانی هەبێت، سزای زیندانی بەسەرا دەسەپێنرێت بۆ ماوەی سێ مانگ و 206 یۆرۆشی لێدەسەنرێت.

كۆریای باشوور: وەك هۆكارێك بۆ ڕووبەرووبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا، حكومەتی كۆریای باشوور سزای 8200 دۆلار یان زیندانی بۆ ماوەی ساڵێكی دیاری كردووە.

ڕوسیا: رۆیشتنە دەرەوە بە مەرجێك بۆ شمەكی ماڵەوە بێت كێشە نییە، بەڵام بەبێ هۆكار سزای زیندان یاخود سزای دارایی دەدرێن.

سەنگاپورە: هەر هاووڵاتییەك ڕێنماییەكان بشكێنێت، بڕی7 هەزار دۆلار سزا دەدرێت و ئەگەریشی هەیە دەستگیر بكرێت.

هیندستان: ئەو كەسەی قەدەغە دەشكێنێت، دەبێت پارەی نەقد بدات و لانی كەم دوو ساڵیش زیندانی بەسەردا دەسەپێنرێت.

ئۆزبەكستان: نابێت لە شوێنە گشتییەكان لە سێ كەس زیاتر كۆببنەوە جگە لەوەی كە ئەندامانی یەك خێزان بن، بەپێچەوانەوە هەركەس نایاسایی بكات بە بڕی 117 دۆلار سزا دەدرێت.

قازاغستان: هەركەس نایاسایی بكات بە بڕی 34 دۆلار سزا دەدرێت.

فەڕەنسا: ئەگەر هاووڵاتیەكی فەرەنسی بەبێ نوسراوی ڕێگەپێدان لە شوێنێكی گشتیدا بوونی هەبێت، بە بڕی 148 بۆ 220 دۆلار سزا دەدرێت، ئەگەر لەبەرانبەر پۆلیسیش هەڵوێستی هەبێت ئەوا سزاكەی بۆ سی و سێ هەزار دۆلار بەرز دەبێتەوە.

ئیسپانیا: هەركەس سەرپێچی بكات، بە بڕی 1500 تاكو 600 هەزار دۆلار سزا دەدرێت، لەوانەیە بۆ ماوەی ساڵێكیش سزای زیندانی بكرێت.

بەریتانیا: شكاندنی ڕێنماییەكان و هاتنەدەرەوە لە ماڵەوە، 60 پاوەندە و ئەگەر دووبارە ببێتەوە نۆ سەد و شەست پاوەند سزا دەدرێت.

سوید: لە ئەگەری شكاندنی ڕێنماییەكان، 147 دۆلار سزا دەدرێت و ئەگەر دووبارە بكرێتەوە لەماوەی دوو هەفتەدا ئەوا سزاكەی بۆ هەزار و شەش سەد و پەنجا و یەك دۆلار بەرز دەبێتەوە.

چیك: هەر كەسێك لە ماڵەوەبێتە دەرەوە و كەرەنتینە لەبەرچاو نەگرێت بە بڕی 130 دۆلار سزا دەدرێت.

نەرویج: بەرپرسانی ئەو وڵاتە ئاشكرایانكردووە، هەركەس ڕێنماییەكان بشكینێت، هەزار و نۆسەد دۆلار سزا دەدرێت و 15 ڕۆژیش دەخرێتە زیندانەوە.

ئیسرائیل: دەرچوون لە ڕێنماییەكان، بۆ ماوەی 3 ساڵ زیندانی دەكرێت و ئەگەر بە دەستئەنقەست كەرەنیتە بشكێنرێت ئەوا بۆ ماوەی 7 ساڵ زیندانی دەكرێت یان سزای هەشت سەد و بیست دۆلار.

ئیمارات: ئیمارات بڕیاری سەختی دژی ئەو كەسانە دەركردووە كە كەرەنتینە دەشكێنن، بەشێوەیەك پێنج ساڵ زیندان و سزای دارایی بە بڕی 13 هەزار دۆلار تاكو 27 هەزار دۆلار.

 

ئەمریكا: بڕی 10 هەزار دۆلار بۆ هەر كەسێك كە كەرنتینە بشكێنێت و ڕێنماییەكان جێبەجێ نەكات.

ئوستورالیا: هەركەس لە ماڵ بێتە دەرەوە و كەرەنتینە بشكێنێت، تاكو یەك ساڵ زیندانی دەكرێت و بە بڕی 50 هەزار دۆلاریش سزا دەدرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

دوای مه‌راسیمێكی ئیسلامی، 100 هه‌زار كه‌س، ترسیان لێ نیشتووه‌


خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

له‌ پاكستان 20 هه‌زار نوێژکەر، كەرەنتین كراون و تائێستاش ئه‌گه‌ڕێن به‌ شوێن سه‌دان هه‌زار نوێژكه‌ری تردا كه‌ به‌شداری مه‌راسیمێكی ته‌بشیری به‌كۆمه‌ڵیان كردووه‌ له‌لاهور له‌ناوه‌ڕاستی مانگی ئادار-دا، وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌خۆشیی كۆرۆنا ڤایرۆس بڵاوه‌ له‌پاكستان.

ده‌سه‌ڵاتدارانی پاكسان داوایان له‌و كه‌سانه‌ كردووه‌ كه‌ رۆژی 10-12 ئازار به‌شداری ئه‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌ ئاینییه‌یان كردووه‌ خۆیان ڕاده‌ست بكه‌ن بۆ پشكنین و كەره‌نتینه‌ كردن.

به‌پێی راپۆرتێكی ساوس چاینه‌ مۆرنین پۆست، له‌باكووری خۆرئاوای كه‌رتی خه‌یبه‌ر به‌ختۆنخوا، ده‌سه‌ڵاتداران كەره‌نتینه‌یان سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر 5 هه‌زار 300 نوێژكه‌ردا كه‌ له‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌دا له‌لاهور به‌شدار بوون.

هه‌روه‌ها كەره‌نتینی 8 هه‌زار ته‌بشیری تریان كردووه‌ له‌پارێزگای سه‌نده‌هـ-ی باشوری پاكستان، و ده‌یان-یش خۆیان كەره‌نتینه‌ كردووه‌ له‌كه‌رتی بلوشستان-ی باشووری خۆرئاوای پاكستان.

لاهور پایته‌ختی كه‌رتی بنجاب-ه‌ كه‌ دووه‌م گه‌وره‌ترین شاری پاكستانه‌و ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی 6 ملیۆن و 926 هه‌زار و 600 كه‌سه‌.

ئه‌جمه‌ل وه‌زیر، وته‌بێژی شاره‌كه‌ ڕایگه‌یاندووه‌: كه‌ به‌شی زۆری به‌رپرسانی ته‌ندروستی شاره‌كه‌ پشكنینیان بۆ خۆیان كردووه‌ هه‌ڵگری كرۆنا ڤایرۆسن نه‌ك خه‌ڵكی ئاسایی.

وتیشی: “هه‌زاره‌ها ته‌بشیری له‌شاری لاهور گیریان خواردووه‌ به‌هۆی داخرانی ڕێگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی نێوان شاره‌كانی پاكستان”.

له‌ئێستادا ته‌واوی مزگه‌وت و شوێنه‌ په‌رستیاره‌كانی پاكستان داخراون ، به‌رپرسانی باڵای كه‌رتی بلوشستان ده‌ڵێن: “154 نوێژكه‌ری ناوچه‌كه‌ چوون بۆ ئه‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌ی 10-12ی ئازار له‌نێویاندا دوو كه‌س به‌هۆی ڤایرۆسه‌كه‌وه‌ مردوون و ئه‌وانی تریش خۆیان كەره‌نتینه‌ كردووه‌”.

له‌پاكستان تا رۆژی 7ی نیسان، 3هه‌زار و 900 كه‌س تووشبوون به‌ كۆرۆنا ڤایرۆس و 54 مردوون.

هه‌رچه‌نده‌ تووشبوون و مردن له‌ پاكستان له‌ چاو ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌یدا كه‌مه‌ به‌ڵام به‌رپرسانی ناوچه‌كه‌ ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌یان هه‌یه‌ له‌ناوچه‌ی ئاسیای ناوه‌ڕاست.

تائێستا 1500 كه‌سی بیانیش له‌پاكستان ماونه‌ته‌وه‌ و له‌ناو كەره‌نتینه‌ی پاكستان دان و به‌شێكیش ناوچه‌كه‌یان جێهێشتووه‌.

هه‌روه‌ها فوئاد شۆده‌ری وه‌زیری زانستی پاكستان له‌لێدوانێكدا نیگه‌رانی خۆی ده‌ربڕی و به‌سه‌رزه‌نشتكردنه‌وه‌ وتی: “پیاوانی ئاینی عینادی ئه‌كه‌ن”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان