ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

ڤایرۆسی كۆرۆنا چی له‌ ئێران ده‌كات؟! كه‌سێك له‌ سنه‌، به‌گومانی تووشبوون گه‌یه‌ندراوه‌ته‌ نه‌خۆشخانه‌


خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

له‌ماوه‌ی دوو رۆژی رابردوودا ئێران ده‌یان لێدوانی دژ به‌یه‌كی داوه‌ له‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا covid-19 ، ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی ناڕه‌زایی زیاتری خه‌ڵك دژی ده‌سه‌ڵاتدارانی رژێمی ئێران.

دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و نامه‌ نهێنییه‌ی دكتۆر قاسم جان بابایی بریكاری وه‌زیری ته‌ندروستی و خوێندنی پزیشكی، كه‌ 8 رۆژ له‌مه‌وبه‌ر حه‌سه‌ن روحانی سه‌رۆك كۆماری ئیسلامی ئێرانی ئاگاداركردۆته‌وه‌ له‌ بوونی 35 حاڵه‌تی كۆرۆنا له‌ ئێران و مردنی 4 كه‌س. هه‌رچه‌نده‌ میدیاكانی ئێران ئه‌م نامه‌یه‌ به‌ ساخته‌ ده‌زانن به‌ڵام ئاماره‌كانی ئه‌م دوو رۆژه‌ سه‌لمێنه‌ری ئه‌و راستییه‌ن.

به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ به‌پێی رۆژنامه‌ی زه‌ واشنگتۆن پۆست، وڵاتی كوه‌یت سه‌رجه‌م گه‌شته‌ ئاسمانییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئێران راگرتووه‌ و نوسینگه‌ی هه‌رێمایه‌تی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی سه‌ر به‌ رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی رایگه‌یاندووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی توندیان كردووه‌ به‌ به‌رپرسانی ئێرانه‌وه‌ و ئه‌و گازه‌نده‌یه‌شیان گه‌یاندووه‌ كه‌ حاڵه‌ته‌كانیان چه‌ند رۆژێكه‌ شاردۆته‌وه‌.

زه‌ واشنگتۆن پۆست باسی له‌وه‌شكردووه‌ كه‌ ئه‌م لێدوانه‌ی به‌رپرسانی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌كاتێكدایه‌ كه‌ ئێران به‌ره‌سمی رۆژی 20 فێبریوه‌ری، سێ حاڵه‌تی تووشبووی راگه‌یاند كه‌ دوانیان له‌ شاری قوم و ئه‌وه‌ی تریان له‌ شار عراق –ه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ئێران.

به‌ڵام میدیای ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی به‌پێی ئه‌و هه‌واڵانه‌ی ده‌یگه‌یننه‌ میدیا نێو ده‌وڵه‌تییه‌كان زۆر جیاوازه‌. رۆژنامه‌ی هێڵ ئاشكرایكردووه‌ كه‌ ژن و پیاوێك له‌دوای گه‌ڕانه‌وه‌یان له‌ شاری قوم رۆژی 19ی فێبریوه‌ری له‌شاری بابۆل له‌ كه‌رتی مازانده‌ران دوای ئه‌وه‌ی گومانی تووشبوونیان لێكراوه‌ گه‌یه‌ندراونه‌ته‌ نه‌خۆشخانه‌ و ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ هه‌ڵگری ڤایرۆسه‌كه‌ن.
هه‌روه‌ها هێل نوسیویه‌تی دكتۆر ره‌زا كوتشكینیا و جافید غولام زاده‌ كه‌ دوو كه‌سایه‌تی دیاری ئێرانین گیانیان له‌ده‌ستداوه‌. هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی ره‌سمی ئێرانیش ئه‌وه‌ی پشتراستكردۆته‌وه‌.

به‌پێی میدیای ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی له‌ ئه‌مریكا ئه‌مانه‌ رویداوه‌: (دوو نه‌خۆش گه‌یه‌ندراونه‌ته‌ به‌شی فریاگوزاری تاران، كه‌سێك له‌هه‌مه‌دان له‌ خۆرئاوای ئێران تووشبووه‌، له‌ شاری ئیلان له‌ خۆرئاوای ئێران كه‌سێك و له‌ شاری رشت له‌ باكوری ئێران دوو كه‌س و هه‌شت كه‌سیش له‌ شاری له‌هیجان له‌ باكوری ئێران به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا مردوون).

هه‌روه‌ها به‌پێی ئێران وایه‌رلاین سێ كه‌س به‌ گومانی تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ گه‌یه‌نراونه‌ته‌ نه‌خۆشخانه‌ی یاسوگ له‌ باشوری ئێران و كه‌سێكیش له‌شاری سنه‌ له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كان به‌ گومانی هه‌ڵگری نه‌خۆشییه‌كه‌ گه‌یه‌نراوه‌ته‌ نه‌خۆشخانه‌ی سنه‌.

هه‌روه‌ها رێكخراوی ئێران ئینته‌رناشنال راگه‌یاندووه‌ كه‌ تا ئێستا 8 كه‌س به‌هۆی ڤایرۆسی كۆرۆنا-ه‌وه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌ی كامكار – ئارابینا له‌شاری قوم گیانیان له‌ده‌ستداوه‌ و له‌هه‌مان نه‌خۆشخانه‌ دوو كارمه‌ندی ته‌ندروستی نه‌خۆشخانه‌كه‌ش له‌ به‌شی چاودێری ورد له‌ژێر پشكنیندان به‌هۆی تووشبوونه‌وه‌. ئێران ئینته‌رناشناڵ نوسیویه‌تی:” رۆژی 20ی فێبریوه‌ری-ش ژنێك له‌ قوم گیانی له‌ده‌ستداوه‌ به‌هۆی نه‌خۆشییه‌كه‌وه‌”.

له‌شاری ماسالا له‌ كه‌رتی گیلان هاووڵاتیان رێگرییان كردووه‌ له‌ گه‌یاندنی دوو كه‌سی تووشبوو بۆ نه‌خۆشخانه‌ی ریساله‌ له‌ شاره‌كه‌ به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی ئه‌بێته‌ هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی زیاتر له‌ نه‌خۆشخانه‌كه‌ و خه‌ڵكه‌كه‌ داوای كردووه‌ یه‌كێك له‌ نه‌خۆشخانه‌ی شاره‌كه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ دابینبكه‌ن. دواتر پۆلیس و كه‌سانی سه‌ر به‌ ئیتلاعات به‌ربه‌سته‌كه‌یان شكاندووه‌.

ئاژانسی رۆیته‌ر نوسیویەتی، ئێران، فرۆكه‌یه‌كی ئاماده‌كراویی به‌ تیمێكی پزیشكییه‌وه‌ ئاراسته‌ی چین كردووه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و 70 خوێندكاره‌ی كه‌ ماوه‌ی دوو هه‌فته‌یه‌ له‌سنوورێكی داخراوی كه‌رتی هێبی ماونه‌ته‌وه‌ و توانای ده‌رچوونیان نه‌بووه‌.

عه‌باس موسه‌وی وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێران رایگه‌یاندووه‌ كه‌ ئامانجه‌كه‌ گێرانه‌وه‌ی ئه‌و 70 خوێندكاره‌یه‌ كه‌ له‌ چین ئه‌خوێنن.
ئه‌وه‌ی جێگه‌ی گله‌یی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانییه‌، تائێستا گه‌شتی ئاسمانی نێوان چین و ئێران به‌رده‌وامه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ری بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ زیاتر ئه‌كات له‌ناو خاكی ئێراندا.

به‌پێی دواهه‌مین ئاماری ئه‌مڕۆ 21ی فێبریوه‌ری، ژماره‌ی مردن له‌ جیهاندا گه‌یشتۆته‌ 2 هه‌زار 247 كه‌س و تووشبوانیش گه‌یشتۆته‌ 76 هه‌زار و 716 كه‌س.

جیهان

پەیوەندی بە فرۆشتنی نەوتەوەیە
ئێران داوایەك لە ئەمریكا دەكات


خەڵك- بەشی هەواڵ
وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایدەگەیەنێت، وڵاتەكەی پێویستی بە خێر و ئیحسانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا نییە، بەڵكو دەیەوێت، سزای ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوتەكەی لەسەر هەڵبگیرێت.

ئەمڕۆ سێ‌ شەممە، محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران لەڕێی تۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر)ەوە ڕایگەیاند”ئێران دەوڵەمەندە بە سامانی مرۆیی و سامانی سروشتی، پێویستمان بە خێر و ئیحسانی دۆناڵد ترەمپ نییە، بەڵكو دەمانەوێت نەوتی خۆمان بفرۆۆشین و لێوەى پێداویستی وڵاتەكەمان دابین بكەین”.

بە وتەی جەواد زەريف”ئەوەی ئێمە داوای دەكەین لە ترەمپ ئەوەیە، ڕێگە لە فرۆشتنی نەوت و بەرهەمەكانی تری ئێران نەگرێت، تا لێوەی پێداویستییەكانمان بكڕین”.

لە مانگی ئایاری 2018وە تەنگژەكان لەنێوان ئێران و ويلایەتە یەكگرتووەكان ڕوویان لە ئاڵۆزبوون كرد، بەهۆی پاشەكشەكردنی واشتن لە ڕێكەوتنی ئەتۆمی كە بووە مایەی لەگەڕخستنی ئابوری ئێران.

لەم ماوەیەی دواییدا، واشنتن پێشكەشكردنی یارمەتی مرۆیی بۆ ئێران پێشنیاركرد، بەڵام لە 22ی ئاداری ڕابردوودا عەلی خامنەیی ڕابەری باڵای وڵاتەكە، ئەو پێشنیارەی ڕەتكردەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ڤایرۆسی كۆرۆنا قەدەغەی هاتوچۆی سەپاندووە
دیاریكردنی سزای چەند وڵاتێك بۆ ئەو كەسانەی قەدەغەكە دەشكێنن


خەڵك-تەنیا هەورامی

 

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە جیهان وایكرد تاكە چارەسەرێك بۆ زاڵبوون بەسەر نەخۆشییەكەدا ڕێگریكردن بێت لە هاتوچۆكردنی هاووڵاتیان، دەسەڵاتدارانیش بۆ ئەوەی هاووڵاتیان پابەند بكەن بە ڕێنماییەكانەوە سزای توندیان دیاری كردووە بۆ ئەو كەسانەی قەدەغەی هاتوچۆ دەشكێنن، بەم شێوەیە.

لە وڵاتی چین: هەركەسێك قەدەغەی هاتوچۆ بشكێنێت، جگە لەوەی دەبێت پارە بدات، دەستگیریش دەكرێت.

لە وڵاتی ئیتالیا: زۆر بە سەختی سزای دیاری كردووە، بەشێوەیەك لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە ئەمە یەكەم جارە سزای لەو شێوەیە دیاری بكرێـت، هەر هاووڵاتییەك لە ماڵەكەی دەرچێت بەبێ ئەوەی نووسراوی ڕێگەپێدانی هەبێت، سزای زیندانی بەسەرا دەسەپێنرێت بۆ ماوەی سێ مانگ و 206 یۆرۆشی لێدەسەنرێت.

كۆریای باشوور: وەك هۆكارێك بۆ ڕووبەرووبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا، حكومەتی كۆریای باشوور سزای 8200 دۆلار یان زیندانی بۆ ماوەی ساڵێكی دیاری كردووە.

ڕوسیا: رۆیشتنە دەرەوە بە مەرجێك بۆ شمەكی ماڵەوە بێت كێشە نییە، بەڵام بەبێ هۆكار سزای زیندان یاخود سزای دارایی دەدرێن.

سەنگاپورە: هەر هاووڵاتییەك ڕێنماییەكان بشكێنێت، بڕی7 هەزار دۆلار سزا دەدرێت و ئەگەریشی هەیە دەستگیر بكرێت.

هیندستان: ئەو كەسەی قەدەغە دەشكێنێت، دەبێت پارەی نەقد بدات و لانی كەم دوو ساڵیش زیندانی بەسەردا دەسەپێنرێت.

ئۆزبەكستان: نابێت لە شوێنە گشتییەكان لە سێ كەس زیاتر كۆببنەوە جگە لەوەی كە ئەندامانی یەك خێزان بن، بەپێچەوانەوە هەركەس نایاسایی بكات بە بڕی 117 دۆلار سزا دەدرێت.

قازاغستان: هەركەس نایاسایی بكات بە بڕی 34 دۆلار سزا دەدرێت.

فەڕەنسا: ئەگەر هاووڵاتیەكی فەرەنسی بەبێ نوسراوی ڕێگەپێدان لە شوێنێكی گشتیدا بوونی هەبێت، بە بڕی 148 بۆ 220 دۆلار سزا دەدرێت، ئەگەر لەبەرانبەر پۆلیسیش هەڵوێستی هەبێت ئەوا سزاكەی بۆ سی و سێ هەزار دۆلار بەرز دەبێتەوە.

ئیسپانیا: هەركەس سەرپێچی بكات، بە بڕی 1500 تاكو 600 هەزار دۆلار سزا دەدرێت، لەوانەیە بۆ ماوەی ساڵێكیش سزای زیندانی بكرێت.

بەریتانیا: شكاندنی ڕێنماییەكان و هاتنەدەرەوە لە ماڵەوە، 60 پاوەندە و ئەگەر دووبارە ببێتەوە نۆ سەد و شەست پاوەند سزا دەدرێت.

سوید: لە ئەگەری شكاندنی ڕێنماییەكان، 147 دۆلار سزا دەدرێت و ئەگەر دووبارە بكرێتەوە لەماوەی دوو هەفتەدا ئەوا سزاكەی بۆ هەزار و شەش سەد و پەنجا و یەك دۆلار بەرز دەبێتەوە.

چیك: هەر كەسێك لە ماڵەوەبێتە دەرەوە و كەرەنتینە لەبەرچاو نەگرێت بە بڕی 130 دۆلار سزا دەدرێت.

نەرویج: بەرپرسانی ئەو وڵاتە ئاشكرایانكردووە، هەركەس ڕێنماییەكان بشكینێت، هەزار و نۆسەد دۆلار سزا دەدرێت و 15 ڕۆژیش دەخرێتە زیندانەوە.

ئیسرائیل: دەرچوون لە ڕێنماییەكان، بۆ ماوەی 3 ساڵ زیندانی دەكرێت و ئەگەر بە دەستئەنقەست كەرەنیتە بشكێنرێت ئەوا بۆ ماوەی 7 ساڵ زیندانی دەكرێت یان سزای هەشت سەد و بیست دۆلار.

ئیمارات: ئیمارات بڕیاری سەختی دژی ئەو كەسانە دەركردووە كە كەرەنتینە دەشكێنن، بەشێوەیەك پێنج ساڵ زیندان و سزای دارایی بە بڕی 13 هەزار دۆلار تاكو 27 هەزار دۆلار.

 

ئەمریكا: بڕی 10 هەزار دۆلار بۆ هەر كەسێك كە كەرنتینە بشكێنێت و ڕێنماییەكان جێبەجێ نەكات.

ئوستورالیا: هەركەس لە ماڵ بێتە دەرەوە و كەرەنتینە بشكێنێت، تاكو یەك ساڵ زیندانی دەكرێت و بە بڕی 50 هەزار دۆلاریش سزا دەدرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

دوای مه‌راسیمێكی ئیسلامی، 100 هه‌زار كه‌س، ترسیان لێ نیشتووه‌


خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

له‌ پاكستان 20 هه‌زار نوێژکەر، كەرەنتین كراون و تائێستاش ئه‌گه‌ڕێن به‌ شوێن سه‌دان هه‌زار نوێژكه‌ری تردا كه‌ به‌شداری مه‌راسیمێكی ته‌بشیری به‌كۆمه‌ڵیان كردووه‌ له‌لاهور له‌ناوه‌ڕاستی مانگی ئادار-دا، وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌خۆشیی كۆرۆنا ڤایرۆس بڵاوه‌ له‌پاكستان.

ده‌سه‌ڵاتدارانی پاكسان داوایان له‌و كه‌سانه‌ كردووه‌ كه‌ رۆژی 10-12 ئازار به‌شداری ئه‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌ ئاینییه‌یان كردووه‌ خۆیان ڕاده‌ست بكه‌ن بۆ پشكنین و كەره‌نتینه‌ كردن.

به‌پێی راپۆرتێكی ساوس چاینه‌ مۆرنین پۆست، له‌باكووری خۆرئاوای كه‌رتی خه‌یبه‌ر به‌ختۆنخوا، ده‌سه‌ڵاتداران كەره‌نتینه‌یان سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر 5 هه‌زار 300 نوێژكه‌ردا كه‌ له‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌دا له‌لاهور به‌شدار بوون.

هه‌روه‌ها كەره‌نتینی 8 هه‌زار ته‌بشیری تریان كردووه‌ له‌پارێزگای سه‌نده‌هـ-ی باشوری پاكستان، و ده‌یان-یش خۆیان كەره‌نتینه‌ كردووه‌ له‌كه‌رتی بلوشستان-ی باشووری خۆرئاوای پاكستان.

لاهور پایته‌ختی كه‌رتی بنجاب-ه‌ كه‌ دووه‌م گه‌وره‌ترین شاری پاكستانه‌و ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی 6 ملیۆن و 926 هه‌زار و 600 كه‌سه‌.

ئه‌جمه‌ل وه‌زیر، وته‌بێژی شاره‌كه‌ ڕایگه‌یاندووه‌: كه‌ به‌شی زۆری به‌رپرسانی ته‌ندروستی شاره‌كه‌ پشكنینیان بۆ خۆیان كردووه‌ هه‌ڵگری كرۆنا ڤایرۆسن نه‌ك خه‌ڵكی ئاسایی.

وتیشی: “هه‌زاره‌ها ته‌بشیری له‌شاری لاهور گیریان خواردووه‌ به‌هۆی داخرانی ڕێگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی نێوان شاره‌كانی پاكستان”.

له‌ئێستادا ته‌واوی مزگه‌وت و شوێنه‌ په‌رستیاره‌كانی پاكستان داخراون ، به‌رپرسانی باڵای كه‌رتی بلوشستان ده‌ڵێن: “154 نوێژكه‌ری ناوچه‌كه‌ چوون بۆ ئه‌و مه‌راسیمه‌ ته‌بشیرییه‌ی 10-12ی ئازار له‌نێویاندا دوو كه‌س به‌هۆی ڤایرۆسه‌كه‌وه‌ مردوون و ئه‌وانی تریش خۆیان كەره‌نتینه‌ كردووه‌”.

له‌پاكستان تا رۆژی 7ی نیسان، 3هه‌زار و 900 كه‌س تووشبوون به‌ كۆرۆنا ڤایرۆس و 54 مردوون.

هه‌رچه‌نده‌ تووشبوون و مردن له‌ پاكستان له‌ چاو ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌یدا كه‌مه‌ به‌ڵام به‌رپرسانی ناوچه‌كه‌ ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌یان هه‌یه‌ له‌ناوچه‌ی ئاسیای ناوه‌ڕاست.

تائێستا 1500 كه‌سی بیانیش له‌پاكستان ماونه‌ته‌وه‌ و له‌ناو كەره‌نتینه‌ی پاكستان دان و به‌شێكیش ناوچه‌كه‌یان جێهێشتووه‌.

هه‌روه‌ها فوئاد شۆده‌ری وه‌زیری زانستی پاكستان له‌لێدوانێكدا نیگه‌رانی خۆی ده‌ربڕی و به‌سه‌رزه‌نشتكردنه‌وه‌ وتی: “پیاوانی ئاینی عینادی ئه‌كه‌ن”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان