ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

پرۆفیسۆرێك پێیوایه‌ 60%ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ده‌بن


خەڵک – لوقمان غه‌فوور

چین 1500 كیلۆمه‌تر سنووری وشكانی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ كۆریای باكوور، به‌ڵام تائێستا ئه‌و وڵاته‌ هیچ حاڵه‌تێكی كۆرۆنای ئاشكرا نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌رپرسێكی ته‌ندروستی “هۆنك گۆنگ” ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هەیە تا مانگی چوار، سێ به‌شی دانیشتوانی جیهان تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ده‌بن.

پرۆفیسۆر گابریل لیونگ سه‌رۆكی به‌شی ته‌ندروستی گشتی له‌ زانكۆی “هۆنگ كۆنگ” به‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیان-ی وتووه‌  دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد كه‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-یان لێ ئاگاداركردووەته‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ 60%ی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ببن.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ له‌ 30 دیسێمبه‌ری 2019 له‌لایه‌ن چین-ه‌وه‌ به‌فەڕمی ڕاگه‌یه‌نرا تا ئه‌مڕۆ 13ی فێبریوه‌ری 1358 کەسی كوشتووه‌ و به‌پێی ئاماری ته‌ندروستی چین له‌ماوه‌ی 24 کاتژمێری رابردوودا 14 هه‌زار و 840 حاڵه‌تی نوێ تۆماركراوه‌ به‌مه‌ش ژماره‌ی تووشبوان گه‌یشتۆته‌ 60 هه‌زار و 310 كه‌س و له‌وانه‌ش 8 هه‌زار و 243 كه‌سیان له‌ حاڵه‌تی خراپدان.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ر زانایان به‌ فەڕمی ناوی زانستی Covid-19 یان لێنا، له‌ 28 ده‌وڵه‌ت بڵاوبووەته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی هاوسنوورن له‌گه‌ڵ چین زۆرترین تووشبویان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌چی كۆریای باكوور له‌ سه‌رده‌ستی ڕژێمێكی داپلۆسێنه‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چێت و هه‌موو ئامێرێكی په‌یوه‌ندیی و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تێیدا قه‌ده‌غه‌یه‌، هیچ حاڵه‌تێكی نه‌خۆشییه‌كه‌ی ڕانه‌گه‌یاندووه‌.

كی بارك مامۆستای كۆلێژی پزیشكی هارڤارد بۆ ڕۆژنامه‌ی یو ئێس توده‌ی، ڕونده‌كاته‌وه‌ كه‌ 10 جار سه‌ردانی مرۆیی بۆ كۆریای باكوور كردووه‌ و ئه‌و وڵاته‌ له‌بواری ته‌ندروستیدا زۆر هه‌ژاره‌، به‌هۆی لاوازی چاودێری ته‌ندروستی كه‌ سیستمێكی زۆر كلاسیكییه‌ توانای به‌رگری ئه‌م جۆره‌ ڤایرۆسانه‌ی نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر حاڵه‌تێكیش هه‌بێت نه‌ ده‌زانرێت و نه‌ دركی پێده‌كرێت.

ناجی شه‌فیق به‌رێوه‌به‌ری پێشووی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌ نوسینگه‌ی بیونگ یانگ به‌ وۆل ستریت جۆرنال-ی وتووه‌:”به‌رپرسانی كۆریای باكوور ئه‌سته‌مه‌ بتوانن ده‌مامك-یش بۆ خه‌ڵك دابین بكه‌ن نه‌ك چاره‌سه‌ری سه‌ره‌تایی نه‌خۆشییه‌كه‌”.

ده‌شڵێت: “كاتێك له‌وێ كارم ده‌كرد به‌ سه‌دان ژن و منداڵ كێشه‌ی كه‌مخۆراكی-یان هه‌بوو”، به‌ڵام له‌لایه‌ن به‌رپرسانی پۆنگ یانگ-ه‌وه‌ په‌رده‌پۆش ده‌كرا، بۆیه‌ به‌دڵنیایی له‌نه‌بوونی به‌رگری له‌شدا به‌ئاسانی خه‌ڵك تووشی كۆرنا ده‌بێت”، به‌پێی ئاماری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 40%ی خه‌ڵكی كۆریای باكوور، به‌دخۆراكیان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها سونگ ئین بۆم به‌رپرس له‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌ لێدوانێكیدا بۆ میدیای كۆریای باكوور جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ هیچ حاڵه‌تێك له‌ وڵاته‌یه‌كه‌یان بڵاونه‌بووەته‌وه‌ له‌كاتێكدا 90%ی بازرگانیشمان له‌گه‌ڵ چین هه‌یه‌.

وتیشی: “وه‌عی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌مان له‌ئاستێكدایه‌ كه‌ توانای خۆپاراستنیان هه‌یه‌”، باسی له‌وه‌شكردووه‌ به‌ڵام تا یه‌ك مانگ ده‌رگای سنوری هێڵێ ئاسن و ئۆتۆمبێل-یان داخستووه‌.

ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز نوسیویه‌تی ئه‌م قسانه‌ی به‌رپرسه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌كاتێكدایه‌ كه‌ وڵاتانی وه‌ك ژاپۆن 270 حاڵه‌ت، هۆنگ كۆنگ 50 حاڵه‌ت، كۆریای باشوور 28 حاڵه‌ت، تایوان 18 حاڵه‌ت و تایله‌ند 33 حاڵه‌ت و ڤێتنام 16 حاڵه‌تی لێ تۆماركراوه‌ كه‌ زۆربه‌یان هاوسنوورن یان نزیكن له‌ وڵاتی چین-ه‌وه‌.

جیهان

چیرۆكە غەمناكەكانی 2020
ئاریما لەو شوێنەدا گیانی سپارد، كە 15 ساڵە كاری لێدەكات


 

لوقمان غەفوور – ئەمریكا

ئاریما نسرین ساڵی 2002 كاتێك بە خۆیی و عەلاگەیەك جلوبەرگەوە گەیشتە بەریتانیا، تەمەنی 19 ساڵ بوو. هەموو ئومێدی ئەوەبوو كاتێك ژیانی پێكەوەنا لە بەریتانیا، ژیانی گەنجییەتی منداڵەكانی وەك گەنجییەتی پڕ تەنگوچەڵەمە و ناخۆشی خۆی نەبێت كە لە پاكستان بەسەری برد.

ئاریما لە دوای ساڵێك گەیشتنی بە وڵاتی بەریتانیا دەستی كرد بەكاری پاككردنەوە لە نەخۆشخانەی والسال مانۆر. لەم كارەدا سەركەوتوو بوو. تەنانەت چەند جارێك ویستوویەتی واز لە كارەكەی بهێنێت، بەڵام سەرۆكی جێبەجێكاری نەخۆشخانەكە ڕێگەی نەداوە و مووچەی كاتژمێری كاركردنی بە ڕێژەیەك بۆ زیاد كردووە تا دواجار 3 ساڵ لەمەوبەر لەلایەن ڕیچارد بیكن سەرۆكی جێبەجێكاری كۆمپانیای والسال-ی چاودێری تەندروستی ڕێگەی نیشاندەدرێت كە بخوێنێت و ببێت بە پەرستیار لە هەمان نەخۆشخانەی كەكاری پاككردنەوەی تێدا دەكات.

ئەم بیرۆكەیە هەنگاوێكی گەورە دەبێت بۆ ئاریما، ساڵی پار 2019 بڕوانامەی پەرستیاری بەدەستدەهێنێت لە زانكۆی وۆلفێرهامپتۆن.

ڕیچارد بیكن بۆ ئیندیپێندنت دواو و دەڵێت:”خەونی خزمەتكردن بوو وەك پەرستیار، بۆیە مردنەكەی ناخی مرۆڤ دەڕوخێنێت”.

ئاریما- 36 ساڵ- خاوەنی 3 منداڵ بوو. هەمیشە چاوی لەسەر ئەوە بوو كە منداڵەكانی ببن بەبەشێك لە كۆمەڵگەی بەریتانيی و هانیشی دەدان هەرگیز بیر لە گەڕانەوە نەكەنەوە بۆ پاكستان.

ئەم پەرستیارە موسڵمانە دوای 15 ساڵ كاركردنی بەردەوام لە نەخۆشخانەی والسال مانۆر لە وێست مێدلاندز- بەریتانیا، هەر لەو نەخۆشخانەیە ڕۆژی 3ی نیسان بە كۆرۆنا ڤایرۆس گیانی لەدەستدا.

وەك شەبینە كۆسار بۆ (بی بی سی) دوا، دوو هەفتە ململانێی كرد لەگەڵ نەخۆشییەكە لە بەشی چاودێری وردی نەخۆشخانەكە، بەڵام دواجار گیانی لەدەستدا.

كۆسار كە 16 ساڵە هاوڕێی ئاریما-یە دەڵێت: “بەشی زۆری كاتەكان پێكەوە بوون لە كاری خێرخوازی و كاركردن لە كۆمینیتی موسڵمانەكانی ناوخۆی وۆلڤێرتهامپتۆن”.

نادیە شەبیر كە دوو ساڵ لەمەوبەر پێكەوە بوون لە پەیمانگای تەكنیكی، باس لەوەدەكات كە ئاریما پەلەی بوو زوو كۆتایی بەخوێندن بهێنێت و هەر لەو نەخۆشخانەیە ببێتەوە بە پەرستیار. نادیە بۆ ڕۆژنامەی گاردیان وتوویەتی: “خەونەكەی هاتەدی، بەڵام تەنیا چەند مانگێك كاریكرد وەك پەرستیار”.

نادییە لەبەردەم پەیامنێرەكەی گاردیان دەست دەكات بە گریان و دەڵێت: “دوو مانگ پەرستیاری كرد.. هەمیشە دەهات و پێی دەوتم، ئەم بەرگە زۆر جیاوازترە لەو بەرگەی كە بۆ پاككردنەوە دەمپۆشت…”

نادیە ئەو جریوەیەی (ئاریما) لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر دەخاتەڕوو كە ڕۆژی دەرچوون لەسەر وێنەیەكی بەبەرگی دەرچوونی زانكۆوە دایناوە و نووسیویەتی: “هەرگیز ئەوە بەبیرمدا نەهاتووە لە پاككەرەوە و خزمەتگوزارێكەوە ببم بە پەرستیار، بەڕاستی ڕۆژێكی دڵهەژێنە، سوپاس بۆ بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی والسال مانۆر كە ئەم هەلەی بۆ ڕەخساندنم.. ئیتر خەونەكە هاتەدی”.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

سعودیە 9 ملیار ڕیاڵی بۆ ئەو كەسانە تەرخانكرد كە بەهۆی قەدەغەی هاتوچۆوە زیانیان بەركەوتووە


خەڵك – بەشی هەواڵ

شای سعودیە بە فەرمانێكی شاهانە بڕی 9 ملیار ڕیاڵی سعودیی بۆ هاووڵاتیانی وڵاتەكەی تەرخانكرد، كە بەهۆی بڕیاری قەدەغەی هاتوچۆ بۆ ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا زیانیان بەركەوتووە.

شازادە فەیسەڵ بن خالد بن عەبدولعەزیز ڕاوێژكاری شا سەلمان بن عەبدولعەزیز پادشای سعودیە ڕایگەیاند: شا فەرمانێكی شاهانەی دەركردووە بۆ قەرەبوو كردنەوەی ئەو كەسانەی بەهۆی گرتنەبەری ڕێوشوێنەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە وڵاتەكەیان لە كارەكانیان دابڕاون و زیانیان بەركەوتووە.

ڕاوێژكاری شا سەلمان بن عەبدولعەزیز پادشای سعودیە ڕوونیشیكردەوە: ئەو كەسانەی ئەو فەرمانە شاهانەییە دەیانگرێتەوە زیاتر لە ملیۆنێك و 200 هەزار كەسن و زۆربەیان لە كەرتی تایبەت كاریان كردووە و بەهۆی قەدەغەی هاتوچۆوە كارەكانیان لەدەستداوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ئوسترالیا دەرمانێكی ئاشكراكرد كە لە تاقیگەدا لەماوەی 48 كاتژمێردا ڤایرۆسی كۆرۆنا لەناودەبات


خەڵك – بەشی هەواڵ

دەرمانێك ئاشكرا كرا كە لەسەرتاسەری جیهاندا بەردەستە و دەتوانێت لە تاقیگەدا لەماوەی 48 كاتژمێردا ڤایرۆسی كۆرۆنا لەناوببات.

ماڵپەڕی (7 نیوز)ی ئوسترالیایی بڵاویكردەوە، لە لێكۆڵینەوەیەكدا كە لە زانكۆی (مۆناش)ی ئوسترالیا لەسەر دەرمانی ئیڤیرمێكتین (Ivermectin) ئەنجامدراوە دەركەوتووە ئەو دەرمانە دەرەنجامێكی زۆرباشی هەبووە لە لەناوبردنی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە تاقیگەدا و تەنها ژەمێك بەكارهێنان دەتوانێت وا لە ڤایرۆسەكە بكات بوەستێت و نەتوانێت خانەكانی زیاد بكات.

لەوبارەیەوە د.كایلی واگستاف سەرپەرشتیاری لێكۆڵینەوەكە ڕایگەیاندووە:”لە دەرەنجامەكانی پشكنینە تاقیگەییەكاندا بۆمان دەركەوت كە تەنها بەكارهێنانی ژەمێك لە Ivermectin سەرجەم ترشەناوەكییەكانی زیادبوونی ڤایرۆسی كۆرۆنا لەماوەی 48 كاتژمێردا لەناودەبات”.

وتیشی:”ڕوون نییە ئەو دەرمانە چ كاریگەرییەكی تری لە سەر ڤایرۆسی كۆرۆنا هەیە، بەڵام ئەوەندە دەزانین كە دەتوانێت ڕێگە لە زیادبوونی خانەكانی بگرێت”.

بەپێی هەواڵی ماڵپەڕە ئوسترالیاییەكە، هەنگاوی داهاتووی زانایان دەستنیشانكردنی تاقیكردنەوەی ئەو دەرمانەیە لەسەر كەسانی تووشبوو كە ئایا ڕێكارە دروستەكانی بەكارهێنانی چۆن دەبێت و جگە لە تاقیگە چ كاریگەرییەكی لەسەر ڤایرۆسەكە دەبێت لە لەشی مرۆڤدا.

پێشتر، ئیدارەی خۆراك و دەرمان، ئیڤیرمێكتین (Ivermectin) بۆ لەناوبردنی بەكتریا دەستنیشان كردبوو، كاریگەری بەرچاویشی هەبووە لە بەهێزكردنی بەرگری لەش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان