ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

پرۆفیسۆرێك پێیوایه‌ 60%ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ده‌بن

خەڵک – لوقمان غه‌فوور

چین 1500 كیلۆمه‌تر سنووری وشكانی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ كۆریای باكوور، به‌ڵام تائێستا ئه‌و وڵاته‌ هیچ حاڵه‌تێكی كۆرۆنای ئاشكرا نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌رپرسێكی ته‌ندروستی “هۆنك گۆنگ” ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هەیە تا مانگی چوار، سێ به‌شی دانیشتوانی جیهان تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ده‌بن.

پرۆفیسۆر گابریل لیونگ سه‌رۆكی به‌شی ته‌ندروستی گشتی له‌ زانكۆی “هۆنگ كۆنگ” به‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیان-ی وتووه‌  دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد كه‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-یان لێ ئاگاداركردووەته‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ 60%ی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ببن.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ له‌ 30 دیسێمبه‌ری 2019 له‌لایه‌ن چین-ه‌وه‌ به‌فەڕمی ڕاگه‌یه‌نرا تا ئه‌مڕۆ 13ی فێبریوه‌ری 1358 کەسی كوشتووه‌ و به‌پێی ئاماری ته‌ندروستی چین له‌ماوه‌ی 24 کاتژمێری رابردوودا 14 هه‌زار و 840 حاڵه‌تی نوێ تۆماركراوه‌ به‌مه‌ش ژماره‌ی تووشبوان گه‌یشتۆته‌ 60 هه‌زار و 310 كه‌س و له‌وانه‌ش 8 هه‌زار و 243 كه‌سیان له‌ حاڵه‌تی خراپدان.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ر زانایان به‌ فەڕمی ناوی زانستی Covid-19 یان لێنا، له‌ 28 ده‌وڵه‌ت بڵاوبووەته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی هاوسنوورن له‌گه‌ڵ چین زۆرترین تووشبویان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌چی كۆریای باكوور له‌ سه‌رده‌ستی ڕژێمێكی داپلۆسێنه‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چێت و هه‌موو ئامێرێكی په‌یوه‌ندیی و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تێیدا قه‌ده‌غه‌یه‌، هیچ حاڵه‌تێكی نه‌خۆشییه‌كه‌ی ڕانه‌گه‌یاندووه‌.

كی بارك مامۆستای كۆلێژی پزیشكی هارڤارد بۆ ڕۆژنامه‌ی یو ئێس توده‌ی، ڕونده‌كاته‌وه‌ كه‌ 10 جار سه‌ردانی مرۆیی بۆ كۆریای باكوور كردووه‌ و ئه‌و وڵاته‌ له‌بواری ته‌ندروستیدا زۆر هه‌ژاره‌، به‌هۆی لاوازی چاودێری ته‌ندروستی كه‌ سیستمێكی زۆر كلاسیكییه‌ توانای به‌رگری ئه‌م جۆره‌ ڤایرۆسانه‌ی نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر حاڵه‌تێكیش هه‌بێت نه‌ ده‌زانرێت و نه‌ دركی پێده‌كرێت.

ناجی شه‌فیق به‌رێوه‌به‌ری پێشووی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌ نوسینگه‌ی بیونگ یانگ به‌ وۆل ستریت جۆرنال-ی وتووه‌:”به‌رپرسانی كۆریای باكوور ئه‌سته‌مه‌ بتوانن ده‌مامك-یش بۆ خه‌ڵك دابین بكه‌ن نه‌ك چاره‌سه‌ری سه‌ره‌تایی نه‌خۆشییه‌كه‌”.

ده‌شڵێت: “كاتێك له‌وێ كارم ده‌كرد به‌ سه‌دان ژن و منداڵ كێشه‌ی كه‌مخۆراكی-یان هه‌بوو”، به‌ڵام له‌لایه‌ن به‌رپرسانی پۆنگ یانگ-ه‌وه‌ په‌رده‌پۆش ده‌كرا، بۆیه‌ به‌دڵنیایی له‌نه‌بوونی به‌رگری له‌شدا به‌ئاسانی خه‌ڵك تووشی كۆرنا ده‌بێت”، به‌پێی ئاماری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 40%ی خه‌ڵكی كۆریای باكوور، به‌دخۆراكیان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها سونگ ئین بۆم به‌رپرس له‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌ لێدوانێكیدا بۆ میدیای كۆریای باكوور جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ هیچ حاڵه‌تێك له‌ وڵاته‌یه‌كه‌یان بڵاونه‌بووەته‌وه‌ له‌كاتێكدا 90%ی بازرگانیشمان له‌گه‌ڵ چین هه‌یه‌.

وتیشی: “وه‌عی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌مان له‌ئاستێكدایه‌ كه‌ توانای خۆپاراستنیان هه‌یه‌”، باسی له‌وه‌شكردووه‌ به‌ڵام تا یه‌ك مانگ ده‌رگای سنوری هێڵێ ئاسن و ئۆتۆمبێل-یان داخستووه‌.

ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز نوسیویه‌تی ئه‌م قسانه‌ی به‌رپرسه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌كاتێكدایه‌ كه‌ وڵاتانی وه‌ك ژاپۆن 270 حاڵه‌ت، هۆنگ كۆنگ 50 حاڵه‌ت، كۆریای باشوور 28 حاڵه‌ت، تایوان 18 حاڵه‌ت و تایله‌ند 33 حاڵه‌ت و ڤێتنام 16 حاڵه‌تی لێ تۆماركراوه‌ كه‌ زۆربه‌یان هاوسنوورن یان نزیكن له‌ وڵاتی چین-ه‌وه‌.

جیهان

ئەمریكا توركیا بێ‌ ئومێد دەكات

خەڵك – بەشی هەواڵ

توركیا بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی ڕوسیا داوای هاوكاریی لە ئەمریكا كردووە، هەندێك سەرچاوەش دەڵێن كە ئەمریكا توركیای نائومێد كردووە و نایەوێت لە جەنگی ڕوسیا تێوەگلێت.

ئاژانسەكانی هەواڵ بڵاویانكردەوە، توركیا داوای لە ئەمریكا كردووە لە ڕێگەی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و مانگە دەستكردەكانییەوە، زانیاریی لەسەر پێگەكانی سوپای سوریا و ڕوسیا لەشاری ئیدلب پێ بدات، بەڵام ئەمریكا ئەو داوایەی ڕەتكردووەتەوە.

مەبەستی توركیا لە وەرگرتنی ئەو زانیارییانە ئەوە بووە بتوانێت بەپێی پلانێكی سەربازی بەو وردی سوپای سوریا بپێكێت و زیان بە سوپای ڕوسیا نەگەیەنێت بەتایبەت سەربازەكانی ڕوسیا كە لە شاری ئیدلب و ناوچەكانی تری باكووری سوریا بڵاوەیان پێكراوە.

بەپێی ئاژانسەكان، ئەمریكا داواكەی توركیای ڕەتكردووەتەوە و نەیویستووە بكەوێتە بەرەنگاربوونەوەی ڕاستەوخۆ و هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ هێزەكانی ڕوسیا، بەڵام لە پرسی كۆچبەران و ڕێگرتن لە دزەكردنی تیرۆریستاندا ئامادەیی بۆ هاوكاریكردنی توركیا دەربڕیوە.

ك.ج

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

بەهۆی كۆرۆنا كۆریای باشوور باری نائاسایی لە وڵات ڕاگەیاند
ئیتاڵیا و ئەمریكا و ئیران، زۆرترینی تۆماركرد

لوقمان غەفوور

بەهۆی ئەوەی ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە كۆریای باشوور گەیشتە سەروو 600 كەس، لەسیستمی تەندروستی وڵاتدا بە هێڵی سوور دادەنرێت، بۆیە باری نائاسایی لە وڵاتەكە ڕاگەیەنرا. ئەمە لەكاتێكدایە كە ژمارەی تووشبوون لە ژاپۆن 838 كەسە.

تووشبوون لە جیهان ڕۆژی 23ی فێبریوەری بەرزبووەوە بۆ 78 هەزار و 959 كەس لەكاتێكدا دوێنی 22 ی فێبریوەری، 77 هەزار و 932 كەس بوو. بەمەش دەرەكەوێت لەماوەی 24 كاتژمێردا نزیكەی هەزار كەس لە جیهاندا تووشی نەخۆشیی ڤایرۆسی كۆرۆنا COVID-19 بوون. ژمارەی مردنیش گەیشتە 2 هەزار و 465 كەس لەكاتێكدا دوێنی 22 فێبریوەری 2 هەزار 363 كەس. بەم پێیە نزیكەی 100 كەس مردووە لە 24 كاتژمێردا.

مۆن جای سەرۆكی كۆریای باشوور لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، دۆخی نەخۆشییەكە لە كۆریای باشوور چووەتە سەر هێڵی سوور، بەپێی هەواڵێكی (زە نیویۆرك تایمز) ژمارەی تووشبوون لە كۆریای باشوور 602 كەسە و 6 كەسیش مردوون.

ڕۆژنامەكە لەسەر زاری سەنتەری كۆنتڕۆڵكردن و خۆپاراستن و چارەسەركردنی نەخۆشییە قورسەكانی كۆریای باشوور ئەوەی دەستكەوتووە كە ڤایرۆسی كۆرۆنا COVID-19، هەشت ئەوەندە زیادیكردووە لە چوار ڕۆژی ڕابردوودا، زۆربەی حاڵەتەكانیش لە شاری دایگۆ و تشینگدۆ-ی باشوورە. لەكاتێكدا تووشبوون لە چین كە سەرچاوەی ڤایرۆسەكەیە لەچاو هەفتەی پێشوو بە ڕێژەی 20% كەمیكردووە.

بەپێی هەواڵێكی (فاینیانشیاڵ تایمز)یش ئەو ناوچانە بەربەستی تەندروستی تێدا ڕاگەیەندراوە و هاتووچۆی بۆ شارەكانی تر لێ قەدەغەكراوە تا بتوانرێت ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەكە بكرێت.

بەڵام بەپێی ڕۆژنامەی (گاردیان) نیوەی زیاتری تووشبووان لە ڕێوڕەسمێكی ئایینی كلێسای شینتشتۆنگ-ەوە تووشبوون. گاردیان دەشڵێت: “وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا-ش ڕایگەیاند هەموو گەشتێكی ئاسمانی بەڕووی كۆریای باشوور داخستووە لەپێناو بڵاونەبوونەوەی زیاتری ڤایرۆسەكە لەوڵاتەكەی”.

چی تر لە ماوەی چەند كاتژمێری ڕابروودا:

*جگە لە چین كەسەرچاوەی ڤایرۆسی كۆرۆنایە، ئێران و ئەمریكا و ئیتاڵیا لە 24 كاتژمێری ڕابردوودا زۆرترین تووشبوونی تۆماركردووە.

*لە ئێران لەماوەی 24 كاتژمێردا 15 كەس تووشبوە بەمەش ژمارەی تووشبووان لە ئێران 43 كەس. لە ئەمریكا ژمارەی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە 15 كەسەوە گەیشتە 35 كەس. هەروەها لە ئیتاڵیا لە 60 كەسەوە گەیشتە 132 كەس.

* لە چین لە بەندیخانەیەكی سانهی لە كەرتی هێبی، 500 زیندانی تووشبوون بێئەوەی لێپرسراوانی بەندیخانەكە چارەسەریان بكەن.

*لێپرسراوانی تەندروستی بەریتانیا 4 كەیسی نوێیان تۆمار كرد كە لەنێو ئەو كەشتییەدا بوون لە ژاپۆن-ەوە هەفتەی پێشوو بەڕێكەوتبوو. ئەویش دوای ئەوەی 118 هاووڵاتی بەریتانی نێو كەشتییەكە بۆ ماوەی 10 ڕۆژ لە ژێر چاودێری پزیشكیدا مانەوە.

ك.ج

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

لە تاران 2.26%ی هاووڵاتیان چوون بۆ دەنگدان

خەڵك-بەشی هەواڵ

وەزیری ناوخۆی ئێران ڕایدەگەیەنێت، ٤٢.٥٧%ی هاووڵاتیان بەشداری هەڵبژاردنەكانیان كردووە.

عەبدولڕەزا ڕەحمانی، وەزیری ناوخۆی ئێران لە كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، نزیكەی 16 هەزار كەس خۆیان بۆ ئەندامێتی پەڕلەمانی ئێران ناونووس كرد و لەو ڕێژەیەش پێنج هەزار و 500 كەسیان وەك كاندید كەوتنە كێبڕكێ.

وتیشی، “نزیك بە ٥٧ ملیۆن كەس دەیانتوانی دەنگ بدەن، كە نزیك بە ٣ ملیۆن كەسیان بۆ یەكەمجار بوو بەشداری هەڵبژاردنەكان بكەن”.

ئاشكراشیكرد، ڕێژەی بەشداری هاووڵاتیان لە هەڵبژاردنەكان 42.57% بووە، كە 48%یان ئافرەت بوون و 52% پیاو بوون.

ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، لە پارێزگای تاران ٢.٢٦% بەشداری هەڵبژاردنەكانیان كردووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان