ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

دە ژنە ملیاردێرەكەی جیهان كێن و خەڵكی كوێن؟

لوقمان غەفوور

گۆڤاری ئەتلەنتا، سەروەت و سامانی نوێی 10 كەسی یەكەمی ئەو ژنە ملیاردێرانەی جیهانی بڵاوكردەوە لەنێو ئەو لیستە دوورودرێژەی كە 243 ژنە.

گۆڤارەكە بە ڕەخنەوە باس لەوەدەكات لەكۆی 2 هەزار و 163 ملیاردێر لە جیهاندا تەنیا 243 یان ژنن ئەمەش نیشانەی ئەوەیە پیاوان هەڵپەی سەرمایەدارییان زیاتر تێدایە وەك لە ژنان.

ئەوەشی باسكردووە لە 50 دەوڵەمەندترین كەسایەتی جیهان تەنیا 5 كەسیان ژنن، لەو پێنجەش دووانیان ئەمریكایین كە یەكێكیان ئەلیس والتۆن كە دەوڵەمەندترین ژنی ئەمریكا و جیهانە و كچی سام واڵتن دامەزرێنەری بازاڕی واڵمارت-ە. ئەوی تریشیان جاكلین مارس كە لە خێزانی كۆمپانیای مارس كە گەورەترین كۆمپانیا شیرینی-یە لە جیهاندا.

سامانی ملیاردێرەكان بەگشتی هەڵبەت و دابەز دەكات بۆیە كەمجار هەیە پاشوپێش كەوتن هەبێت لە نێوانیاندا. لێرەدا 10 یەكەمین ژنە ملیاردێرەكەی جیهان دەخەینەڕوو كە چواریان خەڵكی ئەمریكان و دووانیان چین-ین.

1-فرانسۆ بیتنكۆرت مایەرز، خەڵكی فەڕەنسایە، سامانەكەی 49 ملیار و 300 ملیۆن دۆلارە. دەوڵەمەندترین ژنی جیهانە. یەكێكە لەنەوەكانی لۆریال و 33%ی پشكەكانی كۆمپانیای لۆریال هی ئەوە. لەساڵی 1997ەوە لە ئەنجومەنی كارگێڕی كۆمپانیاكەدا كاردەكات و لەهەمانكاتدا سەرۆكی دامەزراوەكەشە. هەوڵی هەمیشەیی مایەرز پێشكەوتنی زانست و هونەرە لە فەڕەنسا. لۆریال یەكێكە لەو براندە جیهانیانەی جوانكاری كە ناوبانگێكی پەسەندكراوی هەیە.

2-ئەلێكس واڵتۆن: خەڵكی ئەمریكایە، سەروەتەكەی 44 ملیار و 400 ملیۆن دۆلارە. تاكە كچی سام واڵتن دامەزرێنەری واڵمارت-ە. بە پێچەوانەی براكەی كە لە واڵمارت كاردەكات، ئەم سەرقاڵە بە هونەرەوە. هەربۆیە مۆزەخانەی كریستاڵ بۆ هونەری ئەمریكایی لە شاری بنتۆنڤێل لەویلایەتی ئەركنساس كردەوە. (بازاڕی واڵمارت یەكێكە لەو بازاڕانەی كە لە زۆربەی وڵاتاندا هەیە و كێبڕكێكارێكی بەهێزی بازاڕەكانە لە ئەمریكا. لەنێو ئەمریكادا كێبڕكێكارەكانی بازاری واڵمارت وەك تارگێت و فامیلی فێر و هۆرینبێرگەر پڕوپاگەندەی ئەوەدەكەن كە بازاڕی واڵمارت بۆ خەڵكانی میدل كلاس و خوار میدیل كلاسە- خەڵكانی چینی ناوەڕاست و هەژار- بەپێچەوانەوە بازاڕەكانی ئەمانەوە بازاڕەكانی ئەمان بۆ خەڵكی ڕاقی و دەوڵەمەندە. لەكاتێكدا من واینابینم لەبنەڕەتدا ئەوەیە نرخی كەلوپەلی واڵمارت لە هەموو بازاڕەكان هەرزانترە و كێبڕكێی هەموویان دەكات كە بەشی زۆری كەلوپەلەكان هەمان كوالێتییە، ئەمەش وایكردووە بە قەرەباڵەغەترین بازاڕی ئەمریكا ناسراوە).

3-جاكلین مارس: خەڵكی ئەمریكایە، سامانەكەی 23 ملیار و 900 ملیۆن دۆلارە، خاوەنی كۆمپانیای مارس بۆ شیرینی، كە یەكێكە لەو سێ كۆمپانیا گەورەیەی جیهان لەبەرهەمهێنانی شیرینیدا. بۆ ماوەی 20 ساڵ كاریكردووە لە كۆمپانیاكەیدا و تا ساڵی 2016ش لە نێو بۆردی كۆمپانیاكەدا خزمەتی كردووە. ئێستا سەرقاڵە بە كاری خێرخوازی لە شەش ئەنجومەندا لەنێو ئەوانەدا سمسۆنسان و ئەرشیفی نیشتمانی ئەمریكا. یەكێكە لەو دوو ژنە ئەمریكاییەی لە لیستی 50 دەوڵەمەندترینەكانی جیهاندایە.

4-یانگ هویان: خەڵكی چین-ە، سامانەكەی 22 ملیار و 100 ملیۆن دۆلارە، 57%ی ئەو سامانەی یانگ-ی باوكی بۆ ماوەتەوە كە بریتییە لە كۆمپانیانی كەنتری گاردن كە كۆمپانیای خانووبەرەیە لە كەرتی گوانگدۆنگ لە چین. هەروەها ڕێكخەری كارەكانی برایت سكۆلەر ئیجوكەیشن كە كۆمپانیایەكی فێركردنی چینی-یە.

5-سوزان كلاتن: خەڵكی ئەڵمانیایە، سامانەكەی 21 ملیار دۆلارە. دایكی كلاتن سێیەم ژنی هێربێرت كواندت كە رێنمایكەر و سەركردایەتكاری كۆمپانیای بی ئێم دەبلیو –ی ئۆتۆمبێل بوو. كاتێكیش كۆچی دوایی كردووە 20%ی سامانەكەی لەنێو پشكی كۆمپانیاكانی ئۆتۆمبێل-دا بووە. سوزان كلاتن تاكە خاوەنی سەرۆكی ئەنجومەنی كارگێڕی كۆمپانیای ئەلتانا كە كە باپیری دایمەزراندووە. كە كۆمەڵێك كۆمپانیای تری ئەڵمانیایی تێدا كاردەكەن.

6-لۆرین پاوڵ جۆبز: خەڵكی ئەمریكایە، سامانەكەی 18 ملیار و 600 ملیۆن دۆلارە. ژنی ستیڤن جۆبز دامەزرێنەری كۆمپانیای ئەپڵ-ە، لە دوای مردنی جۆبز سامانەكەی بۆ بەجێماو پارێزگاری پێوەكرد. لە ساڵی 2004ەوە كۆمپانیای ئێمرسن كەلەكتیڤ –ی دامەزراند، ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێكاری كۆمپانیایە، كە كۆمپانیایەكە كاریگەری كۆمەڵایەتی هەیە لەنێو چالاكی وەبەرهێنان و كاری خێرخوازی. وابەستەیە بە پاڵپشتیكردنی سیاسەتی ڕیفۆرم لە بواری فێركردن و كۆچ و دادی كۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگە.

7- ئابیگل جونسن: خەڵكی ئەمریكایە، سامانەكەی 15 ملیار و 600 ملیۆن دۆلارە. جۆنسن لەساڵی 2014ەوە سەرۆكی جێبەجێكاری كۆمپانیای وەبەرهێنانی ئەمریكاییە لەژێر ناوی (فیدالێتی ئینڤێستمینت). هەروەها سەرۆكی كۆمپانیای دەستەخوشكی فیدیالێتی ئینڤێستمێنت-ی نێودەوڵەتی كە باپیری لە 2016 دایمەزراند.

8-ئایرس فاندبۆنا: خەڵكی چیلی- ئەمریكای لاتین-ە. سامانەكەی 15 ملیار و 400 ملیۆن دۆلارە. لە دەوڵەمەندترین خێزانی چیلی-یە. كە كۆنتڕۆڵی ناوچەی ئینتۆڤاگاستا-یان كردووە كە بەشێكە لە وڵاتی چیلی و كۆمپانیای بەرهەمهێنانی كانزا-یان هەیە لە سانتیاگۆ كە حەوتەمین كۆمپانیای كانزایە لە جیهاندا. هەروەها خۆشی خاوەنی كۆمپانیای خواردنەوە كهولییەكانە لە چیلی. خۆیی و كوڕەكانی پشكی زۆرینەی گروپی كۆمپانیاكانی كۆینیكۆ-یان هەیە كە گروپێكە كاری ئاڵوگۆڕی دراو و بیرە و پیشەسازی كانزا دەكەن.

9-جینا رینهارت، خەڵكی ئوسترالیایە. سامانەكەی 15 ملیار و 200 ملیۆن دۆلارە، دەوڵەمەندترین هاووڵاتی ئوسترالیایە بەهۆی پیشەسازی ئاسنەوە سامانەكەی گەیاندووە بەم ئاستە. باوكی بە مایەپووچی كۆچی دوایی كردووە. جگە لەوەش ئێستا خاوەنی سێیەم كۆمپانیای بەرهەمی گۆشتی ئاژەڵە لە ئوسترالیا.

10-كۆنگ سی هێنگ: خەڵكی چین-ە، سامانەكەی 15 ملیار دۆلارە. سەرچاوەی سامانەكەی كۆنگ بریتییە لە خانووبەرە، ساڵی 2008 كۆمپانیای سەن هۆنگ-ی بۆ خانووبەرە دامەزراند تا 2011 سەرۆكی ئەنجومەنی كارگێڕی كۆمپانیاكەی بووە.

 

راپۆرت

حكومەتی هەرێم ڕێكاری یاسایی دەگرێتەبەر
هاووڵاتیان ڕوو لەكڕینی دەمامك دەكەن و نرخەكەی گران دەبێت

خەڵك-ئارام سەردار

لەگەڵ گرتنەبەری ڕێوشوێنێ پێویست بۆ ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لەلایەن حكومەتەوە، هاووڵاتیان بەمەبەستی خۆپاراستن لەڤایرۆسەكە ڕوو لەكڕینی دەمامكی خۆپارێزی دەكەن، لەبەشێكی دوكانەكانی فرۆشتنی پێداویستی تەندروستی نرخەكەی بەرزبۆتەوە.

كارزان جەلال، هاووڵاتیەكە بۆ كڕینی دەمامك ڕووی لەشەقامی پزیشكان لە هەولێر كردووە بۆ (خەڵك) وتی، “بۆ ئەوەی ڕێنماییەكانی خۆپارێزی جێبەجێ بكەین، هاتووم دەمامك بۆ خۆم و مناڵەكانم بكڕم، بەڵام بەداخەوە پێشتر ئەو دەمامكانە نرخی بە ۷٥۰ دینار بوو، كەچی ئێستا نرخی زۆر گران بووە و لە 7 هەزار دینار زیاترە، داوا دەكەین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەدواداچوون بكەن، چونكە بەشێكی زۆری هاووڵاتیان ناتوانن بەم نرخە بیكڕن”.

هاوكات ئەمڕۆ شەممە ۲۲ی شوبات لەدوای كۆبوونەوەی حكومەت لەگەڵ پارێزگارەكان، ڕێبەر ئەحمەد، وەزیری ناوخۆی حكومەتی هەرێم لەكۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، ئیجرائات بەرامبەر هەر كەسێك دەكەن پێداویستی پزیشكی و خۆپارێزی لەسەر هاووڵاتیان گران بكات.

خاوەنی دوكانێكی فرۆشتنی پێداویستی تەندووستی بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، دوو جۆر دەمامك هەیە بێ فلتەرە و ئاساییە، كە پێشتر پاكەتی بە ۲ هەزار بوو، بەڵام هەیە بە فلتەر كە دەتوانرێت بۆ خۆپارێزی بەكاربێت هەر پاكەتێك ۲۰ دانەی تێدایە و نرخەكەی ئێستا لای ئێمە بە ٤۰ هەزارە و گرانمان نەكردووە، بەڵام زانیاریمان هەیە لەهەندێ شوێن پاكەتێك دەمامكی بە فلتەر لەسەرووی ۱۰۰ دۆلار فرۆشراوە و یەك دانەش لەنێوان ۷ هەزار بۆ ۱۲ هەزار دینار دەفرۆشرێت.

هۆكاری گران بوونی دەمامك بەوتەی خاوەن دوكانەكە بەشێكی هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ هاووڵاتیان خۆیان، بەشێكیش دەگەڕێتەوە بۆ هەندێ بازرگانی قۆرخكار، هاوكات بەهۆی ئەوەی ئەمە بەرهەمێكە لەناوخۆ كەمە.

لەبارەی ڕێوشوێنەكانی لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ ڕێگری لە گران بوونی نرخی دەمامك وتی، “وتەكانی وەزیری ناوخۆ و لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ سزادان و ئەنجامدانی ئیجرائات بەرامبەر ئەو كەسانەی پێداویستیەكان لەنرخی خۆی گرانتر دەكەن دەبێت جێبەجێ‌ بكرێت”.

لای خۆشیەوە، لوقمان وەردی، ئەندامی لیژنەی تەندروستی لەپەڕلەمانی كوردستان بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، ڕۆژی دوو شەممە وەزیری تەندروستی بانگهێشتی پەڕلەمان كراوە بۆ ئەوەی بزانین پێویستیەكان چین دابین بكرێن و بهێنرێن.

دەشڵێت: “دڵنیاییمان پێدراوە كەوا لایەنە پەیوەندیدارەكان ئیجرائات بەرامبەر هەر كەس و بازرگانێك دەكەن، كە نرخی دەمامك و پێویستیە پزیشكیەكان گران بكات، هاوكات حكومەت و وەزارەتی تەندروستی ڕێوشوێنی پێویستیان گرتۆتەبەر، خۆشبەختانە تائێستا وڵاتەكەشمان پارێزراوە، بەڵام دەبێ هۆشیاربین بەرامبەر نەخۆشیەكە”.

ئاماژەی بەوەشكرد، مەرج نیە ئەو ڤیدیۆ و زانیاریانەی بڵاودەكرێنەوە لەسۆشیال میدیا ڕاست بن و بەشێكی تەنها دڵەڕاوكێ لەنێو هاووڵاتیان دروست دەكات، بەڵام هاووڵاتیان دڵنیا دەكەینەوە لەلایەن حكومەت بوودجەی تایبەت دابینكراوە و ژووری عەمەلیات پێكهێنراوە، ئێمەش چاودێری خاڵە سنوورییەكان و كەرتی تەندروستی دەكەین، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نەخۆشیەكەش خۆپارێزی و پاراستنی پاك و خاوێنی كاریگەری دووركەوتنەوە هەیە لەسەر نەخۆشیەكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

هۆكاریی نەگەڕانەوەی ئاوارەكان لە هەرێمەوە بۆ ناوچەكانیان ئاشكرا دەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەڕێوەبەری فەرمانگەی لقەكان لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عیراق، هۆكاری نەگەڕانەوەی ئاوارەكان لە هەرێمی كوردستانەوە بۆ ناوچەكانیان ئاشكرا دەكات لەپاش تەواوبوونی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان و ڕزگاركردن و گەڕانەوەی ژیان بۆ زۆرێك لەو ناوچانە.

عەلی عەباس، بەڕێوەبەری فەرمانگەی لقەكان لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عیراق لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاندووە”ئەو خێزانانەی لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێن، تری گەڕانەوەیان هەیە بۆ ناوچەیەكانیان لەبەر هۆكاریی سیاسی، ئابوری، كۆمەڵایەتی، و ئەمنی”.

بە وتەی عەلی عەباس”هۆكارە سیاسییەكان، پەیوەندییان بە ناوچەكانی پەیوەست بە ماددەی 140وە هەیە كە خۆی لە ناوچە جێناكۆكەكاندا دەبینێتەوە، چونكە زۆربەی ئەو ئاوارانە لەو ناوچانەن كە دەكەونە سەر هێڵی جیاكەرەوە لەنێوان سنورەكانی هەرێمی كوردستان و سنورەكانی حكومەتی فیدراڵی، لەوانەش حەسەن شەمۆ و خازر و شنگال و ڕەبیعە”.

بە وتەی ئەو بەرپرسەی كۆچ و كۆچبەران”هۆكارە ئەمنییەكان پەیوەندییان بە دەستگرتنی چەند لایەنێكەوە هەیە بەسەر بڕیاری ئەمنی و ئیداری لەو ناوچانە، بە تایبەتیش لە قەزای شنگال كە بۆتە مایەی ڕێگرتن لە گەڕانەوەی ئاوارەكان بۆ ناوچەكانیان”.

بە بۆچوونی عەلی عەباس”هۆكارە ئابورییەكانیش كاریگەریی خۆیان هەیە، و بونەتە مایەی نەگەڕانەوەی زۆرێك لە خێزانەكان بۆ ناوچەكانیان، دوای ئەوەی سەرچاوەی بژێوییان دووچاری داڕمان هات بەهۆی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان لەو ناوچانەدا كە ئۆپەراسیۆنی سەربازییان تێدا ئەنجامدرا و پێشتر لەژێر دەستی داعشدا بوون”.

سەبارەت بە هۆكاریی كۆمەڵایەتی، وەك عەلی عەباس باسی دەكات”خۆی لە پەیوەندی زۆرێك لە كەسوكاریی ئەو خێزانانەدا دەبینێتەوە بە ڕیزەكانی ڕێكخراوی تیرۆرستی داعش، ئەمەش كێشەی كۆمەڵایەتی زۆری بۆ دروستكردوون بۆتە ڕێگر لەبەردەم بڕیارلای گەڕانەوەیان بۆ ناوچەكانی خۆیان”.

عەباس لە 20ی شوباتی 2020، ئاماژەی بە بوونی جیاوازیی كردبوو لە ئاماری ئاوارەكان لە پارێزگەكانی باكووری ووڵات بۆ هەرێمی كوردستان، لەگەڵ نوێنەرایەتی وەزارەتی كۆچ و كۆچبەران لە هەرێم.

عەلی عەباس ڕایگەیاندبوو”ژمارەی ئەو كەمپانەی تائێستا لە كوردستان بونیان هەیە و بەسەر شەش كەمپ لە هەولێر و چوار كەمپ لە سلێمانی و 19 كەمپ لە دهۆكدا دابەشبوون”.
بە وتەی بەڕێوەبەری فەرمانگەی لقەكان لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عیراق”كەمپەكانی هەولێر 8839 خێزان لەخۆدەگرن، واتا 32.839 كەس، لە دهۆك 30.872 خێزان هەن كە 164.364 كەسن، لە سلێمانیش 2923 خێزان هەن و لە 14.046 كەس پێكدێن”.

بە وتەی ئەو بەرپرسە”ئامارە تۆماركراوەكان لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەران لەگەڵ ئامارە تۆماركراوەكانی هەرێمی كوردستاندا جیاوازیان هەیە، لەبەر چەند هۆكارێك كە بریتین لە، نەبوونی دیسپلین و پشتنەبەستنی هەرێم بەو ئارامانە لە هەندێك كاتندا، گرنگترین هۆكاریش جیانەكردنەوەی ئاوارەكانی ساڵی 2006 و ئاوارەكانی 2014 لەلایەن هەرێمی كوردستانەوە، لەكاتێكدا ئێمە كاركردنمان بە دۆسێی ئاوارەكانی 2006 ڕاگرتووە”.

بەڕێوەبەری فەرمانگەی لقەكان لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عیراق دەڵێت”ئەو هاوسەرگرییانەی لە كەمپەكانی ئاوارەكاندا دەكرێن و تۆماردەكرێن، لە هەرێمی كوردستان پشتیان پێدەبەسترێت، بەپێچەوانەی بەغداوە، چونكە ئەو هاوسەرگیرییانەی لە دوای ئاوارەبوون كراون، تۆمارنەكراون، چونكە لە سادەترین هاوكێشەدا، گەر لە هەرێم ملیۆنێك ئاوارە هەبێت، دوای پێنج ساڵ ئەو ژمارەیە دەبێتە پێنج ملیۆن ئاوارە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ئایا ڤایرۆسی كۆرۆنا، له‌ پله‌ی گه‌رمی به‌رز-دا، كاریگه‌ری نامێنێت؟

خەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌داوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی پێچەوانە و گۆڕاو ھەیە لەنێوان ڤایرۆسی كۆرۆنا و پله‌ی گه‌رمی -دا، واته‌ به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی كه‌شوهه‌وا، ڤایرۆسەکە كاریگه‌ری كه‌مده‌بێته‌وه‌ و توانای گه‌شه‌سه‌ندنی لاواز ده‌بێت، و كاریگه‌ری زیاتره‌ له‌وكاتانه‌ی كه‌ پله‌ی گه‌رما نزمده‌بێته‌وه‌.

زاناكان ئه‌مه‌یان له‌ وڵاتی هیندستان ره‌چاوكردووه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی وه‌زری به‌هار و به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی له‌و وڵاته‌، سه‌لامه‌تی زیاتره‌.

به‌ڵام ئه‌مه‌ چۆن و كێ ئه‌مه‌ی سه‌لماندووه‌؟

به‌پێی ڕاپۆرتێكی هاوبه‌شی نێوان زانكۆی نیڤادا-ی ئه‌مریكا و زانكۆی سه‌نگاپۆره‌ی نیشتمانی كه‌ ڕۆژی 20 فێبریوه‌ری بڵاوبووەته‌وه‌ هۆكارێك هه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی باوه‌ڕ به‌وه‌بهێنرێت كه‌ شێوه‌ی وه‌رزی ڤایرۆسی كۆرۆنا covid-19-ی نوێ هه‌مان شێوه‌ی سوڕی ڤایرۆسی سارس covp-9 هه‌یه‌ كه‌ ساڵی 2003 له‌ جیهاندا بڵاوبووەوه‌.

توێژینه‌وه‌كه‌ پێیوایه‌ له‌ چین و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، وه‌زری ئه‌نفلۆنزا له‌ دیسێمبه‌ره‌وه‌ تا كۆتایی فێبریوه‌ری ده‌خایه‌نێت و دوای ئه‌و مانگانه‌ كه‌مده‌كات. توێژینه‌وه‌كه‌ سه‌لماندویه‌تی كه‌ له‌ دوای هاوینی 2003ه‌وه‌ ڤایرۆسی سارس سه‌ریهه‌ڵنه‌داوه‌ته‌وه‌ تا 2019 به‌ شێوازێكی دیكه‌ سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش ڤایرۆسی كۆرۆنا-یه‌.

ئه‌وه‌شیان سه‌لماندووه‌ كه‌وڵاتی چین، مانگی ئادار و مانگی نیسان به‌سه‌ختی تێپه‌ڕێنێت، له‌سه‌ره‌تای مانگی مه‌ی (ئایار) ده‌شێت ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ گه‌شه‌ بوه‌ستێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ بوونی نامێنێت، به‌ڵكو دوور نییه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی وه‌رزی سه‌رما سه‌رله‌نوێ به‌هه‌مان جۆر، یاخود به‌ سولاله‌یه‌كی دیكه‌ خۆی نمایش بكات.

ڕاپۆرته‌كه‌ نوسیوتی، كه‌ كۆرۆنا ڤایرۆسی ئاسایی 30 جار زیاتر ئه‌گه‌ری مانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌شوێنێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 6 پله‌ی سیلیزیی بێت وه‌ك له‌ شوێنێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 20 پله‌ی سیلیزیی، به‌شێویه‌ك ئه‌گه‌ر له‌ پله‌ی گه‌رمی 20 ئه‌گه‌ری تووشبوون 1% بێت له‌ 4 پله‌ی سیلیزی 30%یه‌.

هه‌روه‌ها پێشتریش توێژینه‌وه‌یه‌كی زانكۆی ته‌كساس ئاماژه‌ی به‌وه‌دابوو كه‌ له‌پله‌ی گه‌رمی خوار 25 پله‌ی سلیزی توانای مانه‌وه‌ی ڤایرۆسی سارس زیاتره‌، كه‌ له‌ توانا و شێوه‌ی سووڕی ژیانیدا هاوشێوه‌ی كۆرۆنا-یه‌.

هه‌روه‌ها ڕاپۆرتێكی گۆڤاری پزیشكی له‌ نه‌خۆشخانه‌ی ده‌درده‌ قورسه‌كان له‌ ویلایه‌تی كالیفۆرنیا ئاشكرای كردووه‌، توانیویانه‌ له‌ تاقیگه‌دا ئه‌وه‌ بسه‌لمێنن كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ پله‌ی گه‌رمی ژوور توانای هه‌بووه‌ ته‌نیا 9 ڕۆژ بژی، ئه‌ویش كاتێك كه‌ پله‌ی گه‌رمی 30 پله‌ی سیلیزی بووه‌ و له‌و 25-30 پله‌ش توانای زیان گه‌یاندنی زۆر لاواز بووه‌.

هه‌روه‌ها سه‌نته‌ری نیشتمانی بۆ زانیارییه‌كانی بایۆته‌كنۆلۆژیی- ئه‌مریكا، ئه‌وه‌یان له‌ گۆڤاری سه‌نته‌ره‌كه‌دا خستۆته‌ڕوو كه‌ پێشتر تاقیكردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ڤایرۆسی سارس covp-9 كردووه‌ و بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌شوێنێكدا پله‌ی گه‌رمی 4 پله‌ی سیلیزی بێت ڤایرۆسه‌كه‌ زۆر جێگیر و چالاكه‌، به‌ڵام له‌ پله‌ی 37 پله‌ی سیلیزی ته‌نیا 2 سه‌عات ژیاوه‌.

كاتێكیش پله‌ی گه‌رمی شوێنی ڤایرۆسه‌كه‌یان گۆڕیوه‌ بۆ 60 پله‌ی سیلیزی ته‌نیا 30 ده‌قیقه‌ توانای ژیانی هه‌بووه‌.

هه‌وه‌روه‌ها هه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی گۆڤاری پزیشكی نه‌خۆشخانه‌ی ده‌رده‌ قورسه‌كان له‌ كالیفۆرنیا، بڵاوبووەته‌وه‌، كه‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر زۆر خێرا ده‌گوازرێته‌وه‌ كاتێك پله‌ی گه‌رمی له‌نێوان 4-15 پله‌ی سیلیزیدا بێت.

ئه‌وه‌شیان خستۆته‌ڕوو كه‌ لیك و پژمه‌ و هه‌ناسه‌، سێ گوێزه‌ره‌وه‌ی خێرای ڤایرۆسه‌كه‌ن، بۆیه‌ ئامۆژگاری خه‌ڵك ده‌كه‌ن كه‌ ده‌ست نه‌به‌ن بۆ ده‌م و لوت و چاو، چونكه‌ ده‌ست كاریگه‌ری گه‌وره‌ی له‌ گواستنه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌یه‌.

ئه‌نجام چییه‌؟
به‌پێی گۆڤاری بزنس توده‌ی، ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ پله‌ی گه‌رمی-یان له‌سه‌روو 30 پله‌ی سیلیزییه‌وه‌یه‌ سه‌لامه‌تترن، نموونه‌ی هندستانی هێناوه‌ته‌وه‌ له‌مانگی مارچ له‌ كۆتشی پله‌ی گه‌رمی 36 و له‌ دلهی 30 و له‌ بنگالۆرۆ 34 و له‌ شینای 34 پله‌ی سیلیزییه‌ كه‌ به‌ختێكی باشه‌ بۆ سه‌لامه‌تی هاووڵاتییه‌كانیان، هه‌رچی وڵاتی چینه‌، وه‌رزی هاوین له‌ مانگی مه‌ی (ئایار) ده‌ستپێده‌كات و پله‌ی گه‌رمی نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ 30 پله‌ی سیلیزی.
هه‌موو توێژینه‌وه‌كان سه‌لماندوویانه‌ كه‌ له‌ سه‌روو 35 پله‌ی سیلیزی ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا زۆر لاوازه‌.

ڕۆژی 16ی جێنیوه‌ری به‌رپرسانی ته‌ندروستی چین ئاشكرایان كرد به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسێكی نوێی هاوشێوه‌ی سارس (ڤایرۆسی كۆرۆنا)، 2 كه‌س گیانی له‌ده‌ستداوه‌.

نه‌خۆشی (ڤایرۆسی كۆرۆنا) بریتییه‌ له‌ هه‌وكردنی توندی قوڕگ و دواتر پوكانه‌وه‌ی گورچیله‌ و مردنی كه‌سه‌كه‌.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان