ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كۆرۆنا و چیرۆكەكانی

حامی ئەحمەد عەلی

تازەترین لێدوان دەبێتە كۆنترین لێدوانی پاش چەند چركەیەك “ووهان لەشاری گەرم و گوڕی پیشەسازی گەورەوە بوو بەشاری خامۆشی ژیان” ، ووهان مانشێتی زۆربەی ڕۆژنامە جیهانیەكان و كەناڵە بەناوبانگەكانی جیهان، ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی باری كتوپڕی نائاسایی ڕاگەیاند، گۆگڵ لەسەر خزمەتگوزاری تایبەتی خۆی شوێنی هەبونی ڤایرۆسی كۆرۆنای بۆ خۆی زیادكرد، ماسكی پزیشكی ئێن نەوەدو پێنج گەورەترین بازاڕی جیهانی بۆ پەیدا بوو، پژمەیەكی ئاسایی جاران بوە مایەی هەڵهاتنی چەند كەس لەیەكتر، ترس و دڵەڕاوكێ‌ هەزارەها نەخۆشی دەرونی بەدوای خۆیدا هێنا، ئەمانە سەردێڕو تایتڵی ماڵپەڕە ئەلیكترۆنیەكان و دەزگا میدیایە زەبەلاحەكانن، بەڵام دەبێت ئاماژە بەچوار پێوەری زانستی بدەین لەسەر ڤایرۆسەكە:-

یەكەم: ڤایرۆسەكە توانای ژیان و بڵاوبونەوەی هەیە لەماوەی شەش كاتژمێردا لەسەر ڕوی تەنە ڕەق و كەرەستەكان و ژینگەی شل.

دووەم: گواستنەوەی ڤایرۆسەكە لەكەسێكی توش بوەوە بۆ كەسانی تر بەهۆی هەناسەو بەكارهێنانی كەل و پەلی كەسی توش بوەوە یان لەڕێگای دەست لێدانی ئەو كەرەستەو ئامێرانەی هەڵگری ڤایرۆسەكەن.

سێیەم: ماوەی مانەوەی ڤایرۆسەكە دەگاتە دوانزە ڕۆژ واتە كەسی هەڵگر توانای توشكردنی كەسانی تری هەیە بەبێ‌ ئەوەی خۆی بزانێت و نیشانەكانی لەسەری دەركەوتبن.

چوارەم: هەموو نیشانە سەرەتایەكانی هاوشێوەی نیشانەی ئەنفلۆنزای ئاساییە، بەڵام ئایا ئەگەر توشی ئەنفلۆنزای ئاسایی بوین چۆن بزانین كەجۆرێكی مەترسیدار نیە، دەبێت ڕوو لەنەخۆشخانەكان بكەین بۆ ئەوەی لەپشكنینی تایبەتیدا پێمان بڵێن ئەنفلۆنزای ئاساییە یان جۆری تر واتە ئەنفلۆزای كۆرۆنا تەنها لەڕێگای پشكنینی تایبەتی تاقیگەییەوە دەناسرێتەوە، ئاسانترین ڕێگاو هەواڵی دڵخۆشكەر بریتیە لەپاك و خاوێنی و دەست شۆردن بەشێوازی زانستی و دووركەوتنەوە لەهەندێك جۆری پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان كەدەتوانم بڵێم گرنتی لەسەداسەدی پاراستنمانە لە ڤایرۆسەكە.

ئەوەی سەرەوە تەنها ڕاستیە زانستیەكانن لەسەر كۆرۆنا، بەڵام چیرۆكەكانی كۆرۆنا لەیەكەم چركەساتی سەرهەڵدانی نەخۆشیەكەوە بەردەوام پاڵەوانی تازە بەرهەم دەهێنن، سەرچاوە فەرمی و نافەرمیەكان هەواڵی جۆراو جۆر لەسەر شوێن و هۆكاری بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەكە باس دەكەن، هەندێك لەسەرچاوەكان دەڵێن ڤایرۆسەكە لەپەیمانگای ووهان بۆ زانستی ڤایرۆسات تەشەنەی سەندوەو لەناوەندێكی زانستی حكومیەوە گواستراوەتەوە بۆ مرۆڤ و پەیوەندی هەیە بەتوێژینەوەكانی چەكی بایۆلۆجی، چیرۆكێكی تری كۆرۆنا دیواری تۆڕەكۆمەڵایەتیەكانە كەهەندێك لەبڵاوكراوەكان لە تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان ئاماژە بەوە دەدەن ڤایرۆسەكە لە تاقیگەی نیشتمانی مایكرۆبایۆلۆجی كەنەداوە دزەی كردوە بۆ وڵاتی چین و شاری ووهان، ووڵاتی كەنەداش ئەم چیرۆكە بەدرۆ دەخاتەوە، بەپێیی ئەو وتارانەی لەڕۆژنامەكاندا بڵاودەكرێنەوە سێ‌ مانگ پێش دەركەوتنی ڤایرۆسەكە زاناكانی بواری تەندروستی ئەمریكی پێش بینی مردنی شەست و پێنج ملیۆن خەڵكیان بەو ڤایرۆسە كردوە هەندێك لەتویتی زاناكان ئەم هەواڵە مەترسیدارە پشت ڕاست دەكەنەوە كە ڤایرۆسی كۆرۆنا دەبێتە هۆكاری گیان لەدەستدانی زیاتر لە شەست پێنج ملیۆن كەس كەتائێستا لەبیست چوار ووڵاتدا بڵاوبوەتەوە، بەڵام ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی دەڵێت ڤایرۆسەكە نەبوە بە بەبەڵایەكی جیهانی لەئێستادا.

لەبازاڕێكی میللی ووهانەوە بۆ لێكدانەوەی مل ملانێی چەكی بایۆلۆجی و دەستبردنی ووڵاتان بۆ پیرۆزیەكانی یەكتری و چیرۆكی گۆشتی مار و شۆۆربای شەمشەمەكوێرەو ئەفسانەی تر كۆرۆنا لەماوەیەكی كەمدا بوە كابوسی پێشكەوتنە ئابوری و سەرسوڕهێنەرەكانی ووڵاتی مەزنی چین و هێرشكردنە سەر دابونەریت و كولتوری تایبەتی تاكی چینی لەلایەن هاوڵاتیان و ووڵاتانی ترەوە، بەو پێیەی یەكێك لە تۆمەتبارە سەرەكیەكانی شانۆی كۆرۆنا مارو شەمشەمەكوێرەیە، خواردنی خۆراكە دەگمەنەكان لەوڵاتی چین هۆكاری بڵاوبونەوە زۆربەی نەخۆشیەكانن لەو وڵاتەدا وەك زانایان لەتوێژینەوەكانیاندا ئاماژەیان پێداوە كە زیاتر لە دوو ملیۆن ڤایرۆسی شاراوە لەنێو ئەو خۆراكە نەكوڵاو ئامادەنەكراوانەدا دەژی كەبەكارهێنەرەكانیان تەنانەت گوێڕایەڵی مەرجەكانی پاك و خاوێنی تەندروستیش نین و ژینگەی ئەو بازارە میلیانەی گۆشتی ئاژەڵەكانی بیابان و گیانەوەرە دەریاییەكان بۆ تەشەنەسەندنی چەندەها جۆری نادیاری ڤایرۆس هەمیشە لەبارو گونجاو و ئامادەیە.

یەكێك لەوتە باوەكانی بواری تەندروستی جیهانی دەڵێت بۆچی هەموو بەڵایەكی تەندروستی لە چینەوە سەرهەڵدەدات، وەڵامەكەی لەو پەندە میللیەی گەلی چینیەوە سەرچاوە دەگرێت كەدەڵێت “چینیەكان هەموو شتێك كەبەسەر زەویدا بڕوات دەیخۆن یان دەڵێت هەرچ شتێك چواری قاچی هەبوو بیخۆ تەنها مێز نەبێت”، دەبێت جیهان بانگ لەخەڵكی چین بكات واز لەخواردنە شازەكان بێنن بەتایبەت لە ئێستادا كەزانایانی بواری پزیشكی هۆكاری دەركەوتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا دەگێڕنەوە بۆ خۆراكە میللیەكان لە كەلتوری میللی چینیندا.

ریکلام

وتار

توانای عێراق بۆ بەرەنگاربونەوەی ( کۆرۆنا) ڤایرۆسی سەردەم

ئاشنا هەڤاڵ

ئەم قەیرانە قوڵە ودرێژخایەنەی کە عێراق ساڵانێکە بە ئێستاشەوە پێیدا تێپەڕیوە هەموو کەرتەکانی پێشکەوتنی ژیانی بەرەو لاوازی بگرە پاشکەوتن بردووە لە نێوانیشیاندا کەرتی تەندروستی،
و ئەگەر وەڵامی پرسیاری ئەوە بدەینەوە کە ئایا عێراق لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیدا چ پێگەیەکی هەیە
لەرێی ئەو نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیە کە ئەنجامدراوە بۆ بەرەنگاربونەوەی ڤایرۆس ۱۹٥ وڵاتی تیابوو لەنێوانیشیاندا عێراق
تیایدا عێراق بە پلەی ۱٦۷ هات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بەپلەی ۱۳ هات لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی.
بەپێی ئەم نیشاندەرە عێراق بەپلەی ۱٦۷ کە دەکاتە پلەی ۲٥.۸ بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی لە کاتێکدا ئاستی مامناوەند لە نیشاندەری GHS بریتیە لە ٤۰.۲ لەتێکرای ۱۰۰
هەڵبەتە ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە عێراق بەدەست لاوازی دەناڵێنێ لەبەرەنگاربونەوە و دۆزینەوەی نەخۆشی
کە نیشاندەری ئەوەیە کە عێراق توانای کەمە بۆ بەرەنگاربونەوەی هەر نەخۆشیەکی کتوپڕ
و ئەگەر عێراقیش پۆڵێن بکەین لەنێوان وڵاتانی عەرەبی بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی ئەوا:
۱- سعودیە ( ٤۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۹.۳) دێت
۲- ئیمارات ( ٥٦ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤٦.۷) دێت
۳- کوەیت (٥۹ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ٤٦.۱) دێت
٤- مەغریب (٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۷) دێت
٥- لوبنان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
٦- سەڵتەنەی عەمان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
۷- قەتەر (۸۲ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۱.۲) دێت
۸- میسر (۸۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ۳۹.۹) دێت
۹- بەحرەین (۸۸ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ۳۹.٤) دێت
۱۰- تونس لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۳۳.۷) دێت
۱۱- مۆریتانیا ( ۱٥۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.٥) دێت
۱۲- جزر قەمەر ( ۱٦۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.۲) دێت
۱۳- سودان (۱٦۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٦.۲) دێت
۱٤-عێراق ( ۱٦۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٥.۸) دێت
۱٥- لیبیا ( ۱٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ب پلەی ۲٥.۷) دێت
۱٥- جەزائیر (۱۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.٦) دێت
۱٦- جیبۆتی ( ۱۷٥ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.۲)دێت
۱۷- سوریا (۱۸۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۹.۹) دێت
۱۸- یەمەن (۱۹۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۸.٥) دێت
۱۹- سۆماڵ ( ۱۹٤ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱٦.٦) دێت

و ئەو دە وڵاتەی کە دە پلەی یەکەم تۆماردەکەن لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی بریتین لە :

۱- وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا : بە پلەی ۸۳.٥ دێت
۲- بەریتانیا : بەپلەی ۷۷.۹ دێت
۳- هۆڵەندا بەپلەی ۷٥.٦ دێت
٤- ئوسترالیا : بەپلەی ۷٥.٥ دێت
٥- کەنەدا: بەپلەی ۷٥.۳ دێت
٦- تایلاند: بەپلەی ۷۳.۲ دێت
۷- سوید : بە پلەی ۷۲.۱ دێت
۸- دەنیمارک : بەپلەی ۷۰.٤ دێت
۹- کۆریای باشور: بەپلەی ۷۰.۲ دێت
۱۰- فنلەندا : بەپلەی ٦۸.۷ دێت

لەکۆتاییدا بەڕاچاوکردنی ئەوەی عێراق ئەم پلەی تۆمارکردووە پێویستە عێراق هەوڵبدا لەم کەرتە پێش بکەوێت بۆ ئەوەی بتوانێ بەلایەنی کەم بەرەنگاربی ئەو نەخۆشیە کت و پڕ و لەناکاوانە بێت کەتوشی هاوڵاتیان دەبێتەوە بەمەش پێشکەوتن و گرنگی دان و وەبەرهێنان کردنی بەردەوام لەکەرتی تەندروستی زۆر گرنگە بۆ ڕێگرتن لەونەخۆش و ڤایرۆسانەی کە ئەگەری ئەوەیان هەیە ببنە پەتا لەناو خەڵک.

*مامۆستا و توێژەری ئابووری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کۆرۆنا ڤایرۆس، جیهان له‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان نزیك ده‌كاته‌وه‌ !

لوقمان غەفوور

 

له‌ئاكامی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا، جیهان به‌خێرایی نزیك ئه‌بێته‌وه‌ له‌خاڵی وه‌رچه‌رخان، و پسپۆرانیش ئاگاداری ده‌ده‌ن كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر توانا به‌كارهاتووه‌كانی مرۆڤ، بۆ كۆنترۆڵكردنی نه‌خۆشییه‌ قورسه‌كان، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ كۆریای باشور باری نائاسایی راگه‌یاند و له‌ئه‌وروپاش، ئیتالیا و له‌ ئاسیاش، ئیران، دۆخێكی سه‌خت رووی تێكردوون.

دوای دڵنیابوون له‌ 79 هه‌زار و 365 كه‌یسی كۆرۆنا ڤایرۆس COVID-19 له‌ جیهاندا، پسپۆران جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ چۆته‌ حاڵه‌تی مۆڵه‌قه‌وه‌. چونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا، كه‌وتنی ژیانی سه‌ر رووی زه‌وییه‌. ئێستا 11 شاری باكوری ئیتالیا كه‌ 50 هه‌زار كه‌س تێیدا نیشته‌جێیه‌ دوو رۆژه‌ قه‌تیس ماون و ژیانیان به‌رووی شاره‌كانی تری ئیتالیا و ئه‌وروپا وه‌ستاوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك پۆلیس هه‌ر كه‌سێك شاره‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت، ده‌ستگیرده‌كات، و غرامه‌ی ماددی ده‌كرێت. له‌ئاسیا ئێران 14 شار و شارۆچكه‌ خوێندنگه‌ و زانكۆكانی داخستووه‌.

وۆردد پۆل هانتێر مامۆستای پزیشكی له‌ كۆلێژی ئێست ئه‌نگلیا له‌ به‌ریتانیا، تیدرۆس گبرێسیس به‌رێوه‌به‌ری گشتی WHO ئاگادارده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئیتر كاتی ئه‌وه‌نده‌ لێدوانی بێئه‌نجام نییه‌و كاتی كۆنترۆڵكردنی ده‌رده‌كه‌یه‌ به‌ر له‌وه‌ی دنیا وێران بكات. هانتێر كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی تووشبوون له‌ چین و زیادبوونی له‌ ئه‌وروپا به‌ده‌ستكه‌وت نازانێت بۆ رێكخراوه‌كه‌. زیادبوونی ژماره‌ی تووشبوون له‌ ئه‌وروپا نائارامییه‌كی گه‌وره‌ی دروستكردووه‌. ده‌رباره‌ی ئێران-یش زانایان پێیانوایه‌ ئه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌هامه‌تی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دوای ئه‌وه‌ی 23ی فێبریوه‌ری به‌ره‌سمی پاكستان و توركیا هه‌موو سنووره‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێران داخست. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ناوچه‌یه‌كه‌ ململانێی چه‌كداری تیایه‌.

دكتۆر رۆبن تۆمسۆن توێژه‌ری ئیپێدیمیالۆژی له‌ زانكۆی ئۆكسفۆرد، به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ باسی ئیتالیا ده‌كات و ده‌ڵێت: “پێویسته‌ هه‌موو ئه‌وروپا بیر بكه‌نه‌وه‌”، ئه‌م بیركردنه‌وه‌ی تۆمسۆن له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ئۆردن هه‌موو هاتوچۆیه‌كی ئاسمانی له‌گه‌ڵ ئێران و چین و كۆریای باشور داخست. كه‌ دوور نییه‌ بڕیار بدرێت به‌داخستنی گه‌شتی ئاسمانی تێكڕای وڵاتان له‌گه‌ڵ ئیتالیا، به‌ڵام ئه‌ی چی له‌و سه‌دان مایل میترۆیه‌ی نێوان ئیتالیا و سه‌رجه‌م ئه‌وروپا ئه‌كه‌یت!.

لێدوانه‌كه‌ی 23ی فێبریوه‌ری، شی جین بینگ –ی سه‌رۆكی چین هیچی تیا نه‌هێشته‌وه‌ كاتێك وتی:”هێشتا ژیان له‌ چین تاریك و تنوك و پڕ گرێوگۆڵه‌” سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی جه‌ختی له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و وه‌رزی كشتوكاڵ ده‌ڕۆن و ئه‌بێته‌ په‌كخستنی كه‌رتی كشتۆكاڵی وڵاته‌كه‌ی.

كۆتا ئه‌وه‌یه‌، دوا پێشهاته‌كان بۆ كۆریای باشور و ئێران و ئیتالیا سه‌خته‌، چونكه‌ ته‌نیا له‌ 24 سه‌عاتدا له‌ كۆریای باشور له‌ 602 كه‌یسه‌وه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ بۆ 763 كه‌یس و مردنیش بوو به‌ 7 كه‌س، له‌ ئێرانیش دوو كه‌سی تر مرد به‌مه‌ ئێران بووه‌ به‌ 8 كه‌س كه‌ گیانیان له‌ده‌ستداو 43 كه‌سیش تووشبوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەرەوپێشبردنی پارێزگای هەڵەبجە

بەیار عومەر 

پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە، کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند، بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.

پارێزگای هەڵەبجە بریتیە لە شاری هەڵەبجە و ناحیەکانی خورماڵ و بیارە و سیروان و بەمۆ، بە هەموو گوندەکانیانەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسە.

١- لە ڕوی گەشتوگوزارەوە:

دەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان، حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.

ئەم بەنداوە دەتوانێت ئاوەکەی گلبداتەوە و بیکات بە ناوچەیەکی گەشتیاری چواروەرزە. پاشان حکومەت دەتوانێت ڕێگە و ئاو و کارەبای بۆ ڕابکێشێت. هەروەها دەتوانێت هانی وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی بدات پرۆژەی گەشتیاری لە کەناری ئاوی سیروان دروستبکەن، کە نەک هەر دەبێت بە شوێنێک بۆ کاتبەسەربردن بۆ خەلکی پارێزگای هەڵەبجە، بەڵکو هەزارەها گەشتیار لە سەرجەم پارێزگاکانی کوردستان و عێراقەوە دەتوانن ڕویتێبکەن و سەرەنجام ئابوری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزور ببوژێتەوە. هەروەها سود بە کەرتی کشتوکاڵیش دەگەیەنێت.

سەر بەنداوەکەش دەکرێت وەک پرد سودی لێببینرێت، کە دوری نێوان سلێمانی و هەڵەبجە بە ١٥ کیلۆمەتر کەمدەکاتەوە. لە حاڵەتی دروستکردنی ئەو بەنداوەدا، دوو ئاو دەریاچەی سیروان پڕدەکەن کە بریتین لە ئاوی تانجەرۆ و ئاوی زەڵم. هۆنراوەکەی پیرەمێردیش باسی ئەو دوو ئاوەکە دەکات وەختێک دەڵێت:

دوو ئاوانەکەی شوێن ماڵە گەورە
سەرەوخوار ئەڕۆی بە پێچ و دەورە
تۆ بە ڕوناکی وێنەی بلوری
ئاوی زیندەگی گشت شارەزووری

ئاوی دەربەندیخانیش ٧٥% ی لە ڕوباری سیروانەوە دێت کە سەرچاوەکەی لە ئێرانە و حکومەتی ئێرانیش دوو بەنداوی لەسەر دروستکردوە و لەلای پاوەوە ڕێڕەوەکەی گۆڕیوە و ئاوەکەی دەبات بۆ نزیک سەرپێڵی زەهاو. ئەمەش ئاوی دەربەندیخان بەرەو کزی دەبات. کەواتە دروستکردنی بەنداوی سیروان بۆتە زەرورەت، چونکە سەرچاوەکانی (دوو ئاوانەکە) لە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندان و هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەستکاریان بکات. لەو حاڵەتەدا دەریاچەی سیروان لە بری دەربەندیخان دەتوانێت ئاوی خواردنەوەی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش دابینبکات.

هاوکات دروستکردنی ڕێگەیەکی ١٧کم لە هەڵەبجەوە بۆ سازان و بەنێودەوڵەتیکردنی مەرزی سازان یەکێکە لە ڕێگەچارەکان بۆ پەرەدان بە بواری بازرگانی و جوڵەی بازاڕ لە هەڵەبجەدا.

بەهۆی کیمیابارانەوە هەڵەبجە بۆتە ناوێکی نێودەوڵەتی. دەکرێت هاوشێوەی هێرۆشیما و ناکازاکی یابان، ساڵانە چەندین ڤیستیڤاڵ و کۆڕ و کۆنفرانس لە هەڵەبجە سازبکرێن لەبارەی مەترسیەکانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژەوە و لە وڵاتانی دنیاوە خەلک بانگبکرێن، کە هەم هەڵەبجە و نەهامەتیەکانی کورد زیاتر بە دنیا دەناسێنێت، هەم بەهۆی هاتنی چەندین وەفد و خەڵکەوە ئابوری هەڵەبجەش دەبوژێتەوە.

سەبارەت بە خورماڵیش، ئەوەی پێیدەڵێن گەڕاوەکەی خوڕماڵ و ئاوی گەرمی کانزایی هەیە و بۆ پێست باشە، دەکرێت چەندین پرۆژەی گەشتیاری و پزیشکی لێبکرێتەوە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست ڕۆماتیزمە و ببێت بە شوێنێکی گەشتیاری پزیشکی.

لەم روەشەوە چەندین نمونە لە دنیادا هەن، یەکێک لەوانە شارێکە بە ناوی کارلۆڤی ڤاری (Karlovy Vary) لە وڵاتی چیک. بەهۆی بونی ئاوی کانزاییەوە ساڵانە هەزارەها گەشتیار ڕویتێدەکەن. بەڵام لەبەر ئەوەی شارەکەیان ڕازاندۆتەوە گەشتیار چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە و پارەی زیاتر خەرج دەکات، بەو هۆیەشەوە ئابوری شارەکە بوژاوەتەوە. بە هەمان شێوە ناوچەیەکیش هەیە لە تورکیادا بە ناوی پەموکالێ (Pamukkale). دەکرێت لە خورماڵ چەندین چارەسەرگا و سپا و هۆتێل و ڕیستۆرانت دروستبکرێن و بکرێن بە ناوچەیەکی گەشتیاری پزیشکی.

تەوێڵە و بیارە و ئەحمەدئاوا و شنروێ و ئاوێسەر و زەڵم و هاوار و عەبابەیلێ و وەزگێڵ و باوەکۆچەک لە جوانترین شوێنەکانی کوردستانن، دەکرێت حکومەت لە ڕوی ڕێگاوبان و ئاو و کارەباوە خزمەتی زیاتری ئەم ناوچانە بکات و دواتر هانی وەبەرهێنان بدات بۆ بنیاتنانی پرۆژەی گەشتیاری.

٢-لە ڕوی کشتوکاڵ و پیشەسازیەوە:

هەڵەبجە لە روی کشتوکاڵەوە خاوەنی زەویەکی بەپیتە لەسەر ئاستی جیهان. حکومەت دەتوانێت هانی دروستکردنی چەندین کارگە بدات کە بەروبومە کشتوکاڵیەکان بگۆڕن بۆ شەربەت و مرەبا و دۆشاو و ڕوبەهەنار و زەیتی زەیتون و سابون و چەندین بەرهەمی تر. واتە چەند کارگەیەک دروستبکرێن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن (Agro-Industrial Plants). هەروەها گرنگە سایلۆیەک لە نزیک هەڵەبجە دروستبکرێت بۆ عەمبارکردنی گەنم و دانەوێڵە. هەروەها ساردخانە دروستبکرێت بۆ هەڵگرتنی میوەهات.

عەنەب بە توتن بەناوبانگە و دەکرێت حکومەت هانی جوتیارەکانی ناوچەکە بدات دەستبکەن بە بوژاندنەوەی کێڵگەکانی توتن و هانی وەبەرهێنەکان بدات کارگەیەکی گەورەی توتن و جگەرە لە نزیک عەنەب دروستبکەن. ڕاستە جگەرە کاڵایەکی زیانبەخشە، بەڵام مادەم هەر کڕیاری هەیە، واباشترە لە جوتیار و وەبەرهێنی کورد بکڕدرێت و سود و داهاتەکەی بۆ ناوخۆ بێت.

٣-لە ڕوی کەرتی نەوتەوە:
ناوچەی هەڵەبجە بلۆکی ژمارە ٥٦ ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕوسی. بەپێی مەزەندە یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە ٧٠٠ ملیۆن بەرمیلە. بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

ئەگەر لامەرکەزیەت پەیڕەوبکرێت و دەسەڵات و پارە بدرێتەوە بە پارێزگاکان، ئەوا هەڵەبجە بە پارەی نەوتەکەی خۆی دەتوانێت ئەو پرۆژانە جێبەجێبکات کە لە سەرەوە باسمان کرد و ببێت بە پارێزگایەکی دەوڵەمەند و نمونەیی لە کوردستان و عێراقیشدا. بەڵام ئەگەر وەک ئێستا دەسەڵات و داهات هەمووی لە پایتەخت و لە دەستی سەرۆکی حکومەتدا بێت، دۆخی پارێزگای هەڵەبجەش وەک خۆی دەمێنێتەوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ڕویتێناکات.

تێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو  هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو  هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان