ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

عەللاوی كرا بە سەرۆك وەزیران
سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق كێیە و هەڵوێستی بەرامبەر كورد چۆنە؟

خەڵك- بەشی هەواڵ

محەمەد تۆفیق عەللاوی، ئێوارەی ئەمڕۆ لەلایەن بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆماری عیراقەوە بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی كاربەڕێكەر و پێكهێنانی حكومەتی كاربەڕێكەر تا هەڵبژاردنی داهاتوو ڕاسپێردرا.

محەمەد تۆفیق حسێن عەللاوی ئەمین ڕوبەیعی، كەسایەتییەكی سیاسی عیراقیە و لە ساڵی 2003 بوو بە ئەندامی پەڕلەمانی عیراق و بۆ دوو خول بەردەوام بووو، دواتر بوو بە وەزیری پەیوەندییەكان بۆ ماوەی دوو كابینەی حكومەت لە سەردەمی سەرۆكایەتی وەزیرانی نوری مالكی.

عەلاوی، ئەندازیارە

عەللاوی، قۆناغەكانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە بەغدا تەواو كردووە و توانیویەتی بگاتە كۆلێژی ئەندازیاری بیناسازی، بەڵام لە كۆتا قۆناغی خوێندنی دەستبەرداری زانكۆ و وڵات بوو لە ساڵی 1977 و بەهۆی هەڵمەتی دەستگیركردنی هاووڵاتیان ڕووی لە لوبنان كرد و لەوێ‌ پەیوەندی كرد بە زانكۆی ئەمریكی لە بەیروت و بڕوانامەی بەكالۆریۆسی لە ئەندازیاری بیناسازی لە ساڵی 1980 بەدەستهێنا.

عەللاوی ڕەوتێكی ئیسلامی هەبوو، بە كەسایەتییەكی نزیك لە محەمەد باقر سەدر دادەنرا لەو كاتەی لە زانكۆی بەغدا خوێندوویەتی، بەڵام ئەو كاتەی لە كۆتا قۆناغی خوێندنی بووە لە ساڵی 1977 لەو زانكۆیە و ناچار بووە بەرەو بەیروت هەڵبێت چۆتە ناو حزبی دەعوەی ئیسلامی و دواتر وازی لەو حزبەش هێناوە بەهۆی ئەوەی جیاوازی بۆچوونی لەگەڵ محەمەد باقر سەدر هەبووە.

محەمەد تۆفیق عەللاوی لەلایەن ئیسلامییەكانەوە ڕەخنەی ئەوەی لێ‌ دەگیرێت، كە بە كەسێكی نزیك لە ئەیاد عەللاوی دادەنرێت و جیاوازە لەگەڵ حزبە ئیسلامییەكان، پێشتریش لە ساڵی 2015 لە كۆنگەرەیەك، كە لە عەممانی پایتەختی ئەردەن سازكرا هەڵوێستی خۆی ڕوونكردبووەوە.

عەللاوی یەكێكە لە بنیاتنەرانی بۆچوونی دەوڵەتی مەدەنی بۆ عیراق و جیاكردنەوەی سیاسەت و دین، هەربۆیە چووە ناو جوڵەی سیاسی لەچوارچێوەی لیستەكەی ئەیاد عەللاوی لە ساڵی 2005 و تا ئێستاش بەردەوامە و لە لیستەكانی (العیراقیە، وەتەنیە، هاوپەیمانی نیشتمانی)ی ئەیاد عەللاوی بەشداری كردووە.

ناكۆكیەكانی لەگەڵ مالكی دەتەقنەوە

عەللاوی لە ساڵی 2012 بەهۆی ناكۆكی لەگەڵ نوری مالكی دەستلەكاركێشانەوەی لە پۆستی وەزیری پەیوەندییەكان پێشكەش كرد و دواتر بەهۆی بەشداری كردنی لە كۆبوونەوەكانی هەولێر و نەجەف بۆ كێشانەوەی متمانە لە مالكی، لەلایەن نوری مالكییەوە چەند دۆسییەكی لە دادگا لەسەر “بەهەدەردانی ماڵی دەوڵەت” بۆ كرایەوە و بە 7 ساڵ زیندانی سزادرا، بەڵام لە ساڵی 2014دا بەهۆی تانەگرتن لە بڕیارەكە، دادگا سەرجەم بڕیارەكانی هەڵوەشاندەوە.

دیدی عەللاوی بەرامبەر ھەرێمی كوردستان چۆنە؟

محەمەد تۆفیق عەللاوی، كە كەمێك لەومەوبەر ڕاسپێردرا بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی كاربەڕێكەری عیراق، خاوەن دیدێكی تاڕادەیە كراوە و گونجاوە بەرامبەر كورد و ھەرێمی كوردستان.

لە ساڵێ (2017) وتارێكی نووسیوە لەژێر ناونیشانی (ھەڵسوكەوتی كورد و عەرەب لەنێوان ویست و واقعدا) لەم وتارەدا دژی ھەر جۆرە گوشار و سزایەكە بۆ سەر ھەرێمی كوردستان، ھەر لەم وتارەدا باسی كۆماری كوردستان لە مھاباد دەكات، ئەگەر چی دان بە ڕەوایەتی مافی چارەنووس بۆ گەلی كورددا دەنێت، بەڵام ئامۆژگاری كورد دەكات لەم قۆناغە لەگەڵ عیراق بمێننەوە و ئەم مافە بەكارنەھێنن.

ئەمڕۆش یەك شەممە 1ی شوبات-ی 2020 لەلایەن د. بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆماری عیراقەوە بۆ سەرۆك وەزیرانی كابەڕێكەری عیراق و پێكهێنانی حكومەت ڕاسپێردرا.

محەمەد تۆفیق عەللاوی لە یەكەم لێدوانیشی لە تویتەری خۆی ڕایگەیاند، كە دەمەوێت یەكەم قسەم لەگەڵ هاووڵاتیان بێت، چونكە خۆم بەشێكم لە هاووڵاتیانی وڵاتەكەم و داواش لە خۆپیشاندەران دەكەم بۆ ئەوەی بتوانم سەركەوتووبم بەردەوام بن و دژی گەندەڵی دەوەستینەوە.

راپۆرت

ئاسایشی عێراق لەمەترسیدایە

خەڵك- بەشی هەواڵ

لیژنەی ئاسایش و بەرگری پەرلەمانی عێراق ئەمڕۆ شەممە داوای كرد هەرچی زووە سنورێك بۆ هێرشە بەردەوامەكانی سەر باڵیۆزخانەی ئەمریكا و هێزە بیانییەكان لە وڵات رابگیرێت.

محەمەد رەزا ئالحەیدەر لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا لە پەرلەمانی عێراق لە بەغدا وتی: عێراق ئاستەنگی مەترسیداری لە پێشە، پێویستە هەڵوێستی ئاشكراو بوێرانەی هەبێت، هەوڵ نەدات بۆ رازیكردنی هەندێك.

وتیشی: ئەو هێرشە رۆژانەییانەی دەكرێنەسەر نوێنەرایەتی و بارەگا فەڕمییەكانی دەوڵەت، بەپێی یاسای نێودەوڵەتی و پەیماننامەكان مافی پارێزگارییان هەیە.

راشیگەیاند، عێراق خاوەنی سەروەرییە و دەستور و یاسای هەیە، بۆ هیچ لایەنێك نییە پێشێلی ئەو یاسا و دەستورە بكات یان دەستدرێژی بكاتەسەر، بۆیە دەبێت هەمووان روبەڕوی ئەو پێشێلكارییانە ببنەوە بەشێوەیەكی یەكلاكەرەوە.

ئاماژەی بەوەشكرد هێرشەكان ناوبانگی وڵات ناشیرین دەكەن و شكۆی لاواز دەكات لە ناوەندە جیهانییەكاندا.

داواشی لە سەرۆك وەزیران كرد لیژنەیەكی تایبەت بە لێكۆڵینەوە لە هێرشەكانی سەر نوێنەرایەتییە بیانییەكان و دامەزراوە عێراقییەكان پێك بهێنێت.

لە هەفتەكانی رابردوو هێرشەكانی سەر باڵیۆزخانەی ئەمریكا و هێزە ئەمریكییەكان زیادیكردووە لە عێراق و بوونە نیمچە ڕۆژانە.

ئەمریكا ئەو هێرشانە دەخاتە ئەستۆی میلیشیا شیعەكانی سەر بە ئێران، بۆیە مایك پۆمپەیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا هۆشداری داوەتە بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عێراق تاكو هێرشەكان رابگیرێن بە پێچەوانەوە باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە عێراق دادەخرێـت.

بەپێی راپۆرتی میدیاكانی ئەمریكاش لە حاڵی كشانەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە عێراق، ئەمریكا گورزی ئاسمانی لەمیلیشیا شیعەكان دەوەشێنێـت.

بەمهۆیەوە دوێنێ مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عێراق كۆبونەوەیەكی بە سەركردەكانی شیعە كردووە و هۆشداریی و هەڕەشەكەی ئەمریكای پێداون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

زاواكەی ئەردۆغان هەرای ناوەتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

وەزیری دارایی و گەنجینەی توركیا ئێستا زیاتر لە هەموو كەسێك مشتومڕی لەتوركیادا دروستكردووە و سیاسییەكانی دابەشكردووە بەسەر پشتیوان و دژیدا، بەڵام بوونە زاوای رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا نەیارەكانی زیاتركردووە بەتایبەت دوای قەیرانە یەك لە دوای یەكەكانی ئابووری و زاواكەی ئەردۆغانی روبەروی گەردەلولی ناڕەزایی كردەوە.

بایراك كێیە؟

بیرات بایراك لە 1978 لە ئیستەنبوڵ لەدایكبووە، كوڕی سادق بایراك سەرمایەداری ناسراوە، یەك برای هەیە لە خۆی گەورەترە بە ناوی سادق بایراك لە بنەڕەتدا خێزانەكەیان خەڵكی ناوچەی ترابزۆنن.

خوێندویەتی لە ناوەندی فاتح و دواتر لە زانكۆی ئیستەنبوڵ بەشی ئینگلیزی، لە 2002 بڕوانامەی ماستەری ئابووری لە زانكۆی پاس لە نیویۆرك وەرگرتووە و دكتۆرای لە زانكۆی قدیس حاس وەرگرتووە بەناونیشانی وزەی كارەبا لە رێگای سەرچاوەی وزەی جێگرەوەوە.

بایراك لە ساڵی 2004 لەگەڵ ئەسرای كچی ئەردۆغان هاوسەرگیری كردووە كە ئەو كات ئەردۆغان سەرۆك وەزیران بوو، ئەوكات ژمارەیەكی زۆر لە سەركردەكان ئامادەی ئاهەنگی هاوسەرگیرییەكەی بوون لەوانە عەبدوڵڵا گول، بوڵەنت ئەرینج.

كارەكانی بایراك

كاری كردووە لە كۆمپانیای چالیك هۆڵدینگ لە ماوەی خوێندنی ماستەرەكەی لە 2002 تا 2006 وەك رێكخەری دارایی لە نوسینگەی كۆمپانیاكە لە ئەمریكا و لە 2006 گەڕاوەتەوە توركیا، كاریكردووە وەك جێگری بەڕێوەبەری كاروباری دارایی كۆمپانیای هۆڵدینگ و 2007 بووە بەبەڕێوەبەری هۆڵدینگ.

لە 2013 لە كەرتی تایبەتەوە چووە كەرتی گشتی وەك گۆشەنووس لە رۆژنامەی سەباح كاری كرد لەگەڵ بەڕێوەبەری بەشی دارایی و بانكی زانكۆی مەڕمەڕە لە ئیستەنبوڵ و ژمارەیەك پۆستیشی لە رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی هەبووە.

چوونە نێو حكومەت

لە 2015 لە رێگەی ئەكەپەوە بەشداری كرد لە حكومەت وەك وەزیری وزە لە كابینەكەی ئەحمەد داود ئۆغلۆ دەستبەكاربوو دواتر لە كابینەكەی عەلی یلدرمیش تا 2018 و هاتنەكایەی سیستمی سەرۆكایەتی بە سەرۆكایەتی ئەردۆغان بەردەوام بوو و لەوێ بووە وەزیری دارایی و گەنجینە تا ئێستا.


دوو ساڵی رابردوو توركیا دوچاری گەورەترین قەیرانی دارایی بووە بەتایبەت هاوینی 2018 بەهۆی دابەزینی بەهای لیرەی توركی كە بووە 7.31 لەبەرامبەر دۆلاری ئەمریكی، لە كاردانەوەی قەیرانی برۆنسۆن لەنێوان سەرۆكانی توركیا و ئەمریكا و تاكوئێستا جگە لە هەندێك كاتی باشبوون بەردەوام بەهای لیرە روو لە داكشانە بەتایبەت دوای بڵاوبونەوەی نەخۆشی كۆرۆنا كە كاریگەری لەسەر ئابووری توركیا دروستكردووە.

بەپێی راپرسییەكان بایراك كاریگەری خراپی بەشێوەی راستەوخۆ كردووە لەسەر ئاستی جەماوەری ئەردۆغان لە شەقامدا.

هیشام گونای رۆژنامەنووسی تورك بۆ العربیە وتی: ئەدای وەزیری گەنجینە و دارایی زۆر لاوازە لە كاتی وەرگرتنی پۆستەكەیەوە، بەتایبەت لیرە بەهاكەی پاشەكشەی گەورەی كردووە لەبەرامبەر دۆلار، پێشتر 4.5 بووە ئێستا 7.5ە ئەمە بەڵگەی نەمانی متمانەی بازاڕە بە وەزیر.

وتیشی: ئەو رەوشەی وڵاتی پێدا تێپەڕ دەبێت كاریگەری گەورەی هەیە لە سەر دابەزینی بەهای دۆلار، هاوكات هەوڵی كودەتاكەش كاریگەری هەبوو لەسەر وەبەرهێنانی بیانی راستەوخۆ لە توركیا، نەخۆشی كۆرۆناش كە كاریگەری لەسەر جیهان هەبووە توركیاشی گرتووەتەوە.

ئاماژەی بەوەشكرد نزیكی وەزیری گەنجینە لە ئەردۆغانەوە كە زاوایەتی هەستیاری زیاتركردووە لەلایەن نەیارەكانیەوە زیاتر كراوەتە ئامانج نەك تەنها بەهۆی ئەدای لاوازی لە ئیدارەدانی ئابووری.

رونیشیكردەوە كەناڵی ئاوی ئەستەنبوڵ و یانەی وەرزشی ترابزوون دوو پرۆژەی ترن كە رەخنەی زۆر لەسەر ئەوانە لە وەزیری گەنجینە و دارایی دەگیرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

دۆناڵد ترەمپ بۆچی بە جولەکەکان دەڵێت ئێوە قەرزاری منن؟

خەڵک

دۆناڵد ترەمپ بە جولەکەکانی ئەمریکا ڕاگەیاندووە، کە وڵاتی جولەکەکانی خۆشەوێت کە ئیسرائیلە. دۆناڵد ترەمپ جولەکەکانی هانداوە کە پێویستە خۆشەویستی و دڵسۆزێکی دوو-لایەنیان هەبێت لەنێوان ئیسرائیلی وڵاتی ڕەسەن و ئەمریکای وڵاتی نیشتەجێبوو.

ترەمپ بە ڕوونی ئەوەی بە جولەکەکان وتوە کە ئەو لەسەر و بەندی هەڵبژاردنەوەیدایە وەک سەروەکی ئەمریکا و پێویستە تەواوی جولەکان پشتیوانی لێبکەن. جەختی لەوەش کردەوە کە پێویستە تەواوی جولەکەکانی ئەمریکا دەنگی پێبدەن، چونکە بەڕاستی ئەوان قەرزاری دۆناڵد ترەمپن. هۆشداری ئەوەشیدا “ئەگەر دەنگ بە من نەدەن ئەوا ئیسرائیل دەکەوێتە کێشەیەکی گەورەوە”.

دۆناڵد ترەمپ چەند کۆتەیشنێکی گرنگی دەربڕی بۆ جولەکەکان کە پێک هاتوون لە مانە. ” چیتان پێدەکرێت لە [هەڵبژاردنەکەی مانگی یانزە] بۆمی بکەن، ئەگەر نا ئیسرائیل دەکەوێتە کێشەی گەورەوە”، “ئەمە کاتێکی گرنگە لە ژیانی ئێوەی جولەکە، ئەگەر ئاسایش و ئارامیتان دەوێت دەنگم پێبدەن”. ئێوە ژمارەتان زۆرە لەسەر خاکی ئەمریکا و لەنێوان ٥ ملیۆن بۆ ٨ ملیۆن دانیشتوو دەبن.

ترەمپ لە بەردەوامی قسەکانیدا وتی، ” با لە بیرم نەچێت، ڕاپرسیەکی هەڵبژاردنی پێشوتانم دۆزیوەتەوە بەتەواوەتی توشی شۆکتان کردم، دەزانن کە سەدا ۲٥٪ دەنگتان بە من داوە، چەند خەمبارکەرە. لە کاتێکدا زاواکەم و کچەکەم کە شوی بە جولەکەیەک کردوە و ئێستا منداڵێکی خوێن جولەکەیان بووە. بۆ دەنگم پێ نادەن؟. دڵنیابن ئەگەر جۆ بایدن زۆرینەی دەنگەکان بەدەست بهێنێت دەکەونە کێشەوە. “لەبیر مەکەن، دەنگدان بە من واتا دەنگدانە بە خاکی ڕەسەنی خۆتان، دڵسۆزی نواندنە بۆ خاکی ئیسرائیل”

دۆناڵد ترەمپ ناوبانگێکی گەورەی بەوە پەیداکردوە کە سەرۆکێکی پرۆ-ئیسرائیلیە، دۆناڵد ترەمپ بە نهێنی ئەوەی بە سەروەکی ڕێخراوی جولەکەکانی ئەمریکا(ستیڤن گرین بێرگ و ماکلۆم هۆیلین) وتووە، کە چی ماوە بۆ ئیسرائیل نەکات؟. دانم ناوە بە زەوی “بەرزایەکانی جۆلاندا” وەک خاکێکی خاوەن سەروەری ئیسرائیلی، باڵوێزخانەی ئەمریکام گواستەوە بۆ جۆرسەلیم، پلانێکی ئاشتی جاڕداوە کە دەوڵەتی فەلەستینی دەکاتە قسەی گیرفان و بێ-واتا، چەندین دەوڵەتی عەرەبی سوونیم لەگەڵ ئاشتکردنەوە کە دیاترینیان ئیمارات و بەحرێن بوون، و بێگومان دەوڵەتێکی تر لەسەر ڕێگایە بۆ ئاسایکردنەوە پەیوەندیەکانی لەگەڵ ئیسرائیل، ئەوە سوپاریزێکی گەورەی تر بەڕێوەیە.

مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە لێدوانێکدا ڕایگەیاند، “دۆناڵد ترەمپ نێردراوێکی خودایە بۆ پارستنی ئیسرائیل لە کۆماری ئیسرائیل ئێران”. چی ماوە دۆناڵد ترەمپ بۆ پارستی خاکی جولەکە و ئاسوودەی خەڵکی جولەکە نەیکات، بۆ دەنگی پێنادەن؟

وەرگێڕانی لە ئینگلیزیەوە: هەڵۆ ساڵح

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان