ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ڤایرۆسی كۆرۆنا: خۆپاراستن و چارەسەر و نیشانەكانی

لوقمان غەفوور

گۆڤاری نیو ئینگلاند جۆرنالی پزیشكی-ی ئەمریكی لە ژمارەی 24ی جێنیوەری وتارێكی 6 لاپەڕەیی بڵاوكردۆتەوە لەسەر نەخۆشی كۆرۆنا، بەپێویستمزانی بەشی پێویستی بۆ خوێنەرانی كورد بگوازمەوە:
ڤایرۆسى كۆرونا كە بە (nCoV-2019) ناسراوە تا رۆژی 24ی جێنیوەری لە وڵاتی چین 45 كەسی كوشتووە و 1429 كەسی تۆماركراوە. لەئەمریكاش دوو حاڵەت تۆماركراوە ئەویش پیاوێكی تەمەن 30 ساڵ لەویلایەتی واشنگتۆن و ژنێكی تەمەن 60 ساڵ –ی خەڵكی شیكاگۆ-ی ویلایەتی ئیلینۆیا، دوای ئەوەی لە چین گەڕاونەتەوە، دەركەوتووە هەڵگری ڤایرۆسەكەن و لەژێر پشكنیندان.

هەروەها لەوڵاتانی فەرەنسا و كۆریای باكوور و ژاپۆن و نیپاڵ و تایلاند و سەنگاپۆرە و مالیزیا و ڤێتنام و تایوان و ڕوسیا و عەرەبستانی سعودیە و ئوسترالیا-شی گرتۆتەوە و لەهەروڵاتەش بە ژمارەی جیاواز 3-4 كەس دیاریكراوە.

تا ئەمساتە زانایان هەوڵدەدەن لە چۆنێتی تەشەنەسەندنی ڤایرۆسەكە بگەن، بەڵام لەوە دڵنیا بوون كە لەمرۆڤەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ.

سەنتەری كۆنترۆڵكردن و خۆپاراستن لەنەخۆشییەكان (CDC) كە رێكخراوێكی نیشتمانی گشتییە بۆ تەندروستی لەئەمریكا و سەنتەری كۆنترۆڵكردنی نەخۆشییە ترسناكەكانە و سەر بەئاژانسی حكومەتی فیدرالی ئەمریكای وەزارەتی تەندروستییە و بارەگای سەرەكی لە ویلایەتی جۆرجیایە، لەئێستادا زیاتر سەرقاڵی خۆپاراستن و چاودێریكردنی تەندروستییە بۆ روبەرووبوونەوەی ڤایرۆسەكە.

چی لەرووخساری كەسی تووشبوودا دەبینرێت:
بەپێی سەنتەری كۆنترۆڵكردن و خۆپاراستن (CDC)، دەشێت ئەو كەسە هەست بە ترس بكرێت لە تووشبوونی ئەگەر:
*تا-ی لەرادەبەدەر و بەئەستەنگ هەناسەدان-ی تیابینرا، ئەویش دوای ئەوەی زانرا كەسەكە گەشتی وڵاتی چین-ی كردووە یاخود پەیوەندی هەبووە بە كەسێكەوە كە گومانی لێدەكرێت یان لە گەشت گەڕاوەتەوە.

*كۆكەی توند و سوتانەوەی قوڕگ

*هەستی كرد بە گیان داهێزرانێكی لەناكاو و شەكەتی ماسولكەكان و سەریەشە و گێژبوون.
هەرچەندە دۆن هۆڵت، پسپۆری نەخۆشییە هەناوییەكانی منداڵان لە پۆرتلاند، دەڵێت:”یەكێك لە گرفتەكانی ئەم ڤایرۆسە ئەوەیە هەمان نیشانەی ئەنفلۆنزای ئاساییە، بۆیە پێویستە هەركەس هەستی بە ئەنفلۆنزا كرد سەردانی پزیشك بكات بەبێ هیچ خۆ دواخستنێك”.

كێ زیاتر ئەگەری مردنی زیاترە؟

ئەوكەسانەی كە سیستمی بەرگرییان لاوازە ئەگەری مردنیان خێراترە ئەوانیش منداڵ و كەسی بەتەمەنە.

خۆپاراستن هیچ بودجەیەكی ناوێت:
*پێویستە سەردانی وڵاتی چین راگیرێت بۆ ماوەیەك تا كۆنترۆڵی نەخۆشییەكە دەكرێت لەو وڵاتە. هەر ئەوانەشی كە لەوێوە دێنەوە لەم ماوەیە بێ هیچ چەند و چونێك پێویستە لەلایەن (چاودێری پزیشكی خێرا) پشكنینیان بۆ بكرێت.

*تائێستا هیچ كوتانێك دژی نەخۆشییەكە نەدۆزراوەتەوە تا پێشوەخت هاووڵاتی تووشنەبوو بیدات لەخۆی، بۆیە لەئێستا خۆپاراستن بە پلەی یەكەم دێت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

*ئاژەڵ و باڵندەی ماڵی ئەگەری تووشبوونی هەیە بە ڤایرۆسەكە بۆیە نابێت رێگەی بدرێت لە شوێنی پیس خواردن بخوات. ئەو خواردن و پاشماوەی خواردنانە بۆ باڵندە و ئاژەڵی ماڵی بەكارنەهێنرێت چونكە دوور نییە لەلایەن شەمشەمەكوێرەوە قەپی لێگیرابێت و ئەویش سەرچاوەی هەڵگری ڤایرۆسەكەیە لەگەڵ مار-دا.

*ئەو شوێنانەی شێدارن و ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەری ئاوی لێدەفرۆشرێت پێویستە بە هەموو شێوەیەك لەلایەن لیژنەی خۆپاراستنەوە چاودێری بكرێت تا ئاستی داخستن ئەگەر گومان كرا شوێنەكە شیاو نییە.

ئەی چۆن خۆت ئەپارێزیت؟

بەپێی (CDC) و ئەوانەی پسپۆرن لە چاودێری تەندروستی پێیانوایە پێویستە:
*جلوبەرگی هیچ كەس بەكارنەهێنیت.

*دەست مەبە بۆ چاو و لوت و دەم، چونكە ئەم سێ ئەندامە سەرچاوەی گواستنەوەی ڤایرۆسەكەیە.

*لەئێستا پێویستە هەر 20 دەقیقە جارێك دەستت بە سابون و شامپۆ بشۆیت لە هەر جێگەیەك بیت و هەوڵبدە جێڵی پاكژكەرەوە لەناو دوكان و شوێنی كار و ناو ئۆتۆمبێلەكەت دانێ لەهەر 5 دەقیقە جارێك دەستی پێ تەعقیم بكە، خۆ ئەگەر ماددە و گیراوەی كهولی هەبێت باشتر و بەهێزترە بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسەكە.

*لەماڵەوە هەوڵبدە هەموو كەس قاپ و كەوچك و كەلوپەلی خۆی بەكاربهێنێت تا دەنگۆی ڤایرۆسەكە كۆتایی دێت.

*تا ئەتوانی رۆژانە ئاوی زۆر بخۆرەوە بۆ ئەوەی لەئەگەری تووشبووندا، بەرگەی سەرەتای نەخۆشییە بگریت تا چارەسەر دەكرێیت.

*ئاگاداربە بە هیچ شێوەیەك ئەسپرین بۆ منداڵ بەكارنەهێنرێت لەكاتی هیچ ئەنفلۆنزایەكدا.

*تا ئەتوانی دوور كەوەرەوە لە شوێنی فرۆشتنی ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەری دەریایی، ئەوانەش كە فرۆشیارن ئەبێت (دەستكێش لەدەست بكەن، كەمامە بە دەمولوتیانەوە بێت، بەدلەیەك لەبەربكەن كە ئاو نەگرێتە خۆی).

كەسی تووشبوو چۆن مامەڵەی لەگەڵ بكرێت:

*كەسەكە ئەبێت دوورخرێتەوە لە كۆمەڵگە، لە نەخۆشخانەی تایبەت دابنرێت و ئەو پزیشك و كەسانەی دەچنە لای بە جلوبەرگی تایبەتەوە لەدووی 6 پێ لێیەوە دوور بن.

*بەهیچ شێوەیەك نابێت هیچ كەسێك جگە لە تیمی پزیشكی سەردانی نەخۆشەكە بكات و لە شوێنێكی تایبەت بە شوێنی چاودێری سەردانیكارەكان بمێننەوە تا بتوانرێت خۆ لەسەردانی كردنی بپارێزیت تا نزیك چاكبوونەوە.

لەئەمریكا:

هەرچەندە پسپۆرانی ویلایەتی ئۆریگۆن حكومەتی فیدرال-یان ئاگاداركردۆتەوە دۆخەكە لەئەمریكا ترسناك نییە بەڵام رێوشوێنی خۆپاراستن، زۆر پێویستە و ئاگاداركردنەوەی هاووڵاتیان ئەركێكی نیشتمانییە، سەنتەری خۆپاراستن و كۆنترۆڵكردن (CDC) ئەوەی راگەیاند كە لەرۆژی 25 جێنیوەرییەوە فرۆكەخانەی جۆن كەنەدی لە نیۆیۆرك و فرۆكەی سان فرانسیسكۆ و فرۆكەخانەی لۆس ئەنجلس، فرۆكەخانەی هارتسفێڵد جاكسۆن ئەتلەنتا و فرۆكەخانەی شیكاگۆ، هەستاوە بە پشكنینی ئەوانەی كە دەگەڕێنەوە لە وڵاتی چین.

دواهەمین ڤایرۆسی كوشندەش، كە لە رۆژی 16ی جێنیوەری بەرپرسانی تەندروستی چین ئاشكرایان كرد بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی نوێی-یە هاوشێوەی سارس-ە كە لە ساڵی 2003 جیهانی تووشی شۆككرد.

نەخۆشیی ڤایرۆسی كۆرۆنا بریتییە لە هەوكردنی توندی قوڕگ و دواتر پوكانەوەی گورچیلە و مردنی كەسەكە. زانایانی پزیشكی پێیانوایە ئەمە نەوەیەكی نوێی (سارس) ڤایرۆسی كۆرۆنا-یە. كە بۆ هەمان خێزانی ئەو ڤایرۆسە دەگەڕێتەوە و نەخۆشییەكی توندە و تووشی كۆئەندامی هەناسە دەبێت. هەروەك ڤایرۆسی كۆرۆنا مرۆڤ تووشی تا و كۆكە و پوكانەوەی گورچیلە دەكات.

ڤینسینت مۆنستەر، زانای ڤایرۆلۆجست لە تاقیگەی رۆكی ماونتن، پێوایە كە ڤایرۆسی كۆرۆنا وەك سارس وایە لەنێو شەمشەمە كوێرەدا سوڕی ژیانی تەواو دەكات و زیندەوەرێكی تر دەیگوازێتەوە بۆ مرۆڤ ئەویش بەشێوەیەك كە شەمشەمە كوێرەكە خواردێك دەخوات و پاشماوەكەی بەجێدێڵێت، دواتر بەراز و سەگ و باڵندەكان دەیخۆن، یان راستەوخۆ شەمشەمەكوێرەكە لەرێگەی مارەوە دەخورێت. دواتر كاتێك مرۆڤ پەنا دەباتە بەر خواردنی مارەكە، تووشی نەخۆشییەكە دەبێت، یان ئەگەر مرۆڤ گۆشتی بەراز و سەگ و پەلەوەرەكان بخوات، ئەوكات تووشدەبێت، دەشڵێت: “خۆ ئەگەر مرۆڤ راستەخۆ شەمشەمە كوێرە بخوات ئەوە ترسناك ترە، هەر ئەوەندە مرۆڤێكیش تووش بوو زۆر بەخێرایی دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤێكی تر”.

هەروەها زانایانی چین، پاڵپشتی قسەكانی ڤینسینت مۆنستەر-یان كردەوە، رۆژی 25 جێنیوەری رایانگەیاند كە كۆدەكانی بۆماوەیی (ترشی ناوكی) ی مردووان و تووشبووانیان بە ڤایرۆسی كۆرۆنا بە كۆدەكانی بۆماوەیی ئەو زیندەوانەیان بەراوردكردووە كە تووشبوون بە ڤایرۆسەكە لە نێویاندا ماری ئاسیا-یی و كۆبرا و شەمشەمەكوێرە، بۆیان دەركەوتووە هەمان كۆدە.

راپۆرت

(خەڵك) زانیاری وورد لەسەر خانەنشینبوونی فەرمانبەران و مامۆستایان ئاشكرا دەكات

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

 

وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە سەرەتای ئەمساڵەوە، لە نووسراوێكدا كە ئاڕاستەی سەرجەم فەرمانگەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كراوە ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، هەر فەرمانبەرێك لە 1-1-2020ەوە بۆ 24-1-2020 خانەنشینی دەیگرێتەوە دەبێت خانەنشین ببێت و هەر فەرمانبەرێكیش دەكەوێتە دوای ئەو بەروارە دەتوانێت تاكو 1-7-2020 ماوەی كاركردنی لە فەرمانگەكان درێژ بكرێتەوە.
بەپێی زانیارییەكانی (خەڵك) دوا بەدوای ئەو بڕیارە، بۆ جارێكی دیكە وەزارەتی دارایی لە نووسراوێكی دیكەدا بڕیارەكەی پێشووی سڕ دەكات و ئاشكرایدەكات، هەر فەرمانبەرێك پێویستە لە وادەی خۆیدا خانەنشین بكرێت و بەهیچ شێوەیەك درێژكردنەوە نییە.

 

“بابەتی خانەنشینبوونی مامۆستایان لەم كاتانەدا زیان بە پڕۆسەی پەروەردە دەگەیەنێت”

 

لە بەدواداچوونێكی مەیدانی (تۆڕی مەیدانی خەڵك) ژمارەیەك لە قوتابخانە و مامۆستایان بەهۆی بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی ڕووبەڕووی كێشە دەبنەوە، چونكە پێیانوایە خانەنشین بوونی مامۆستایان لە ناوەڕاستی ساڵی خوێندندا گرفتی گەورە و بۆشایی زۆر بۆ قوتابخانەكان بە گشتی و خوێندكاران بە تایبەتی دروستدەكات.

خالید محەمەد پسپۆڕی زانستی جوگرافی، وانە بە پۆلی دوانزەیەمی وێژەیی دەڵێتەوە دەڵێت، بەپێی تەمەنەكەم دەبێت مانگی داهاتوو خانەنشین ببم.
ناوبراو بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە، ناكرێت مانگێك خوێندنی پۆلی 12 مابێت و مامۆستای وانەكە گۆڕانكاری بەسەردا بهێنرێت، چونكە باجی گەورە تەنها خوێندكاران دەیدەن.
وتیشی”پێویستە لەبەر بەرژەوەندی خوێندكاران تا وادەی پێویست وادەی خانەنشین بوون بۆ ئەو مامۆستایانە درێژ بكرێتەوە”.

لای خۆشییەوە بەكر محەمەد بەڕێوەبەری پەروەردەی ڕۆژئاوا بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، بابەتی خانەنشین بوونی مامۆستایان لەم كاتانەدا زیان بە پڕۆسەی پەروەردە دەگەیەنێت.
وتشیی”وەزارەتی دارایی كە فەرمانێكی لەو شێوەیە دەردەكات، دەبێت لێكۆڵینەوەیەكی ووردتر بكات، چونكە ئەگەر حاڵەتێك لەو شێوەیە هەبێت بۆ خانەنشینی ژمارەكانیان زۆر نین”.
ڕوونیشیكردەوە، لەماوەی دوو مانگدا، وەزارەتی دارایی دوو فەرمانی دەركردووە لەسەر ئەو بابەتە، یەكێكیان ئاماژەی بۆ ئەوە دەكرد، 24-1 سەرجەم مامۆستایان و فەرمانبەران خانەنشین دەبن، ئەوانەی دوای ئەو بەروارەن بۆیان هەیە بچنە 1-7، بەڵام بڕیارێكی دیكە دەرچوو، دەڵێت كەس بۆی نییە بمێنێتەوە و خۆیان تەئكید لەسەر جێبەجێكردنی دەكەنەوە.
سەبارەت بە هەوڵەكانیان بۆ ئەو مەبەستە، ناوبراو ئاشكرایكرد، هەر هەوڵێك بدەین بۆ ئەو مەبەستە، بێ سوودە و دەبێت وەزارەتی دارایی پێداچوونەوە بكات.

 

“درێژكردنەوەی ماوەی خانەنشینی لە دەسەڵاتی وەزارەتی دارایی نییە و لە دەسەڵاتی ئەنجومەنی وەزیراندایە”

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، وەزارەتی دارایی هیچ پرسێكیان بە ئێمە نەكردووە لەسەر ئەو بابەتە و ئەگەر بڕیارێكی نوێ بۆ دواخستنی خانەنشینیان بدرێت، دەتوانین بە ئاسانی چارەسەری كێشەكە بكەین و ژمارەی ئەو كەسانەشیان ئاڕاستە بكەین، چونكە ژمارەكە لەوە كەمترە كە كێشەی گەورە بۆ دارایی هەرێم دروست بكات.

بۆ بەدواداچوونی گرفتەكەی پەروەردە (خەڵك) پەیوەندی بە ئەحمەد عەبدولرەحمان وتەبێژی وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە كرد و ناوبراو ئاماژەی بۆ ئەوە كرد، بابەتی درێژكردنەوەی ماوەی خانەنشینی لە دەسەڵاتی وەزارەتی دارایی نییە و لە دەسەڵاتی ئەنجومەنی وەزیراندایە.
وتیشی”بە نووسراوی ئەنجومەنی وەزیران ئەوە هاتووە، ئەوانەی دەگەنە تەمەنی خانەنشینی دەبێت خانەنشین بكرێن”.

ئاشكراشیكرد، پێویستە وەزارەتی پەروەردە ئەو داوایە ڕاستەوخۆ ئاڕاستەی ئەنجومەنی وەزیران بكات، نەك وەزارەتی دارایی.

بۆ ئەو مەبەستە (خەڵك) پەیوەندی بە جوتیار عادل وتەبێژی حكومەتەی هەرێمەوە كرد، بەڵام پەیوەندییەكەی بەردەست نەبوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ڤایرۆسی كۆرۆنا نزیك به‌رده‌رگای ماڵمانه‌

خەڵک ـ لوقمان غەفوور

ئێران ئێواره‌ی رۆژی 19ی فێبریوه‌ری له‌ناكاو بڕیاریدا، سه‌رجه‌م قوتابخانه‌ و زانكۆكان له‌ شاری قوم داخرێن، ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی ئاشكرا بوو دوو هاووڵاتی به‌هۆی تووشبوون به‌ ڤایرۆسی کۆرۆنا- وه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌.

به‌م هه‌واڵه‌ ئێران بوو به‌سه‌ر مه‌شقی وڵاتان كه‌ له‌ دوو تووشبوو، هه‌ر دووكیان مردوون، له‌كاتێكدا وڵاتێكی وه‌ك ژاپۆن 705 كه‌س تووشبووه‌ كه‌چی 1 هاووڵاتی مردووه‌ یاخود وڵاتێكی وه‌ك سه‌نگاپۆره‌ له‌ 84 تووشبوو كه‌س گیانی له‌ده‌ستنه‌داوه‌. سه‌رچاوه‌یه‌كیش له‌ رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی به‌ واشنگتۆن پۆست-ی راگه‌یاندووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌یه‌ به‌پێی پێوه‌ری ستانداردی جیهانی بۆ خۆپاراستن و چاره‌سه‌ر به‌رامبه‌ر ده‌رده‌ كوشنده‌كان، ئێران پله‌ی سفره‌.

ئه‌م هه‌واڵه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ چین ئاشكرایكردووه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ ئارامی به‌خۆیه‌وه‌ گرتووه‌ و رێژه‌ی تووشبوون له‌چاو هه‌فته‌ی پێشوو كه‌میكردووه‌، به‌ڵام ده‌شڵێن هێشتا زیاتر له‌ 45 هه‌زار هاووڵاتی له‌ كه‌رتی هێبی له‌ نه‌خۆشخانه‌كاندا له‌ژێر چاودێریدان و به‌پێی به‌رپرسانی چین له‌و ژماره‌یه‌ك 2000 یان ئه‌گه‌ری مردنیان هه‌یه‌.

ئه‌م تێڕوانیینه‌ی چین به‌پێی شاره‌زایانی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی بۆ ئه‌و رێوشوێنه‌ توند و به‌ربه‌سته‌ ته‌ندروستیانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی مانگی رابردوودا كردوونی هه‌ر له‌ رێگری هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی خه‌ڵكی شاری وۆهان –ی كه‌رتی هێبی له‌ ماڵه‌كانیان تا ده‌گاته‌ داخستنی هه‌موو رێگه‌كانی كه‌رتی هێبی به‌ كه‌رته‌كانی چین-ه‌وه‌.

ڤایرۆسی كۆرۆناcovid-19 له‌ چین، جگه‌ له‌وه‌ی زیانی گیانی گه‌وره‌ی بۆ ئه‌و وڵاته‌ هه‌بوو، بووه‌ هۆی دروستكردنی پشێوی بۆ وڵاتانی دراوسێش یه‌ك له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ رۆژی 19ی فێبریوه‌ری تێیدا بڵاوبۆوه‌، وڵاتی ئێرانه‌. كه‌ هاوسنووره‌ له‌گه‌ڵ عیراق و توركیا و هندستان.

رۆژنامه‌ی زه‌ نیو یۆرك تایمز له‌سه‌ر زاری ره‌زا فابزاده‌ راوێژكاری وه‌زیری ته‌ندروستی ئێران -ه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ده‌ستكه‌وتووه‌ كه‌ دوو هاووڵاتی مردوون به‌هۆی ڤایرۆسه‌كه‌وه‌ له‌ شاری قوم كه‌ 86 مایل له‌ تارانه‌وه‌ دووره‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ریش هه‌یه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌مه‌نیان له‌سه‌روو هه‌شتا ساڵه‌ بۆیه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌ ئه‌گه‌رنا ئه‌گه‌ری مردنیان كه‌متر ده‌بوو. ره‌زا فابزاده‌ ساوس چاینه‌ مۆرنین وتوشیه‌تی:”له‌هه‌فته‌ی پێشووه‌وه‌ چه‌ند حاڵه‌تێك تۆماركراون به‌ڵام له‌به‌ر باری ده‌روونی خه‌ڵك رانه‌گه‌یه‌نراوه‌”
نیویۆرك تایمز باسی له‌وه‌شكردووه‌ تا ئێستا ئێران به‌ره‌سمی هه‌واڵی بوونی ڤایرۆسه‌كه‌ی له‌ وڵاته‌كه‌ی رانه‌گه‌یاندووه‌، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ بڵاوبووبێته‌وه‌.

لیژنه‌ی ته‌ندروستی نیشتمانی چین –یش بۆ رۆژنامه‌ی هێل-ی دوپاتكردۆته‌وه‌ كه‌ ته‌نیا رۆژی 19ی فێبریوه‌ری 114 كه‌س به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ مردوون به‌مه‌ش ژماره‌ی مردن له‌ جیهاندا گه‌یشته‌ 2 هه‌زار و 126 كه‌س.

ئه‌ی چی دیكه‌ رویداوه‌ ئه‌م سه‌رله‌بانییه‌(20 ی فێبریوه‌ری) له‌دنیادا:

1-تووشبوون گه‌یشته‌ 75 هه‌زار و 727 كه‌س و مردنیش 2 هه‌زار و 126 كه‌س.

2-كۆریای باشور، 31 حاڵه‌تی نوێی تۆماركردووه‌ و به‌مه‌ش ژماره‌ی تووشبوان گه‌یشتۆته‌ 82 كه‌س.

3-ئه‌و كه‌شتییه‌ ده‌ریاییه‌ی ژاپۆن كه‌ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌ له‌ كه‌ناره‌ ئاوییه‌كانی ئوسترالیا راگیراوه‌ بۆ پشكنین، 180 كه‌سیان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ژاپۆن ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ 621 كه‌سی سه‌رنشینانی كه‌شتییه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ و به‌پێی هه‌واڵه‌كان 2 كه‌سیان ئه‌مڕۆ 20 فێبریوه‌ری مردوون. هه‌موو سه‌رنشینه‌كانی خه‌ڵكی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتی چین-ن.

4-به‌رپرسانی ته‌ندروستی ئۆكرانیا رایانگه‌یاند كه‌ ئه‌و 48 هاووڵاتییه‌ ئۆكرانییه‌ی تا ئێستا له‌ كه‌رتی هێبی-ن له‌ چین سه‌لامه‌ت و تووشی ڤایرۆسه‌كه‌ نه‌بوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

هێشتا چین واز له‌ مار خواردن ناهێنێت

خەڵک – لوقمان غه‌فوور

له‌ماوه‌ی دوو هه‌فته‌ی ڕابردوودا، پۆلیسی چین داباریوه‌ به‌سه‌ر ماڵان و كۆگا و چێشتخانه‌و شوێنی فرۆشتنی گیانداران و باڵنده‌ كێوییه‌كان و زیاتر له‌ 700 كه‌سیان ده‌ستگیركردووه‌ كه‌ واز له‌ مار خواردن و فرۆشتنی خواردنی گیانله‌به‌ری كێوی ناهێنن كه‌ به‌شێویه‌كی كاتی ڕاگیراوه‌.

“گیانله‌به‌ران له‌پیناو مرۆڤه‌كاندا ده‌ژین و پێویسته‌ بخورێن”  ئه‌مه‌ وته‌ی پیاوێكه‌ له‌ شاری وۆهان –ی كه‌رتی هێبی کە به‌ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز-ی وتووه‌. ئه‌م پیاوه‌ پێیوایه‌ ئه‌و له‌ دوای نه‌خواردنی، ماوه‌ی دوو مانگه‌ ده‌روونی تێكچووه‌ و پێویستی به‌ خواردنی ماره‌.

ڕۆژنامه‌ی هێل-یش له‌ ڕاپۆرتێكدا ئه‌وه‌ی خستۆته‌ڕوو كه‌ 40 هه‌زار جۆری جیاواز له‌ باڵنده‌ و ئاژه‌ڵ و زینده‌وه‌ری ئاوی به‌ر ئه‌و هه‌ڵمه‌تی قه‌ده‌غه‌كردنه‌ كه‌ووتون و ڕاوكردن و فرۆشتن و خواردنیان قه‌ده‌غه‌یه‌، به‌ به‌راز و سمۆره‌ و كۆمه‌ڵێك ئاژه‌ڵی تریشه‌وه‌، كه‌ مه‌به‌ست لێی كه‌مكردنه‌وه‌ی قوربانی زیاتره‌ به‌هۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوه‌.

گله‌یی فرۆشیاران له‌وه‌دایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی چین به‌شێویه‌کی یاسایی ڕێگه‌ی داوه‌ به‌ هه‌ندێك بازرگان به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی مه‌رجی ته‌ندروستیان تێدایه‌، سه‌گ و كه‌ر و ئاسك و تیمساح و هه‌ندێك گۆشتی ئاژه‌ڵی تر بفرۆشن، به‌پێی هه‌واڵێكی ڕۆیته‌رز ئه‌مه‌ وه‌ك هه‌وڵێك وایه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ بوژاندنه‌وه‌ی بازاڕی هاووڵاتیان و كردنه‌وه‌ی دوكانه‌كان.

ئه‌م هه‌نگاوه‌ش له‌كاتێكدا كه‌ هێشتا ڤایرۆسی كۆرۆناcovid-19 له‌ چین بنبڕ نه‌كراوه‌ و تا ئه‌مڕۆ 19ی فێبریوه‌ری ژماره‌ی تووشبوان به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ جیهان گه‌یشتۆته‌ 74 هه‌زار و 280 كه‌س و ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی گیانیان له‌ده‌ستداوه‌ به‌رزبۆته‌وه‌ بۆ 2 هه‌زار و 9 كه‌س.

جۆن جیان بازرگانێكی ئاژه‌ڵه‌ كیوییه‌كانه‌ له‌ ناوچه‌ی مه‌نگۆلیا له‌ چین ده‌ڵێت:”دڵشادم كه‌ ئه‌و قه‌ده‌غه‌كردنه‌ هه‌ڵگیرێت و ده‌ست به‌ فرۆشتنی ئاژه‌ڵه‌كان بكه‌ینه‌وه‌”، ئه‌و بۆ نیویۆرك تایمز وتویه‌تی:”خه‌ڵك حه‌ز به‌ كڕینی ئاژه‌ڵ و زینده‌وه‌ره‌كان ده‌كات و وه‌ك دیاری ده‌یبه‌ن بۆ یه‌كتری”.

ئه‌و بازرگانه‌ ده‌ڵێت:”گۆشتێكی زۆری عه‌مباركراوی سه‌گ و تیمساح-م له‌ به‌فرگری گه‌وره‌دا هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌بێت هه‌مووی به‌ زیان بفرۆشم، چونكه‌ خه‌ڵك زیاتر حه‌ز به‌ گۆشتی فرێشی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ ده‌كات نه‌ك به‌ستوو”.

زانایانی ڤایرۆلۆژی ئاشكرایان كردووه‌ كه‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا، كه‌ شه‌مشه‌مه‌كوێره‌ هه‌ڵگریه‌تی گوازراوه‌ته‌وه‌ بۆ مرۆڤ له‌ڕێگه‌ی خواردنی گۆشتی ئاژه‌ڵی به‌نگۆلین-ه‌وه‌ كه‌ ئاژه‌ڵێكه‌ له‌ پزیشكی میللی چین-یدا به‌گرنگ داده‌نرێت.

چینییه‌كان پێیانوایه‌ ئه‌سته‌نگه‌ حه‌زی ئینسان بۆ خواردن بگۆڕدرێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ كه‌ڵچه‌ری خواردنه‌وه‌ هه‌یه‌.

وانگ سونگ، توێژه‌ری زۆولۆژی (ئاژه‌ڵزانی) له‌ ئه‌كادیمیای زانستی چین ده‌ڵێت:”له‌ تێڕوانینی زۆر كه‌سه‌وه‌، ئاژه‌ڵ له‌ پێناو مرۆڤدا ئه‌ژی زه‌وی به‌شنه‌كراوه‌ له‌نیوان ئاژه‌ڵ و مرۆڤدا”.

ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌كۆتایی دیسێمبه‌ری 2019 له‌ نێو بازاڕی فرۆشتنی ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ كیوییه‌كانی شاری وۆهان له‌ كه‌رتی هێبی بڵاوبۆوه‌.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان