ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

ئەگەر هەیە، شۆربای شەمشەمەكوێرە، هۆكاری پەتا كوشندەكەی چین بێت

خەڵك – لوقمان غەفوور

لەدوای بڵاوبوونەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆییە قێزەونەی لە یەكێك لە چێشتخانە كەشخەكانی وڵاتی چین كە تێدا نمایشی شۆربای شەمشەمەكوێرە دەكرێت، ڕۆژی 24ی جێنیوەری ناوەندە تەندروستییەكانی جیهانی توڕەییان دەربڕیوە و پێیانوایە هۆكاری بڵاوبوونەوەی ئەو هەموو جۆرە پەتا بێشومار و ڤایرۆسە كوشندانە بۆ خواردنی ئەو جۆرە ئاژەڵ و زیندەوەرانە دبگەڕێتەوە كە لەڕووی تەندروستییەوە شیاو نین.

دواهەمین ڤایرۆسی كوشندەش، كە لە ڕۆژی 16ی جێنیوەری بەرپرسانی تەندروستی چین ئاشكرایان كرد، بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی نوێی-یە هاوشێوەی (سارس) كە لە ساڵی 2003 جیهانی تووشی شۆك كرد.

لەگەڵ بڵاوبونەوەی ئەم گرتە ڤیدیۆیەدا، گرتەیەكی تر بڵاوبۆتەوە كە ژنێكی تەمەن 25ساڵ شۆربای شەمشەمەكوێرەكە ئەخوات، كاتێك قەپ لە شەمشەمە كوێرەكە ئەگرێت مێردەكەی پێی دەڵێت:”پێستەكەی مەخۆ، گۆشتەكەی بخۆ”.

لەنێو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی ئەمریكا-دا ڕەخنەی توند دەگیرێت، لەبڵاوبوونەوەی وێنە و گرتەكانی شۆربای شەمشەمەكوێرە، یەكێك نووسیویەتی:”عیسای مەزن، چی لەمە ترسناك تر هەیە!”، كەسێكی تر نووسیوێتی: “تەواو قێزەونە!”، كەسێكی تر بەترسەوە دەڵێت:”چۆن لەئێستادا ڤایرۆسی “كۆرۆنا” دوردەخرێتەوە لە ئەمریكا؟”

شارەزایانی بواری تەندروستی ئەمریكایی ئەوەیان دەرخستووە كە خواردنی شەمشەمەكوێرە یەكێكە لەهۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی پەتای ڤایرۆسی “كۆرونا” كە لە چین بڵاوبۆتەوە و خەریكە جیهان بەخۆیەوە سەرقاڵ دەكات.

بەپێی ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەی (بزنس ئینسایدەر)، سەنتەری بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەكە شوێنی فرۆشتنی ئەو ئاژەڵ و زیندەوەرە دەریاییانەی شاری (ۆوهان) لەناوەڕاستی كەرتی (هێبی)یە و لەوێشەوە گوازراوەتەوە.

بەپێی ڕاپۆرتەكەی (بزنس ئینسایدەر)، ئاژەڵەكانی سێڤێس كە لەشێوەی سەگدایە، مار، چەندەها ئاژەڵی تر لەڕێگەی شەمشەمە كوێرەوە ڤایرۆسەكەیان گواستۆتەوە بۆ مرۆڤ.

بەپێی ڕاپۆرتێكی (سی ئێن ئێن)، كە تێیدا دەڵێت: “بۆ بەدبەختی لە كیشوەری ئاسیا، شەمشەمەكوێرە یەكێكە لەو شیردەرانەی كە بۆ زۆر چارەسەری سروشتی كەڵكی لێوەردەگیرێت”.
هەروەها لە ئەندۆنیسیا دڵی شەمشەمەكوێرە وەك چارەسەری سروشتی بەكاردەهێنرێت بۆ چارەسەری ڕەبۆ.
لە ناوەندەكانی (چین)یش ڕوانینێكی سەیر هەیە بۆ شەمشەمەكوێرە كە وەك چارەسەری بەدخۆراكی منداڵ بەكاردەهێنرێت.

نەخۆشی ڤایرۆسی (كۆرۆنا و سارس) لە چین كە هەردووكیان سەر بە خێزانی یەك جۆری ڤایرۆسن بەناوی “كۆرۆنا”، لەو شوێنانەوە بڵاوبوونەتەوە كە فرۆشیاری گۆشتی گیاندار و زیندەوەرەكانن و شوێنەكەیان شێدارە.
بەتایبەتی لەو شوێنانەی داڵانی تەسكی شێدارن كە بە سەدان مریشك و كەروێشك و باڵندە تێیدا لەقەفەز خنراون، ئەو شوێنانەی كە بەسەدان پارچەی پاشماوەی گۆشتی سەگ و ئاژەڵی نەخوازراوی تێدا جێماوە و بۆگەنیان كردووە، لەگەڵ ئەو شوێنە شێدارانەی كە گۆشتی مار و بۆق و باڵندەی تێدا پێكەوە دەفرۆشرێت.

نەخۆشیی ڤایرۆسی “كۆرۆنا” بریتییە لە هەوكردنی توندی قوڕگ و دواتر پوكانەوەی گورچیلە و مردنی كەسەكە، زانایانی پزیشكی پێیان وایە ئەمە نەوەیەكی نوێی (سارس) ڤایرۆسی كۆرۆنا-یە، كە بۆ هەمان خێزانی ئەو ڤایرۆسە دەگەڕێتەوە و نەخۆشییەكی توندە و تووشی كۆئەندامی هەناسە دەبێت.
هەروەك ڤایرۆسی “كۆرۆنا” مرۆڤ تووشی تا و كۆكە و پوكانەوەی گورچیلە دەكات.

هەرچی ڤایرۆسی سارس-ە (ڤایرۆسی كۆرۆنا-ی پێشوو) لەساڵی 2002-2003 لە كۆی 8 هەزار حاڵەت 773یان مردن، بەڵام ئەم جۆرە نوێیەی ڤایرۆسی كۆرۆنا تا ڕۆژی 24ی جێنیوەری 2019، 45 كەسی كوشتووە و زیاتر لە هەزار كەسیش تووشبووە.

پەتاكەش، جگە لە وڵاتی چین، لە هەریەك لە فەرەنسا، كۆریای باكوور، ژاپۆن، نیپاڵ، تایلاند، سەنگاپۆرە، ڤێتنام، تایوان، ئوسترالیا و ئەمریكا، نیشانەكانی لەسەر نەخۆش دەستنیشانكراوە.

كریستیان والتز بەڕێوەبەری جێبەجێكاری پرۆگرامی تەندروستیی ڕێكخراوی پاراستی ئاژەڵەكێوییەكان، دوا لە وڵاتی چین دەكات تێكڕای ئەو دوكان و شوێنانە دابخات كە كاری فرۆشتنی ئاژەڵ و پەلەوەر و زیندەوەری كێوی و ناتەندروستی تێدا دەكەن.

هەروەها ڤینسینت مۆنستەر، زانای ڤایرۆلۆجست، لە تاقیگەی ڕۆكی ماونتن، پێی وایە، كە ڤایرۆسی كۆرۆنا وەك سارس وایە لەنێو شەمشەمە كوێرەدا سوڕی ژیانی تەواو دەكات و زیندەوەرێكی تر دەیگوازێتەوە بۆ مرۆڤ ئەویش بەشێوەیەك كە شەمشەمە كوێرەكە خواردنێك دەخوات و پاشماوەكەی بەجێدێڵێت، دواتر بەراز و سەگ و باڵندەكان دەیخۆن، یان ڕاستەوخۆ شەمشەمەكوێرەكە لەڕێگەی مارەوە دەخورێت، دواتر كاتێك مرۆڤ پەنا دەباتە بەر خواردنی مارەكە، تووشی نەخۆشییەكە دەبێت، یان ئەگەر مرۆڤ گۆشتی بەراز و سەگ و پەلەوەرەكان بخوات، ئەوكات تووشدەبێت.
دەشڵێت: “خۆ ئەگەر مرۆڤ ڕاستەخۆ شەمشەمە كوێرە بخوات ئەوە ترسناك ترە، هەر ئەوەندە مرۆڤێكیش تووش بوو زۆر بەخێرایی دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤێكی تر”.

هەروەها زانایانی چین، پاڵپشتی قسەكانی ڤینسینت مۆنستەر-یان كردەوە، ڕۆژی 25 جێنیوەری، ڕایانگەیاند” كە كۆدەكانی بۆماوەیی (ترشی ناوكی) ی مردووان و تووشبووانیان بە ڤایرۆسی كۆرۆنا بە كۆدەكانی بۆماوەیی ئەو زیندەوانەیان بەراوردكردووە كە تووشبوون بە ڤایرۆسەكە لە نێویاندا ماری ئاسیا-یی و كۆبرا و شەمشەمەكوێرە، بۆیان دەركەوتووە هەمان كۆدە”.

جیهان

وتەبێژی سوپای ئێران: مووشەكمان ڕەوانەی یەمەن نەكردووە، بەڵكو كەسانی شارەزامان ناردووە

خەڵك – بەشی هەواڵ

وتەبێژی سوپای ئێران ڕایدەگەیەنێت: كەسانی شارەزا و ئەزموونی وڵاتەكەیان ڕەوانەی یەمەن كردووە لە پێناو یارمەتیدانی ئەو وڵاتە لەڕووی سەربازییەوە.

ئەبو فەزڵ شكارچی وتەبێژی سوپای ئێران ڕایگەیاند: تاران هیچ جۆرە مووشەكێكی ڕەوانەی یەمەن نەكردووە، تەنها ئەزموونی وڵاتەكەی لە دروستكردنی مووشەكەی بەرگری ڕەوانەی ئەو وڵاتە كردووە و یەمەنییەكان خۆیان مووشەكەكە دروست دەكەن.

وتیشی: ئێران پشتوانی یەمەن و فەڵەستین دەكات، ئەوەشی ئاشكراكرد هەر كەسێك بەرهەڵستكاری ئەمریكا بكات ئەوان هاوكاری دەكەن.

ئەبو فەزڵ شكارچی ئەوەشی خستەڕوو، دۆخی ئابووری وڵاتەكەی ڕێگە نادات كە هاوپەیمانەكانیان بەسەرجەم ئەو پێداویستیانەی دەیانەوێت دەوڵەمەند بكەن بە بێ بەرامبەر، راشیگەیاند: هاووڵاتیانی یەمەن كەسانێكی ژیرن و لە كاتێكی كەمدا توانیویانە چەندین چەك و پێداویستی سەربازی پێشكەوتوو دروست بكەن وەك فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانی پێشكەوتوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ترەمپ: چین و ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی لەبارەی كۆرۆناوە جیهانیان بەهەڵەدا بردووە

خەڵك – بەشی هەواڵ

سەرۆكی ئەمریكا جارێكی تر ئۆباڵی بڵاوبوونەوەی كۆرۆنای خستە ئەستۆی چین و ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و داوای كرد، نەتەوە یەكگرتووەكان بەو هۆیەوە لێپێچینەوە لە پەكین بكات.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە میانی وتارێكدا 75 هەمین كۆبوونەوەی كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕایگەیاند، ڤایرۆسی چینی گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم كۆمەڵگای نێودەوڵەتییە و لە ئێستادا جیهان لە جەنگدایە دژی ئەو دوژمنە نەبینراوە، كە لە سەرتاسەری جیهان بووەتە هۆی مردنی ژمارەیەكی زۆر لە مرۆڤەكان.

سەرۆكی ئەمریكا وتیشی، چین و ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كە لە ژێر كۆنتڕۆڵی پەكیندایە لەسەرەتاوە جیهانیان بەهەڵەدا بردووە بەوەی ئەو نەخۆشییە لە مرۆڤەكانەوە ناگوازرێتەوە و دواتر چین بە هۆی ڕانەگرتنی گەشتە ئاسمانییەكان بووەتە هۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەكە بە جیهاندا.

دۆناڵد ترەمپ جەختیشی كردەوە، پێویستە نەتەوە یەكگرتووەكان چین ناچار بە وەڵامدانەوە بكات و بە هۆی ڕۆڵی ئەو وڵاتە لە بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا لێپێچینەوەی لەگەڵ بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

سعودیە 552 حاڵەتی تووشبوونی نوێی بە كۆرۆنا تۆماركرد

خەڵك- بەشی هەواڵ
وزارەتی تەندروستی سعودیە، تۆماركردنی 483 تووشبووی نوێ‌ بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە ماوەی 24 كاتژمێری ڕابردوودا لە شانشینی عەرەبی ڕادەگەیەنێت، ئەمەش بە ژمارەیەكی زۆر كەمتر بەراورد بە ماوەكانی ڕابردوودا دادەنرێت كە تووشبوونی ڕۆژانە سێ‌ هەزار كەسی لە وڵاتەكەدا تێدەپەڕاند.

ئەمڕۆ سێ‌ شەممە، وەزارەتی تەندروستی سعودیە لە بەیاننامەیەكدا ڕایگەیاند”لەماوەی 24 كاتژمێری ڕابردوودا 552 حاڵەتی توشبوونی نوێ‌ بە ڤایرۆسی كۆرۆنا‌ (كۆڤید-19) تۆماركرا”، ئەم ژمارەیەش بە دەستەواژەیەكی ڕوون دادەنرێت بۆ پاشەكشەكردنی ژمارەی تووشبووان لە وڵاتەكەدا كە بەڕێژەی 75% ڕووی لە كەمبوونەوە كردووە.

وەزارەتی تەندروستی سعودیە دەڵێت”لەماوەی 24 كاتژمێری ڕابردوو 30 حاڵەتی گیانلەدەستدان بەهۆی ڤایرۆسەكەوە تۆماركرا، بەمەش كۆی گشتی ژمارەی ئەوانەی بەهۆی كۆرۆناوە لە سعودیەوە گیانیانلەدەستداوە گەیشتە 4542 كەس، لەئێستاشدا كۆی گشتی ئەوانەی لە سعودیە دووچاری ڤایرۆسی كۆرۆنا بوون، بۆ 330798 حاڵەت بەرزبۆتەوە”.

هەر بەپێی بەیاننامەكەی وەزارەتی تەندروستی سعودیە، لەماوەی 24 كاتژمێری ڕابردوودا، 1185 كەس نەخۆشییەكەیان پەڕاندووە و چاكبوونەتەوە، بەمەش كۆی گشتی ژمارەی ئەوانەی چاكبوونەتەوە، گەیشتە 312684 كەس.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان