ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

کوردستان

74 ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر دامەزراندنی كۆماری كوردستاندا

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 74 ساڵ بەسەر دروست بوونی (كۆماری كوردستان) لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان تێپەڕدەبێت و لەو ڕۆژەدا پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد.

كۆماری كوردستان لە ٢ی ڕێبەندانی 2646ی كوردی، بەرامبەر بە 22/1/1946 لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەسەر دەستی حزبی دیموكراتی كوردستان دامەزرێندرا و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێكی كوردی كەمتەمەن بوو كە لە سەدەی بیستدا‌ و لە دوای كۆماری ئاگری-لە توركیا، دامەزرا.

پایتەختەكەی شاری‌ مهاباد بووە كە دەكەوێتە باكووری‌ ڕۆژئاوای‌ ئێران. دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێك بەناوی كوردستان، خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی كورد بوو، لە مانگی ئابی 1941 ڕاپەڕینێكی جەماوەریی كۆنتڕۆڵی‌ ناوچە كوردییەكانی لە دەستی حكومەتی ناوەندیی ئێران دەرهێنا.
لە شاری‌ مهاباد، كۆمیتەیەك لە كەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆك هۆزەكان دەسەڵاتی ناوچەكەیان گرتە دەست. پارتێكی سیاسی بەناوی كۆمەڵەی‌ ژیانەوەی كوردستان (ژێ كاف) دامەزرێنرا. قازی محەمەد، سەرۆكی بنەماڵەی‌ قازی، بە سكرتێریی پارتەكە هەڵبژێردرا. كۆمیتەكە بە سەركردایەتیی قازی محەمەد ناوچەكەیان بە لێهاتوویی‌ و سەركەوتنێكی بەرچاوەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ تا ڕووخانی كۆمار بەڕێوەبرد.

دامەزراندنی كۆمار

لە ئەیلولی‌ 1945 قازی محەمەد ‌و سەركردە كوردەكانی تر سەردانی تەورێزیان كرد بۆ ئەوەی‌ چاویان بە كونسوڵی‌ سۆڤیەت بكەوێت بۆ دەرباری‌ پشتگیریكردنی كۆمارێكی نوێ، لەوێشەوە ڕەوانەی باكۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت، كران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموكراتی ئازربایجان لە ھەوڵی‌ ئەوەدایە كە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت.

لە 10ی‌ كانوونی یەكەمدا، پارتی دیموكراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای‌ ئازربایجانی رۆژهەڵات دا گرت كە پێشتر بەدەست سوپای‌ ئێرانەوە بوو. قازی محەمەد بڕیاریدا هاوشێوەی ئەوان ئەو كارە دووبارە بكاتەوە و لە 15ی‌ كانوونی یەكەمدا، كۆماری مەهابادی كوردیی دامەزرێنرا و لە 22ی‌ كانوونی دووەمی 1946 قازی محەمەد دامەزراندنی كۆماری كوردستانی راگەیاند.

ئامانجەكانی دامەزراندنی كۆماری كوردستان

1- زمانی كوردیی بكرێتە زمانی ڕاگەیاندن ‌و خوێندن ‌و بەڕێوەبردن
2- هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت‌ و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان
3- هەموو بەرپرسەكان لە خەڵكی ناوچەكە هەڵبژێردرێن
4- یەكێتی‌ و برایەتی لەگەڵ خەڵكی ئازربایجان
5- یاسایەك هەبێت كە بە یەكچەشن مامەڵە لەگەڵ كرێكار ‌و كەسایەتییە باڵاكاندا بكات

 

وەزیرەكانی كۆماری كوردستان
1- حاجی بابە شێخ / سەرۆك وەزیران
2- سەیفی قازی / وەزیری جەنگ
3- محەمەد ئەمین موعینی / وەزیری ناوخۆ
4- ئەحمەد ئیلاهی / وەزیری ئابووری
5- كەریمی ئەحمەدیان / وەزیری پۆست و تەلەگراف
6- مەنافی كەریمی / وەزیری فەرهەنگ
7- سەدیقی حەیدەری / وەزیری (تەبلیغات)
8- خەلیلی خوسرەو / وەزیری كار
9- حاجی مەستەفای داودی / وەزیری بازرگانی
10- مەحمودی وەلی زادە / وەزیری كشتوكاڵ
11- ئیسماعیلی ئێلخانی زادە / وەزیری ڕێگاوبان
12- سەیید محەمەدی ئەیوبیان / وەزیری (بیهداری)
13- عەبدولڕەحمانی ئێلخانی زادە / وەزیری (موشاویر)
14- مەلا حوسێنی مەجدی / وەزیری داد

كۆتایی كۆمارەكە

لە 26ی ئازاری‌ 1947 بەهۆی‌ گوشاری‌ هێزە ڕۆژئاواییەكان بەتایبەتی (ئەمریكا) سۆڤیەت پەیمانی بە حكومەتی ئێراندا كە لە باكوری ئێران دەكشێتەوە، لە مانگی حوزەیراندا، ئێران دەستیگرتەوە بەسەر ئازربایجاندا. ئەوە بووە هۆی‌ دابڕانی كۆماری كوردستان لە سۆڤیەت و دواجار بووە هۆی‌ داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەكان بۆ قازی محەمەد لە كەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان هۆزە كوردەكاندا كە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەكرد. بەرهەم ‌و سەرچاوەی‌ داراییان نەما‌و شێوازی ژیانیان بەهۆی‌ دابڕانەكەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی‌ و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما‌ و هۆزەكان هیچ هۆكارێكیان بۆ پشتگیریكردنی قازی محەمەد نەدەبینییەوە. زۆرێك لە هۆزەكان قازییان بەجێ‌ دەهێشت.

لە 5ی‌ كانوونی یەكەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان ڕاگەیاند كە ڕێ لە ھەر پەلامارێكی سوپای‌ ئێران دەگرن كە بكرێتە سەر ناوچەكە. لە 15ی كانوونی یەكەم، سوپای‌ ئێران هاتە ناوچەكە‌ و دەستی بەسەر مهاباددا گرت. لەگەڵ هاتنیان، چاپخانەی كوردییان داخست، فێركردنیان بە زمانی كوردی قەدەغە كرد، هەر كتێبێكی كوردییان بدۆزیبایەوە دەیانسوتاند. دواجار لە 31ی‌ ئازاری‌ 1947 قازی‌ محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مهاباد لە سێدارە درا.

ئابوری

ڕۆژی 25 ئەیلول پارەكەی بەغدا دەگاتە هەرێم
دوای گەیشتنی 320 ملیارەكەی بەغدا دەست بە دابەشكردنی مووچە دەكرێت

خەڵك – بەشی هەواڵ

بڕیارە ڕۆژی پێنج شەممە 25ی ئەیلول حكومەتی ناوەند ئەو بڕ پارەیە ڕەوانەی هەرێم بكات كە وەك مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان لەسەری ڕێككەوتوون.

بەپێی زانیارییەكانی (تۆڕی میدیایی خەڵك)، بڕیارە ڕۆژی پێنج شەممەی داهاتوو بەغدا مووچەی ئەم مانگەی فەرمانبەران كە بڕەكەی 320 ملیار دینارە، ڕەوانەی هەرێم بكات، لە هەرێمیش ڕۆژی دوو شەممە دەست بەدابەشكردنی مووچە بكرێت.

هاوكات، هێڤیدار ئەحمەد جێگری سەرۆكی لیژنەی دارایی و كاروباری ئابووری لە پەرلەمانی كوردستان ئاشكرایكردووە،”هەفتەی داهاتوو حكومەتی هەرێمی كوردستان لیستی نوێی مووچە ڕادەگەیەنێت. حكومەت داهاتی ئامادەكردووە و ئەوەی عیراقیش دێت”.

سەبارەت بە چۆنیەتی دابەشكردنی مووچە، هێڤیدار ئەحمەد، ڕایگەیاندووە “ئەوەی حكومەت ڕایگەیاندووە و ئەوەشی سەرۆكی حكومەت باسی كردووە بەپێی داهات مووچە دابەشدەكرێت”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

جێگری سەرۆك وەزیرانی عیراق: هەرێمی كوردستان بووەتە سەرچاوەی بە قاچاغبردنی نەوت

خەڵك – بەشی هەواڵ

وەزیری دارایی عیراق، هەرێمی كوردستان بە “بەرهەمهێنانی نەوتی زیادە” و “فرۆشتنی بە قاچاغ” تۆمەتبار دەكات و دەڵێت، ئەوە كێشەی بۆ عیراق لەنێو ڕێكخراوی ئۆپێك دروستكردووە. لەبەرامبەردا جێگری سەرۆكی لیژنەی وزە و سامانە سرووشتییەكانی پەرلەمانی كوردستان دەڵێت: لیژنەی نەزاهەی عیراق ئاگادارە كە “نەوت لە شوێنەكانی تری عیراقەوە بە قاچاغ دەبرێت، نەك لە هەرێمی كوردستان”.

عەلی عەلاوی جێگری سەرۆك وەزیرانی عیراق، كە هاوكات وەزیری داراییە بە ئاژانسی “S&P Global Platts”ی ڕاگەیاندووە، “هەرێمی كوردستان بووەتە سەرچاوەی بە قاچاغبردنی نەوت و بەرهەمهێنانی نەوتی زیادە”، كە بە وتەی عەلاوی، ئەوەش وایكردووە عیراق كە دووەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوتی نێو ڕێكخراوی ئۆپێكە، شكستبێنێت لە پابەندبوون بە ڕێككەوتنی ئۆپێك پڵەس لە كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت.

عەلاوی ئەوەشی ئاشكراكردووە، هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 450 بۆ 470 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەمدەهێنێت. دەشڵێت “بەڵام ئەو بڕە دیار نییە كە بە ڕێگەی قاچاغ دەفرۆشرێت، چونكە لە هەندێ كێڵگەی نەوت دزەپێكردنی نەوت هەیە، كە بە تانكەر بۆ هەندێ شوێن دەبرێت و بڕەكەی نازانین چەندە”.

لەبەرامبەر ئەو لێدوانەی وەزیری دارایی عیراقەوە، گوڵیزار ڕەشید جێگری سەرۆكی لیژنەی وزە و سەرچاوە سرووشتییەكانی پەرلەمانی كوردستان ڕایگەیاندووە”هەرێمی كوردستان شوێنی بە قاچاغبردنی نەوت نییە، بەڵكو ئەوە لە شوێنەكانی تری عیراق نەوت بە قاچاغ دەبرێت و لیژنەی نەزاهەی عیراقیش سەلماندوویەتی”.

جێگری سەرۆكی لیژنەی وزە و سەرچاوە سرووشتییەكان دەشڵێت، هەرێمی كوردستان لە نەخشەی وزەی جیهانیدا متمانەی بۆ كۆمپانیا نەوتییە جیهانییەكان دروستكردووە، وەك؛ كۆمپانیاكانی ئێكسۆن مۆبیل، گازپرۆم، شێڤرۆن و چەند كۆمپانیایەكی تر، “ئەگەر حكومەتی عیراق دەیەوێت ئامارەكان بزانێت، با سەیری ئامارەكانی كۆمپانیای دیلۆیت بكات كە داتا و زانیاری لەبارەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بڵاودەكاتەوە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

ئەردۆغان داوای هەماهەنگی نێودەوڵەتی دەكات بۆ لەناوبردنی (پەكەكە)

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەرۆكی توركیا داوای هەماهەنگییەكی “ڕاستگۆیانە” دەكات لە كۆمەڵی نێودەوڵەتی لەپێناو لەناوبردنی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) لە عیراق، كە بە وتەی ئەو:” دەكرێت “بە هەمان شێوەی داعش ڕیشەكێش بكرێت”.

ئەردۆغان لە نایەمەیەكی لەڕێی ڤیدیۆ بۆ كۆمەڵی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە میانی كردنەوەی خولی 75، ئەو قسانەی كرد و ڕایگەیاند:”كۆمەڵی نێودەوڵەتی ناتوانێت چارەسەرێكی هەمیشەیی بۆ پرسی سوریا بدۆزێتەوە، تا یەك هەڵوێست نەبێت بەرانبەر بە هەموو ڕێكخراوە تیرۆریستییەكان”.

ئەردۆغان دەڵێت:”توركیا ژمارەیەكی زۆری پەنابەری لەخۆگرتووە لەسەر ئاستی جیهان و بەرگری لە تەواوی شكۆی مرۆڤایەتی دەكات لەڕێی ئەو قوربانیانەی پێشكەشیان دەكات”.

لەلایەكی ترەوە سەرۆكی توركیا وتی:”ئەو وڵاتانەی خواستی خۆیان بۆ كردنەوەی باڵیۆزخانە لە قودس دەربڕیوە، هاوبەش دەبن لە زیاتر ئاڵۆزكردنی كێشەكە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان