ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چۆن توركیا ڕوو لە ساختەچییەتی دەكات؟

لوقمان غەفوور

ئەردۆغان لە برۆكسل و واشنتۆن ڕووبەرووی تەوژمی سەرزەنشتكردن بۆوە لەسەر ئەوەی كە تارادەیەكی زۆر دابڕِاوە لە خۆرئاوا و نزیكبۆتەوە لە روسیا.

سەركردەیەكی دینی- ناسیونالیستی كە بەپێچەوانەی تێڕوانینی كەمال ئەتاتورك كە بە دامەزرێنەری كۆماری توركیای سكۆلار دادەنرێت، كاتێك توركیای لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەرەو ئەوروپا كێش كرد و كردییە ناو پەیمانی ناتۆوە و ئەوانەشی دوای كەمال ئەتاتورك هەمیشە لەهەوڵدا بوون توركیا بەرنە ناو یەكێتی ئەوروپاوە.

كەچی بە پێچەوانەوە لەماوەی یەك ساڵی رابردوودا، رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆكی توركیا، ئەم كردەوە ئابڕووبەرانەی كردووە و دەیەوێت وڵاتەكەی داببرێت لە ئەوروپا:

*هێرشێكی سەربازی تاك لایەنەی كردە سەر هێزە كوردییەكانی خۆرئاوا لە خۆرئاوای باكوری سوریا كە هێزێكی هاوپەیمانی ئەوروپاو ئەمریكا بوون بۆ رووبەروبوونەوەی داعش.

*بەو سێ ملیۆن ئاوارە سورییە هەڕەشەی لە ئەوروپا كرد ئەگەر یەكێتی ئەوروپا رێگە نەدات پلانی نیشتەجێكردنی ئاوارەكان لەو ناوچەیەی داگیری كردووە جێبەجێ بكات.

*بەوردی دەستیكردووە بە كنەو پشكنینی گازی سروشتی لەكەنار دەریاكانی قوبرس كە بە كەشتییە دەریاییە جەنگییەكانی توركیا پاسەوانی دەكات.

*دژایەتی دەربڕی بەرامبەر كەشتییە پشكنێرەكانی ئیسرائیل لە كەنار دەریاكانی قوبرس و وایلێكردن كە ناوچەكە جێهێڵن.

*وەك چالێنجێكی ئەوروپا و ئەمریكا، دەستی گەیاند بە مووشەكی بەرگری ئاسمانی ئێس 400ی روسیا، كە وای لە ئەمریكا كرد فرۆشتنی فرۆكەی جەنگی ئێف 35 لەسەری دابخات.

*هەرەشەی بەكارهێنانی ڤیتۆ كرد دژی پلانی سیستمی بەرگری لە وڵاتانی بەلتیك و پۆلەندا، بەشێوەیەك ئەگەر دەوڵەتانی ناتۆ دانبەوەدا نەنێن كە هێزەكانی سوریای دیموكرات لە خۆرئاوای كوردستان هێزێكی تیرۆریستییە پێش چوونی بۆ لوتكەی ناتۆ لە لەندەن لە مانگی دیسێمبەری 2019.

*ناردنی چەك بۆ لیبیا وەك شكاندنی ئابلوقەی سەپێنراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناردنی هێز بۆ پاڵپشتی حكومەتی گەمارۆدراوی لیبیا.

*لەرێگەی سنورێكی دەریایی نوێ لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە لەگەڵ لیبیا رێكەوت وەك ئەوەی قوبرس و یۆنان بە موڵكی خۆی بزانێت.

هەندێك لە دیپلۆماتەكانی توركیا ترسیان لەوە هەیە كە ئەردۆگان بێتە دەرەوە لەنێو سەركردەكانی ناتۆ تا سەرگرتەی (سەرنجی) گەلەكەی راكێشێت وەك سەركردەیەكی نەتەوەی وەك ئەوەی كە فەرەنسا ساڵی 1966 لەژێر سەركردایەتی جەنەرال چارلس دیگۆل كردی بە هێنانەدەرەوەی فەرەنسا لە ناتۆ. و ئەگەری كردنە دەرەوەی هێزەكانی ئەوروپا لە خاكی توركیا، كە ناتۆ سەكۆیەكی هێزی پیادە و بنكەیەكی ئاگاداركردنەوەی هەیە بۆ فرۆكە و چاودێری و كۆنترۆڵكردن لە توركیا.

دوای فشاری كۆنگرێس لەسەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بۆ سزادانی توركیا لەپای كڕینی كەلوپەلی سەربازی روسی. واشنگتۆن بەدەستوبردانە بیری لە ئەڵتەرناتیڤی توركیا كردەوە، گەشەی بە پەیوەندییەكانی دا لەگەڵ یۆنان. بەپێی رێككەوتنی هاوبەشی بەرگری لەمانگی ئۆكتۆبەری 2019.. ئەمریكا سێ بنكەی ستراتیژی زەمینی سەربازی لە یۆنان چنگكەوت، شانبەشانی بنكەیەكی دەریایی پێشكەوتوو لە كەنداوی سوۆدا لە دورگەی كریت، ئەگەر كاتێك دەركەوت كە توركیا رێگەی نەدا بەبەكارهێنانی بنكەی ئنچیرلیك لە باكوری توركیا ئەوا ئەم بنكانە دەستكراوە دەبن.

هەندێك دیپلۆماتی تری ئەوروپی و ئەمریكی پێیانوایە، نەخێر، ئەردۆگان توركیا ئەهێڵێتەوە لە ناتۆ بەڵام وەك ئەسپی تروادە لە پێویستی خۆی زیاتر هەڵسوكەوت دەكات. و تەنیا رێگری دروستدەكات لە بڕیارە دەستەجەمعییەكان كە دەدرێن. سەرەرای هەوڵەكانی ئەیدات بۆ پلانی فشارەكانی كشانی خۆی بۆ دەریای بەلتیك وەك بارمتەیەك كە ئەنقەرە لەزۆربەی كات كێشەی هەبووە لەگەڵ ناتۆ دەربارەی كێشمەكێشمەكانی لەبواری ئاسمانی و دەریای لەگەڵ یونان.

روسیا بەشێكی گەورەیە لەم هاندانەی توركیا، مارك بیرینی، باڵیۆزی یەكێتی ئەوروپا لە توركیا دەڵێت:”كرملین بەئاشكرا وەك هێزێكی لەكارخەر توركیا بەكاردەهێنێت بۆ دابەشكردنی ناتۆ لەناوخۆیدا”.

هەندێك لە دیپلۆمات و شیكەرەوە سەربازییەكان بە نائارامییەوە لە ئەردۆگان ئەڕوانن كە گێچەلێكی چەكداری بكات بە یۆنان یاخود دوژمنە هەمیشەییەكەی كە فەرەنسایە لە لەبواری ئاسمانی یان دەریایی بۆ حەشوەدانی پاڵپشتی نەتەوەپەرستی لە ناوخۆ.

هێزی دەریاوانی فەرەنسا بەبەردەوامی گەڕانی لەخۆرهەڵاتی دەریایی ناوەڕاستدا هەیە لە كەناراوەكانی سوریا و لوبنان، كە وەك بەرژەوەندییەكی مێژووی خولیایی بووە. فەرەنسا و ئیتالیا كەشتی سەربازییان ناردە كەنار دەریاكانی قوبرس بەم دواییە، لەگەڵ سەردانیكردنی بەنداوی لارانكا-ی قوبرس، بۆ پاڵپشتی ئازادی هێزی دەریایی لە زۆنی ئابووری تایبەت بە قوبرس، كە لەوێدا كۆمپانیا نەوتییەكانی فەرەنسا و ئیتالیا رێگەی كاری پشكنینیان پێدراوە.
ئەوەش كە گرژییەكانی نێوان ئەردۆگان و ئیمانۆیل ماكرۆن-ی سەرۆكی فەرەنسای زیاتر كرد، رەخنەی زیاتر بوو لە داگیركردنی باكوری خۆرهەڵاتی سوریا لەلایەن توركیاوە و ناردنی هێزی دەریایی لەوانە یەكەم كەشتی فرۆكە هەڵگری كۆپتەر و ژێردەریایی هێرشبەر لەساڵی رابردوو، كە توانای ئەشكێت بەسەر پەكخستنی وزە لە تەواوی ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست.

بەرەچاوكردنی پێگەی ئەردۆگان كە لە ناوخۆدا لاوازە بەهۆی ئینشقاقی گەورەی حزبی دادو گەشەپێدان (ئاكپارتی) و كۆتایییەكی ناخۆش لە داروخانی لەسەرخۆی ئەو گەشە ئابوورییە درێژخایەنەی رابردووی توركیا، وای لەسەرۆكایەتییەكەی كردووە كە بەشێوەیەكی زیادەڕۆ خۆی بە نمایش و بەلاغی سەربازییەوە دەرخات.

كاتێك كە لە دیسێمبەری 2019، لە لوتكەی ناتۆ- بەریتانیا-ش بە دەستی بەتاڵ گەڕایەوە، سەركێشی زیاتری كرد و دوو شەڕگەی بۆ خۆی كردەوە: ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا تا شەڕ لەگەڵ بەرهەڵستكارانی لیبیا بكات كە پاڵپشتیدەكرێن لەلایەن میسر و ئیماراتی عەرەبی و روسیا، بەرشوبڵاوكردنەوەی فرۆكەی بێ فرۆكەوان لە باكوری قوبرس بۆ پاڵپشتیكردنی چالاكی كنەو پشنینی گازی سروشتی كە یەكێتی ئەوروپا بە نایاسایی لە قەڵەمدا. لە 26ی دیسێمبەری 2019 ئەردۆگان وتی لە جێنیورەی پەرلەمان دەنگدەدات لەسەر ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا لەسەر داوای تەرابلس و لەئەنجامدا ئەوەشی كرد كە ویستی.

لە تێڕوانینی ئەنكەرەوە، هەموو ئەم رێوشوێنانە بریتین لە كاردانەوەی مەشروع بۆ رەتدانەوەی هاوپەیمانە ئەوروپییەكانی بەتایبەتی، ئەنكەرە پێیوایە پێویستە دانبەوەدا بنێن ترس هەیە لەسەر وڵاتەكەی لەلایەن كوردەكانی سوریای هاوپەیمانی پەكەكەوە.
“ئێمە گومانمان لە ماددەی پێنج-ی ناتۆ نییە” گلونور ئایبێت گەورە راوێژكاری ئەردۆگان لە كۆنگرەی ئاسایش لە لەندەن (سەرەتای دیسێمبەر) وەهای وت. كە بڕگەیەكە ئاماژە بە بەرگری هاوبەشی ناتۆ ئەدات لەنێو ئەندامەكانیدا. وتیشی:”بەپێچەوانەوەی ئەمەوە، ناتۆ قازانجێتی گەر مەبەستی بێت دانبەو ترسەدا بنێت كە لەسەر توركیایە”.

هەروەها ئەنكەرە توڕەیە لە پاڵپشتی میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس بۆ دەستەبەركردنی گازی سروشتی دەریای ناوەڕاست لەكاتێكدا ئەمریكا و ئەوروپا ئەم دەرگایە بەڕووی توركیا دادەخات. هەربۆیە ئایبێت پێیوایە پەیوەندی مۆسكۆ و ئەنكەرە یاریكردنێكی هەڵبەزودابەزە و دەشڵێت:”تا ئاستێكی زۆر پەیوەندییەكی پراگماتیكییە، پەیوەندییەكەی پارچەپارچەو وردوخاشە (كەمپەرمێنتمەلایز) كە دەشێت هاوكاری یەكتربین و دەشێت دەستبەرداری یەكتربین و لەدەرگایەكی ترەوە دژایەتی یەكتر بكەین”.

هێلێ سەرەكی توركیا دەستگیربوونی سیستمی مووشەكی بەرگری روسی جۆری ئێس 400 بوو دوای ئەوەی كە ئەمریكا رەتیكردەوە مووشەكی پاتریۆت-ی پێبفرۆشێت و هەروەها هەموو دەوڵەتانی ئەوروپاش ئامادەنەبوون سیستمێكی تەكنۆلۆژیای پێشكەوتووی مووشەكی بەرگری پێشكەش بكەن. بەرپرسانی ئەوروپا دەڵێن ئێس 400 نەك بەتەواوی تەنیا پێچەوانەی سیستمی ئاسمانی پەیمانی ناتۆیە بەڵكو راداری پێشكەتووی سیستمەكە وادەكات كە رووسەكان بتوانن بەكاریبهێنن بۆ سیخوڕیكردن بەسەر هێزی ئاسمانی خۆرئاواوە لە تەواوی ناوچەكە.

هەرچەندە ئالییەتێك نییە بۆ دەركردنی یەكێك لەئەندامانی ناتۆ لەكاتی هەڵەكردندا، هەروەك چۆن پێشتریش چاوپۆشی كراوە لە گرژییە سەربازییەكانی نێوان توركیا و یۆنان. بەڵام دیپلۆماتەكانی خۆرئاوا پێیانوایە پێویستە رێگەیەكی پراگماتیكی بدۆزرێتەوە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەنقەرە ئەگەر نەتوانرا قەناعەتی پێ بكرێت بە نەكڕینی سیستمی ئاسمانی روسی.

لە مەیدانی سیاسیدا، یەكێتی ئەوروپا لەرووی تیۆرییەوە دەتوانێت بێتەدەروەی لە گفتۆگۆكانی لەگەڵ توركیا كە هیچ راڤەكردنێكی پێ نییە بۆ ئەو دوژمنایەتییەی ئەردۆگان هەیەتی لەسەر ئازادی دادگا و ئازادی میدیا و مافی مەدەنی لەدوای كودەتا سەربازییە سەرنەكەوتووەكەی 2016ەوە. لەكاتێكدا دەشێت ئەمە رسك بێت بۆ ئەوروپا دەربارەی كردنەوەی دەرگای ئەو لێشاوی پەنابەرەی كە هەمیشە هەڕەشەی پێدەكات كە دواتر زیان بەئابوری هەردوولا دەگەیەنێت. بەتایبەتی وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا كە هەمیشە دژی ئەو بۆچوونەیە.

كەواتە هەموو ئەوروپا چاوەڕێی ئەوەن خەڵكی توركیا لەرێگەی هەڵبژاردنەوە پاشەكشێ بە ئاكپارتی و خەونی ئەردۆگان بكەن كە خەونی سیاسی لە دوو دەیەی رابردووی ئاكپارتی، بەو جۆرە نەبینراوە لە دوای دروستبوونی كۆماری توركیاوە كە ساڵی 2023 یادی سەد ساڵەیەتی.

وتار

گرنگی پشکنینی DNA لەدۆسیەی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا

سالار مەحمود

لە ساڵانی رابردوودا کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال داوای زەوی و خانوویان دەکرد، داوای مووچەو باشکردنی ژیانیان دەکرد، داوای سەرەتاییترین مافەکانی خۆیان دەکرد.
بەشێکی کەم لە داخوازیەکانیان جێبەجێ کران. بەتێپەڕبوونی رۆژگار حکومەتەکان نەک ئەرکەکانی سەرشانیان لە دۆسیەی ئەنفالدا بەجێ نەهێنا، بەڵکو بە فشارو خۆپیشاندان و ناڕەزایی دەربڕینی کەسوکاری قوربانیانیش بەدەنگەوە هاتن بۆ داخوازیەکانیان زۆر کەم بوو.
ماوەیەک داوای هێنانەوەی ئیسک و پروسکی قوربانیەکانی گۆڕە بەکۆمەڵەکانیان دەکرد. ئەوە بوو ساڵ نا ساڵێک بەبێ فەحسی Deoxyribonucleic acidدی ئین ئەی DNA (الحمض النووی). چەند روفاتێک هێنرانەوە لەگەرمیان و چەمچەماڵ و دوکان و بارزان بەخاک سپێردرانەوە.
لە ئێستا بەگشتی و دوای هەڵدانەوەی گۆڕێکی بەکۆمەڵی سەماوە کە ۱۷۱ ژن و مناڵی لێ دەرهێنران.
بابەتی فەحسی دی ئین ئەی ئیتر ئەو ئەرکەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت.
نابێ نەزانرێ ئەو ئیسک و پروسکانە کێن و لەچ خێزان و گوند و دایک و خوشک و براو باوکی کێن؟
چەندین ساڵەو لە بۆنەی جیاجیادا داوای وەرگرتنی سامپڵی کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال دەکرێت بۆ ئەوەی لەکاتی دەرهێنانی ئیسک و پروسکی ئەنفالکراوەکاندا بەراورد بکرێن.
ئەم کارە ئەرکی هەردوو حکومەتی عیراقی و حکومەتی هەرێمی کوردستانە.
بەتایبەتیش لەهەرێمەوە دەبوو ئەم ئەرکە جێبەجێ بکرایە، چونکە کەسوکاری قوربانیەکان لەهەرێمن. بەشێکیان لەناوچە دابڕاوەکانن.
لەهەردوو کۆنگرەی نێودەوڵەتی گۆڕەبەکۆمەڵەکانی دووەم و سێیەم لە راسپاردەکاندا ریزبەند کراوەو داواکراوە کە فەحسی DNA بۆ کەسوکاری قوربانیەکان بکرێ. جگە لەناسینەوەی ئیسک و پروسکەکان بۆ بابەتی بە جیهان ناساندن و لەیادنەکردن و ناسراوی گۆڕەکان و ناونیشانیان و بە زانستی کارکردن لەو دۆسیەیە گرنگی زۆری هەیە.
لەناو گۆڕەکاندا زۆرینەی روفاتەکان ناناسرێنەوە بەکۆمەڵ و بەبێ تەسکەرەو جنسیە. کەمیان نەبێ.
تەنیا بەجل و بەرگ و هەندێ بەڵگەی تردا کە دەزانرێ کوردن و خەڵکی کوردستانن لەوە زیاتر نازانرێ.
بەبێ پشکنینە سەرەکیەکە هەروا دەهێنرێنەوە کوردستان، بەس ژمارە کراون. بەخاک دەسپێردرێن بەکێلی بێ ناوونیشانەوە!
ئەم بابەتە ئیتر دەبێ جدی کاری لەسەر بکرێ
وەک چۆن لە کۆنگرەی دووەمی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لەهەولێر ساڵی ۲٠٠۸ بە راسپاردە لە خاڵی (۱۱)دا داوا لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کراوە.
ئەمەش دەقەکەیەتی وەک خۆی (
11- دعوة الحكومة العراقية لإعداد البنى التحتية للتنقيب عن المقابر الجماعية بتوفير مختبرات فحص الحمض النووي وقواعد البيانات).
بەهەمان شێوە لە کۆنگرەی سێیەمی گۆڕەبەکۆمەڵەکان لە ساڵی ۲٠۱۱ی نەجەف بە راسپاردە حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان لەم ئەرکە ئاگادار کراونەتەوە.
ئەمەش دەقی راسپاردەکەیە. (
11- دعوة الحكومة العراقية الى تكثيف الجهود من أجل جلب مختبرات (DNA) وتأهيل كوادر وطنية لاستعمالها ، استكمالاً للإجراءات الفنية الخاصة بملف المقابر الجماعية ).
کەواتە چەندین ساڵە هوشیاریی دەدرێتە حکومەتەکان بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.
ئەم بەبیرهێنانەوەم بەپێویست زانی، چونکە هێشتا درەنگ نیە. لەو روانگەوەی سەدان گۆڕی بەکۆمەڵ ماون هەڵبدرێنەوەو سەدان هەزار مرۆڤ ماون لە ژێر خاک دەربهێنرێن کە بەکۆمەڵ کوژراون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئامانجی خۆپێشاندەران بۆ بوو بە سیاسی؟

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

ماوەیەکە خۆپێشاندان بەغدادی پایتەخت و زۆربەی شارنشینە شیعەکانی باشووری عێراقی گرتۆتەوە، دۆخی سیاسیی ئێستای عێراق بە ئاقارێكی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت. گوشاری شەقام و خواستی خۆپیشاندەران لەسەر ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق،بە جۆرێکە نوێنەرانی خەڵكیان لەو ئەنجومەنەدا ناچار كردووە یاسای هەڵبژاردنی عێراق هەموار بكەنەوە.ئێستا پەرلەمان لە ژێر گوشاری ئەواندا دەجوڵێتەوە.!

لەئێستادا کێشەو ئاڵۆزیەکان بە جۆرێکە دەست تێوەردانی دەرەکی کردووە بە دیفاکتۆ.رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەمریكای هیناوەتە سەرخەت و پێشنیاری خۆیان بۆ گۆڕانكارییەكانی داهاتووی عێراق هەیە، وڵاتانی ناوچەكەش (بەتایبەتی ئێران) كاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەخۆیان لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق هەیە.

ئەوانەی ئێستا دەسەڵاتی عێراقییان بەدەستە پاشکۆی ئەو ووڵاتانەن کە بێ مۆڵەتی یاسایی دەستێوەردان دەکەن، هەرچیەکیان بوێ کەس بۆی نیە دەست بێنێتە ڕێیان،بۆیە ناتوانن داخوازیەکانی خۆپێشاندەرانی عێراق جێبەجێبکەن و ببێتە مایەی دامرکاندنەوەی شەقام، بەداخەوە ئەو چینە جڵەوو دەسەڵات بەدەستە ھیچ شتێکیان پێ نییە کە پێشکەش بە عێراقی بکەن،لە میوانێکی رەزاقورس دەچن کە بوونەتە بار بەسەر عێراقیەکانەوە.

هەر بۆیە ئەوەی ئەو خۆپیشاندانانە لە خۆپیشاندانەکانی پێشووتر جیادەکاتەوە ئەوەیە کە خۆپیشاندەران ھیچ سەرکردەیەکیان نییە و گوێ بۆ ھیچ کەسێک راناگرن، تەنھا داواکارییەکانی خۆیان نەبێت. ئەم نەوەیەی کە ھاتووەتە سەرشەقام ئیعتیبار بۆ ھیچ شتێک دانانێت، نە بۆ مەرجەعییەت نە بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت، بەڵکو ئامانجی ئەوەیە کە ئەم چینە گەندەڵە لە دەسەڵات لابدات، ئەمەش خاسیەتی جیاکەرەوەیە لە نێوان خۆپێشاندانەکانی ئێستا و رابردوودا.

بەڵام بە هۆی بێ بەرنامەیی و پەرتەوازەیییانەوە تا دێت داواکاریەکانیان گۆڕانی بەسەردادێت،خەریکە ئامانجە راستەقینەکەی خۆی کە چاکسازیە لەدەست دەدات،ماوەیەک دەنگۆی ئەوە هەبوو یەکێک لە داواکارییەکانیان هەموار کردنەوە و گۆڕینی دەستوور بێت، یان داوای گرینی هەرسێ سەرۆکایەتیکەو هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پەرلەمانیان دەکرد،جار جارەش هەر لە ناو خۆپێشاندانەکانەوە چەند دەنگیکی نەشاز هەبوون کە هەر لە دەنگ و ڕەنگی بەعسیەکان دەچوو هەرەشەو گورەشەیان لە هەرێمی کوردستان دەکرد.ئەم بەدگومانیە وایکرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەری خۆپێشاندانەکان لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی عێراقدا کەمتربێتەوە.ئەمەش بە پێی بۆچوون و لێکدانەوەی شارەزایانی سیاسی داخوازییەکی مەدەنی نییە و خزمەت بە داخوازییەکانی خۆپێساندەران ناکات و ئامانجی سیاسی لە پشتە و ئەمەش گومانی لە لای چاودێران و شارەزایانی سیاسی دروستکرد، کە خۆپێشاندانەکان مەدەنی نەبن و کەسایەتی سیاسی و لایەنی سیاسی و دەستی دەرەکی لە پشت بێت.

هەندێ لەو دەنگە نەشازوو کەسە گوماناویانەی ناو خۆپێشاندانەکان وایکرد کە ئامانجەکە بگۆڕدرێت بە ئامانجی سیاسی و نانەوەی ئاژەوەو بەلاڕیدا بردنی داواکاریە رەواکانی خەڵکی بەشمەینەتی عێراق،بەهانەی دابەدەسەڵاتی جێبەجێکار بۆ گرتنەبەری توندوتییژی بەرانبەریان، هەروەک بینیمان کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لەو زنجیرە خۆپێشاندانانەدا کە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بە دۆخی نالەباری راژەکارییە گشتییەکان ، نەبوونی هەل و دەرفەتی کارکردن و گەندەڵیی ئیداری دەسپێکرا و ئەو ناڕەزایەتییانە ئامانجەکانی گۆردران بۆ ڕوخانی دەسەڵات و سیستەمی سیاسی لەووڵات، هەر بۆیە توندوتیژیی وگرژییان لێکەوتەوە و دەیان کوژراو و برینداری بەدوای خۆیدا هێنا،پاشان عێراقی لە بازنەیەکی داخراوی خوێناویدا تائێستاشی لەگەڵدابێ بێ چارەسەر هێشۆتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لەئەمریکا، کەی دەبێت بە پشوو

لوقمان غەفوور

 

ئێستا كاتێك ئه‌مه‌ وتاره‌ ده‌نووسم سه‌عات 8ی به‌یانیی رۆژی 13ی فێبریوه‌ری 2020-ه‌، به‌كاتی خۆرهه‌ڵاتی باكوری ئه‌مریكا و پله‌ی گه‌رمی (-29) پله‌ی سیلیزییه‌، واته‌ 29 پله‌ له‌ ژێر سفره‌وه‌یه‌، ئه‌مڕۆ به‌شی زۆری ناوچه‌ی باكوری خۆرهه‌ڵات له‌نێوان -10 بۆ -30 دایه‌، به‌ڵام ژیان نه‌وه‌ستاوه‌ و پشوو نییه‌.

خه‌ڵك ئاسایی ئه‌چێت بۆ سه‌ر كاره‌كانیان، فه‌رمانبه‌ران له‌سه‌ر كارن، خوێندكاران له‌ هۆڵه‌كانی خوێندنن، به‌رێوه‌به‌رێتی سه‌لامه‌تی و خۆپاراستنی ویلایه‌ته‌كه‌، ئه‌مڕۆی نەکرد به‌ پشوو له‌كاتێكدا پله‌ی گه‌رمی 29 پله‌ ژێر سفره‌، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ رۆژی 12 ی فێبریوه‌ری پله‌ی گه‌رمی -10 بوو واته‌ 10 پله‌ ژێر سفر بووه‌. ده‌وامی فه‌رمی هه‌موو فه‌رمانگه‌ و زانكۆ و خوێندنگاكانی راگرت، هه‌ر له‌شه‌وی پێشتره‌وه‌ به‌ نامەی ئەلەکترۆنی و لەڕێگەی میدیاوە، لەسه‌نته‌ری فریاكه‌وتنه‌وه‌، خه‌ڵك ئاگاداركرایه‌وه‌، سبه‌ی رۆژی 12ی فێبریوه‌ری (گه‌رده‌لوله‌) به‌فرو با پێكه‌وه‌یه‌، بۆیه‌ پشووی ره‌سمییه‌.

پشوو له‌ ئه‌مریكا بۆ سه‌لامه‌تی گیانی گشتییه‌ بۆئه‌وه‌ی شه‌قامه‌كان كه‌مترین ئۆتۆمبێلی له‌سه‌ر بێت، كه‌مترین خه‌ڵك بێته‌ ده‌ره‌وه‌ و كه‌مترین رووداوی هاتووچۆ رووبدات، ئه‌وانه‌ی زۆر پێویست نه‌بن وه‌ك نه‌خۆشخانه‌ و پۆلیس و ئاگركوژێنه‌وه‌ و شوێنه‌كانی كه‌رتی تایبه‌ت بازاری سه‌وزه‌ و میوه‌. هیچ شوێنێكی تر كراوه‌ نییه‌.

لەو ڕۆژەدا پۆلیس له‌هه‌موو شوێنه‌ گشتییه‌كان له‌ ئێشكگری پێویستدان. ئه‌م دۆخه‌، ساڵانه‌ له‌به‌شی باكوری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌مریكا 2-3 جار رووده‌دات و زیاتر نییه‌. حكومه‌ت به‌پێی دابه‌زینی پله‌ی گه‌رمی پشوو ڕاناگەیەنێت، لەسەر بنەمای بۆڵە بۆڵ و ژانی توڕەیی بێ نەوت و غاز پشوو ڕاناگەیەنێت، به‌پێی به‌فربارین نایكات به‌ پشوو، چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و پێیه‌ بیكات به‌ پشوو ئه‌بێت له‌ 1ی دیسێمبه‌ره‌ تا 1ی مارچ واته‌ مانگی 12 تا مانگی 3 ھەمووی پشوو بێت.

دەسەڵاتی ئیداری ویلایەتەکە و شارەکان به‌پێی ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ سه‌لامه‌تی گیانی هاووڵاتیان پارێزراو بێت دەیکەن بە پشوو. بۆ ئەوەی خه‌ڵك وا لێ بکات نەیەنە ده‌ره‌وه‌ی ماڵەکانیان تا تووشی زیانی گیانی و ماددی نەبن.

له‌به‌رامبه‌ردا ئەمەدا، پشوو له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر داواو ناره‌زایی خه‌ڵكه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و دۆخه‌ نه‌خوازراوه‌یه‌ له‌ سیستمی ئیداریی لاوازدا بەدیدەکرێت، خه‌ڵك داوای پشوو ده‌كات له‌ده‌سه‌ڵاتی ئیداری نه‌ك له‌به‌ر سه‌لامه‌تی، له‌به‌رئه‌وه‌ی بێتاقه‌ت و نیگه‌رانه‌ له‌ دۆخی كوردستان و حه‌زی به‌ ده‌وامكردن نییه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر پشوو بۆئه‌وه‌ نه‌بێت سه‌لامه‌تی گیانی هاووڵاتیان پارێزراو بێت، بۆچی له‌ رۆژانی پشوو به‌هۆی دابه‌زینی پله‌ی گه‌رمی و به‌فر بارین له‌بری خه‌ڵك بۆ سه‌لامه‌تی له‌ ماڵه‌كانیان بمێننه‌وه‌ كه‌مترین هاتووچۆ هه‌بێت کەچی بە پێچەوانەوە خه‌ڵك روده‌كه‌نه‌ چیا و دۆڵه‌كان بۆ چركاندنی وێنه‌ و یاریكردن له‌ناو به‌فر.

پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌كان بتوانن به‌سه‌لامه‌تی هاتوچۆ بكه‌ن بۆچی بكرێت به‌ پشوو؟! ناسه‌لامه‌تی له‌وه‌دایه‌ كه‌ تۆ له‌رێگای چوون بۆ سه‌ركاره‌كه‌ت تووشی رووداوی هاتووچۆ ببیت، ئه‌مه‌ هه‌ڵگری زۆر گله‌ییه‌ له‌ ئیداره‌ی ده‌وڵه‌ت كه‌ خه‌می هاووڵاتییه‌كانی هه‌ڵناگرێت.

كه‌واته‌ به‌رله‌وه‌ی هه‌ر گله‌ییه‌كه‌ت له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئیداری هه‌رێمی كوردستان بكه‌ین، پێویستە كه‌مێك بیر له‌ سه‌لامه‌تی گیانی خۆمان و خه‌ڵك به‌گشتی بكه‌ینه‌وه‌ و كاتێك داوای پشوو ئه‌كه‌ین كه‌مێك له‌ ماڵه‌كانماندا ئارام بگرین. ئه‌گه‌ر توانای چوونه‌ ده‌ره‌وه‌شمان هه‌یه‌ ئه‌وه‌ چونه‌ سه‌ركار و فه‌رمانگه‌ و شوێنه‌كانی ده‌وڵه‌ت ئه‌و ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك ئه‌بێت قه‌ناعه‌تی پێ بێت بۆ خزمه‌تی گشتییه‌ نه‌ك زۆره‌ ملێی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان