ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چۆن توركیا ڕوو لە ساختەچییەتی دەكات؟

لوقمان غەفوور

ئەردۆغان لە برۆكسل و واشنتۆن ڕووبەرووی تەوژمی سەرزەنشتكردن بۆوە لەسەر ئەوەی كە تارادەیەكی زۆر دابڕِاوە لە خۆرئاوا و نزیكبۆتەوە لە روسیا.

سەركردەیەكی دینی- ناسیونالیستی كە بەپێچەوانەی تێڕوانینی كەمال ئەتاتورك كە بە دامەزرێنەری كۆماری توركیای سكۆلار دادەنرێت، كاتێك توركیای لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەرەو ئەوروپا كێش كرد و كردییە ناو پەیمانی ناتۆوە و ئەوانەشی دوای كەمال ئەتاتورك هەمیشە لەهەوڵدا بوون توركیا بەرنە ناو یەكێتی ئەوروپاوە.

كەچی بە پێچەوانەوە لەماوەی یەك ساڵی رابردوودا، رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆكی توركیا، ئەم كردەوە ئابڕووبەرانەی كردووە و دەیەوێت وڵاتەكەی داببرێت لە ئەوروپا:

*هێرشێكی سەربازی تاك لایەنەی كردە سەر هێزە كوردییەكانی خۆرئاوا لە خۆرئاوای باكوری سوریا كە هێزێكی هاوپەیمانی ئەوروپاو ئەمریكا بوون بۆ رووبەروبوونەوەی داعش.

*بەو سێ ملیۆن ئاوارە سورییە هەڕەشەی لە ئەوروپا كرد ئەگەر یەكێتی ئەوروپا رێگە نەدات پلانی نیشتەجێكردنی ئاوارەكان لەو ناوچەیەی داگیری كردووە جێبەجێ بكات.

*بەوردی دەستیكردووە بە كنەو پشكنینی گازی سروشتی لەكەنار دەریاكانی قوبرس كە بە كەشتییە دەریاییە جەنگییەكانی توركیا پاسەوانی دەكات.

*دژایەتی دەربڕی بەرامبەر كەشتییە پشكنێرەكانی ئیسرائیل لە كەنار دەریاكانی قوبرس و وایلێكردن كە ناوچەكە جێهێڵن.

*وەك چالێنجێكی ئەوروپا و ئەمریكا، دەستی گەیاند بە مووشەكی بەرگری ئاسمانی ئێس 400ی روسیا، كە وای لە ئەمریكا كرد فرۆشتنی فرۆكەی جەنگی ئێف 35 لەسەری دابخات.

*هەرەشەی بەكارهێنانی ڤیتۆ كرد دژی پلانی سیستمی بەرگری لە وڵاتانی بەلتیك و پۆلەندا، بەشێوەیەك ئەگەر دەوڵەتانی ناتۆ دانبەوەدا نەنێن كە هێزەكانی سوریای دیموكرات لە خۆرئاوای كوردستان هێزێكی تیرۆریستییە پێش چوونی بۆ لوتكەی ناتۆ لە لەندەن لە مانگی دیسێمبەری 2019.

*ناردنی چەك بۆ لیبیا وەك شكاندنی ئابلوقەی سەپێنراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناردنی هێز بۆ پاڵپشتی حكومەتی گەمارۆدراوی لیبیا.

*لەرێگەی سنورێكی دەریایی نوێ لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە لەگەڵ لیبیا رێكەوت وەك ئەوەی قوبرس و یۆنان بە موڵكی خۆی بزانێت.

هەندێك لە دیپلۆماتەكانی توركیا ترسیان لەوە هەیە كە ئەردۆگان بێتە دەرەوە لەنێو سەركردەكانی ناتۆ تا سەرگرتەی (سەرنجی) گەلەكەی راكێشێت وەك سەركردەیەكی نەتەوەی وەك ئەوەی كە فەرەنسا ساڵی 1966 لەژێر سەركردایەتی جەنەرال چارلس دیگۆل كردی بە هێنانەدەرەوەی فەرەنسا لە ناتۆ. و ئەگەری كردنە دەرەوەی هێزەكانی ئەوروپا لە خاكی توركیا، كە ناتۆ سەكۆیەكی هێزی پیادە و بنكەیەكی ئاگاداركردنەوەی هەیە بۆ فرۆكە و چاودێری و كۆنترۆڵكردن لە توركیا.

دوای فشاری كۆنگرێس لەسەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بۆ سزادانی توركیا لەپای كڕینی كەلوپەلی سەربازی روسی. واشنگتۆن بەدەستوبردانە بیری لە ئەڵتەرناتیڤی توركیا كردەوە، گەشەی بە پەیوەندییەكانی دا لەگەڵ یۆنان. بەپێی رێككەوتنی هاوبەشی بەرگری لەمانگی ئۆكتۆبەری 2019.. ئەمریكا سێ بنكەی ستراتیژی زەمینی سەربازی لە یۆنان چنگكەوت، شانبەشانی بنكەیەكی دەریایی پێشكەوتوو لە كەنداوی سوۆدا لە دورگەی كریت، ئەگەر كاتێك دەركەوت كە توركیا رێگەی نەدا بەبەكارهێنانی بنكەی ئنچیرلیك لە باكوری توركیا ئەوا ئەم بنكانە دەستكراوە دەبن.

هەندێك دیپلۆماتی تری ئەوروپی و ئەمریكی پێیانوایە، نەخێر، ئەردۆگان توركیا ئەهێڵێتەوە لە ناتۆ بەڵام وەك ئەسپی تروادە لە پێویستی خۆی زیاتر هەڵسوكەوت دەكات. و تەنیا رێگری دروستدەكات لە بڕیارە دەستەجەمعییەكان كە دەدرێن. سەرەرای هەوڵەكانی ئەیدات بۆ پلانی فشارەكانی كشانی خۆی بۆ دەریای بەلتیك وەك بارمتەیەك كە ئەنقەرە لەزۆربەی كات كێشەی هەبووە لەگەڵ ناتۆ دەربارەی كێشمەكێشمەكانی لەبواری ئاسمانی و دەریای لەگەڵ یونان.

روسیا بەشێكی گەورەیە لەم هاندانەی توركیا، مارك بیرینی، باڵیۆزی یەكێتی ئەوروپا لە توركیا دەڵێت:”كرملین بەئاشكرا وەك هێزێكی لەكارخەر توركیا بەكاردەهێنێت بۆ دابەشكردنی ناتۆ لەناوخۆیدا”.

هەندێك لە دیپلۆمات و شیكەرەوە سەربازییەكان بە نائارامییەوە لە ئەردۆگان ئەڕوانن كە گێچەلێكی چەكداری بكات بە یۆنان یاخود دوژمنە هەمیشەییەكەی كە فەرەنسایە لە لەبواری ئاسمانی یان دەریایی بۆ حەشوەدانی پاڵپشتی نەتەوەپەرستی لە ناوخۆ.

هێزی دەریاوانی فەرەنسا بەبەردەوامی گەڕانی لەخۆرهەڵاتی دەریایی ناوەڕاستدا هەیە لە كەناراوەكانی سوریا و لوبنان، كە وەك بەرژەوەندییەكی مێژووی خولیایی بووە. فەرەنسا و ئیتالیا كەشتی سەربازییان ناردە كەنار دەریاكانی قوبرس بەم دواییە، لەگەڵ سەردانیكردنی بەنداوی لارانكا-ی قوبرس، بۆ پاڵپشتی ئازادی هێزی دەریایی لە زۆنی ئابووری تایبەت بە قوبرس، كە لەوێدا كۆمپانیا نەوتییەكانی فەرەنسا و ئیتالیا رێگەی كاری پشكنینیان پێدراوە.
ئەوەش كە گرژییەكانی نێوان ئەردۆگان و ئیمانۆیل ماكرۆن-ی سەرۆكی فەرەنسای زیاتر كرد، رەخنەی زیاتر بوو لە داگیركردنی باكوری خۆرهەڵاتی سوریا لەلایەن توركیاوە و ناردنی هێزی دەریایی لەوانە یەكەم كەشتی فرۆكە هەڵگری كۆپتەر و ژێردەریایی هێرشبەر لەساڵی رابردوو، كە توانای ئەشكێت بەسەر پەكخستنی وزە لە تەواوی ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست.

بەرەچاوكردنی پێگەی ئەردۆگان كە لە ناوخۆدا لاوازە بەهۆی ئینشقاقی گەورەی حزبی دادو گەشەپێدان (ئاكپارتی) و كۆتایییەكی ناخۆش لە داروخانی لەسەرخۆی ئەو گەشە ئابوورییە درێژخایەنەی رابردووی توركیا، وای لەسەرۆكایەتییەكەی كردووە كە بەشێوەیەكی زیادەڕۆ خۆی بە نمایش و بەلاغی سەربازییەوە دەرخات.

كاتێك كە لە دیسێمبەری 2019، لە لوتكەی ناتۆ- بەریتانیا-ش بە دەستی بەتاڵ گەڕایەوە، سەركێشی زیاتری كرد و دوو شەڕگەی بۆ خۆی كردەوە: ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا تا شەڕ لەگەڵ بەرهەڵستكارانی لیبیا بكات كە پاڵپشتیدەكرێن لەلایەن میسر و ئیماراتی عەرەبی و روسیا، بەرشوبڵاوكردنەوەی فرۆكەی بێ فرۆكەوان لە باكوری قوبرس بۆ پاڵپشتیكردنی چالاكی كنەو پشنینی گازی سروشتی كە یەكێتی ئەوروپا بە نایاسایی لە قەڵەمدا. لە 26ی دیسێمبەری 2019 ئەردۆگان وتی لە جێنیورەی پەرلەمان دەنگدەدات لەسەر ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا لەسەر داوای تەرابلس و لەئەنجامدا ئەوەشی كرد كە ویستی.

لە تێڕوانینی ئەنكەرەوە، هەموو ئەم رێوشوێنانە بریتین لە كاردانەوەی مەشروع بۆ رەتدانەوەی هاوپەیمانە ئەوروپییەكانی بەتایبەتی، ئەنكەرە پێیوایە پێویستە دانبەوەدا بنێن ترس هەیە لەسەر وڵاتەكەی لەلایەن كوردەكانی سوریای هاوپەیمانی پەكەكەوە.
“ئێمە گومانمان لە ماددەی پێنج-ی ناتۆ نییە” گلونور ئایبێت گەورە راوێژكاری ئەردۆگان لە كۆنگرەی ئاسایش لە لەندەن (سەرەتای دیسێمبەر) وەهای وت. كە بڕگەیەكە ئاماژە بە بەرگری هاوبەشی ناتۆ ئەدات لەنێو ئەندامەكانیدا. وتیشی:”بەپێچەوانەوەی ئەمەوە، ناتۆ قازانجێتی گەر مەبەستی بێت دانبەو ترسەدا بنێت كە لەسەر توركیایە”.

هەروەها ئەنكەرە توڕەیە لە پاڵپشتی میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس بۆ دەستەبەركردنی گازی سروشتی دەریای ناوەڕاست لەكاتێكدا ئەمریكا و ئەوروپا ئەم دەرگایە بەڕووی توركیا دادەخات. هەربۆیە ئایبێت پێیوایە پەیوەندی مۆسكۆ و ئەنكەرە یاریكردنێكی هەڵبەزودابەزە و دەشڵێت:”تا ئاستێكی زۆر پەیوەندییەكی پراگماتیكییە، پەیوەندییەكەی پارچەپارچەو وردوخاشە (كەمپەرمێنتمەلایز) كە دەشێت هاوكاری یەكتربین و دەشێت دەستبەرداری یەكتربین و لەدەرگایەكی ترەوە دژایەتی یەكتر بكەین”.

هێلێ سەرەكی توركیا دەستگیربوونی سیستمی مووشەكی بەرگری روسی جۆری ئێس 400 بوو دوای ئەوەی كە ئەمریكا رەتیكردەوە مووشەكی پاتریۆت-ی پێبفرۆشێت و هەروەها هەموو دەوڵەتانی ئەوروپاش ئامادەنەبوون سیستمێكی تەكنۆلۆژیای پێشكەوتووی مووشەكی بەرگری پێشكەش بكەن. بەرپرسانی ئەوروپا دەڵێن ئێس 400 نەك بەتەواوی تەنیا پێچەوانەی سیستمی ئاسمانی پەیمانی ناتۆیە بەڵكو راداری پێشكەتووی سیستمەكە وادەكات كە رووسەكان بتوانن بەكاریبهێنن بۆ سیخوڕیكردن بەسەر هێزی ئاسمانی خۆرئاواوە لە تەواوی ناوچەكە.

هەرچەندە ئالییەتێك نییە بۆ دەركردنی یەكێك لەئەندامانی ناتۆ لەكاتی هەڵەكردندا، هەروەك چۆن پێشتریش چاوپۆشی كراوە لە گرژییە سەربازییەكانی نێوان توركیا و یۆنان. بەڵام دیپلۆماتەكانی خۆرئاوا پێیانوایە پێویستە رێگەیەكی پراگماتیكی بدۆزرێتەوە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەنقەرە ئەگەر نەتوانرا قەناعەتی پێ بكرێت بە نەكڕینی سیستمی ئاسمانی روسی.

لە مەیدانی سیاسیدا، یەكێتی ئەوروپا لەرووی تیۆرییەوە دەتوانێت بێتەدەروەی لە گفتۆگۆكانی لەگەڵ توركیا كە هیچ راڤەكردنێكی پێ نییە بۆ ئەو دوژمنایەتییەی ئەردۆگان هەیەتی لەسەر ئازادی دادگا و ئازادی میدیا و مافی مەدەنی لەدوای كودەتا سەربازییە سەرنەكەوتووەكەی 2016ەوە. لەكاتێكدا دەشێت ئەمە رسك بێت بۆ ئەوروپا دەربارەی كردنەوەی دەرگای ئەو لێشاوی پەنابەرەی كە هەمیشە هەڕەشەی پێدەكات كە دواتر زیان بەئابوری هەردوولا دەگەیەنێت. بەتایبەتی وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا كە هەمیشە دژی ئەو بۆچوونەیە.

كەواتە هەموو ئەوروپا چاوەڕێی ئەوەن خەڵكی توركیا لەرێگەی هەڵبژاردنەوە پاشەكشێ بە ئاكپارتی و خەونی ئەردۆگان بكەن كە خەونی سیاسی لە دوو دەیەی رابردووی ئاكپارتی، بەو جۆرە نەبینراوە لە دوای دروستبوونی كۆماری توركیاوە كە ساڵی 2023 یادی سەد ساڵەیەتی.

وتار

مەترسیە نەزانراو و شاراوەکانی کۆرۆنا 

د. سیروان حەسەن

لە سەرەتای دەرکەوتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا (کۆڤید ١٩) وەکو پەتایەکی ترسناک لە کۆتای سالی ٢٠١٩ لە شاری وۆھانی چینیی و زۆر بە خێرا و بە شێوەیەکی تەم و مژاوی بڵاوبونەوەی لە ھەموو جیھاندا لە ماوەیەکی کورتدا ، گومانێکی زۆری بەدواوە بوو کە ئەو ڤایرۆسە سروشتی نەبێت و دەستکرد بێت وەکو چەکێکی بایۆلۆجی لە ململانیە ئابوریە نێو دەوڵەتیەکان بەکارھێنرابێت. سەرباری ئەوەی ڤایرۆسەکە جۆرێکە لە جۆرەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە ھێرش دەکەنە سەر کۆئەندامی ھەناسەدان و لە وەرزی زستان و بەھاردا زیاتر بلاودەبنەوە کە کەشێکی گونجاوە لە ڕووی نزمی پلەی گەرمی و رێژەیی شێ لە ھەوادا کەچی کۆڤید ١٩ بە دەر لە جۆرەکانی تر لە ھەموو وەرزێکدا چالاکەو لە گەشەکردن و تەشەنە سەندن ناوەستێت و بەردەوام بلاودەبێتەوە تەنانەت لە لە سەرووی پلەی گەرمی ٥٠ ی سلیلیزیشدا لە چالاکی و بلاوبونەوە بەردەوامە ئەمەش جێی سەرسوڕمانی زانایانی بوارەکەیە بۆیە تا ئێستا زۆربەی زانیاریەکان لە سەر ئەم ڤایرۆسە ئاشکرا نەبوون و چارەسەری بۆ نەدۆزراوەتەوە، نیشانەکانی ئەم پەتایە گۆرانکاری بە سەردا دێت لە سەرەتادا تەنھا چوار نیشانە بوون:
ــ بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەشی تووش بوو بۆ ٣٨ پلە و سەرووتر
ــ کۆکەی وشک
ــ قورسی ھەناسەدان
ــ سنگ ئێشە
دوای بەردەوام بلاوبونەوەی ڤایرۆسەکە چەند جۆر نیشانەی تر دەرکەوتن لە توشبووەکاندا، لە سەرەتادا وا دەزانرا کە ئەم ڤایرۆسە تەنھا تایبەتە بە کۆئەندامی ھاناسەدان بەلام تاکو ئێستا دەرکەوتووە کە کاریگەری ھەیە لە سەر دڵ و مێشک و کۆئەندامی ھەرس و گون و گورچیلەکان و دەبێتە ھۆی کلۆت بوونی خوێن و کە ھۆکاری سەرەکی خوێن مەیینە لە دڵ و مێشک وە ھەروەھا دەرکەوتووە کە دەبێتە ھۆی نەزۆکی کاتی لە نێرەدا وە ڕەنگە لە ئایندەدا نیشانەی تر دەرکەون و ترسناکتر بن لە سەر ژیانی مرۆڤ .بە پێی دوایین زانیاری رێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ئێستادا نزیکەی ٢٤ نیشانە دەردەکەون لە سەر توشبوەکان بە ڤایرۆسی کۆڤید ١٩ و ئەو نیشانانە دەکرێنە سێ کۆمەلەوە:
کۆمەڵەی یەکەم: نیشانە زۆر باوەکان کە بریتین لە ١- بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەش بۆ ٣٨ پلەی سەدی و سەرووتر ٢- ماندوبون ٣- کۆکەی وشک
کۆمەڵەی دووەم : نیشانە کەم باوەکان بریتین لە ٤- ئێش و ئازار ی گشتی لەش ٥- سەر ئێشە ٦- ھەوکردنی چاو ٧- ئاو بە لووتدا ھاتن ٨- ئازار و ھەوکردنی گەروو ٩- سک چوون ١٠- ھەستیاری پێست بە تایبەتی لە دەم وچاو ١١- بێ ھێزی ١٢- کرژبونی ماسۆلکەکان لەش ١٣- لە دەستدانی ھەستی بۆن ١٤- لە دسەتدانی ھەستی تام ١٥- گۆڕینی دەنگ ١٦- پشت ئێشە ١٧- سک ئێشە ١٨- لە دەستدان یان لاوازبوونی ئارەزوی خواردن ١٩- گێژبوون و سەر سووڕخواردن ٢٠- دەرکەوتنی پەڵەی پێست ٢١- گۆرینی رەنگی پەنجەکانی دەست و پێ.
کۆمەڵەی سێیەم : نيشانە سەخت و قورسەکان بریتین لە ٢٢- قورسی لە ھەناسەدان ٢٣- کۆکە و تای بەرز ٢٤- قورسی ھەناسەدان و سنگ ئێشە. رێژەی چاک بوونەوە لە ٨٠٪‏ یە کە تووشبوان پێویستیان بە چارەسەر نیە وە نیشانەکان بە سەختی دەردەکەون لە بەتەمەن و نەخۆشە درێژ خایەنەکان.
بەپێی زانیاریەکانی رێکخراوی تەندروستی جیھانی گۆرانکاری لە جینۆمی ڤایرۆسەکەدا روویداوە وە کرداری پەڕینەوەی (Mutation) D614G لە مانگی شوباتی ٢٠٢٠ دەرکەوتووە و لە ئەوروپا و ھەردوو ئەمریکا بلاوبوەتەوە ئەمەیان وای کردووە زۆرتر بلاوبێتەوە وە کەمتر کوشندە بێت. سەبارەت بە چۆنیەتی توشبون و سوکی و سەختی توشبوان زانیاری نوێ دەری خستوە کە تووش بوون بە پەتاکە نەک تەنھا پەیوەندی بە بەرگری لەشەوە ھەیە ھەروەھا پەیوەندی بە بۆماوەیی مرۆڤەوە ھەیە کە رەنگە بۆماوەی مرۆڤ کاریگەری لە سەر تووش بوون و تووش نەبوون بە پەتاکەوە ھەبێت.
کەواتە لە ئێستادا زۆر شتی شاراوە ھەیە لە سەر کۆڤید ١٩ کە تا ئێستا ئاشکرا نەبووە وە ھەندێ لە نیشانەکانی نەخۆشیەکە دوای چاکبونەوەش ئەمێنێتەوە لە گەل نەخۆشەکە بۆ ماوەیەکی نادیار و کاریگەری ئەبێت لە سەر تەندروستی تووشبوەکە واتە مرۆڤ دوای تووشبوونی بە کۆرۆنا وەکو پێش توونی نابێت و گۆرانکاری سوک یان سەخت لە تەندروستیدا دەردەکەوێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ھێندە فووی تێمەکەن کە بتەقێ

سامانی وەستا بەکر

 

 

ھەر کەسێک کە لە کەرتی تایبەت یان گشتی و حکومیا کار بکات، خاوەن کار چاوەڕێی کاری بەپێز و بەرھەمێکی زۆری لێئەکا لەبەرامبەر ئەوەشا مووچە و پاداشت وەرەگرێ “ھەڵبەتە لێرەیا باسەکە گشتیە و لە حکومەتی ھەرێما بچوک نەکراوەتەوە”.

مستەفا کازمیش وەک ھەر کارمەندێکی تر کارمەندی دەوڵەتە و ئەرکێکی لەسەرشانە خاونکار کە میلەتە چاوەڕێی کاری بەپێزو بەرھەمێکی زۆریشی لێئەکەن.

هەر کارێک گرێبەستێکی بۆ ئەکرێ بە تایبەت ئەگەر کارەکە کاری فەرمی و لەوەش زیاتر دەوڵەتی و بەتایبەتیش پلە باڵای حکومی بێت، لە گڕێبەستەکەیا چەندین مەرج بەسەر کرێکار، فەرمانبەر یان حکومدارا  ئەسەپێنرێت و لەوەودوا خاوەن کار چاودێریکەر ئەبێت و ئەگەر کەسی کارزان لە شوێن متمانەی خاوەن کارا نەبوو دوور ئەخرێتەوەو بەپێچەوانەشەوە متمانەی زیاتر دروست ئەبێت و ڕێگەی پێئەدرێ بەردەوامبێ.

گرێبەستی خاوەن کاری مستەفا کازمی و کۆی سەرۆک وەزیرانەکانی پێش خۆشی “دەستور”ە تەنها جیاوازیەکەشیان ئەوەیە ئەم هەوڵەیا لایەنی کەمی دەستور جێبەجێ بکات و ئەوانیتر بە مەزاجێ نەتەوەی و ئاین و مەزهەب کاریان ئەکرد.

بەڵام ئەوەی جێی تێڕامانە “بەدێو کردن”ی مستەفا کازمییە! تا ئێستا بەرھەمی چاکسازیەکانی کازمی بەری نەگرتووە و شتێکیشی نەکردووە کە کۆمەڵگە سودمەندی ڕاستەوخۆ بووبێ لێی، ھەڵبەتە مەبەست لە کەم بە تەماشا کردنی کارەکانی نیە، چونکوم بەراورد بە کەمی کاتی دەستبەکاربوونی چەندین جار لەوانەی پێشخۆی کاراترو کارامەتر دیارە، ھۆکاری ئەمەش ئەو پەستانەی شەقامی خوارو ناوەڕاستی عێراقە کە چیتر خەمساردی قبوڵ”گیرا” ناکەن.

گرنگە ئەوە لەبیر نەکرێ کە کازمی بۆ ئەوە ھاتووە کە ئامادەکاری بکات بۆ ھەڵبژاردنێکی پێش وەخت و ئەوەی لەتوانایا بێت ئەیکات بۆ ڕازیکردنی شەقامی ناڕازی کە ھەر خۆیان دەنگدەری ھەڵبژاردنەکانن.

کازمی وەک ھەر سیاسیەکی تر چاوی لە ھەڵبژاردنەکانە و مەبەستێتی کە جیاوازتر و چالاکتر و کارزانتر دەرکەوێ تا زۆرترین دەنگ و متمانەی خەڵک بۆ خۆی بەرێ کە ئەمەش مافی ھەر سیاسیەکە ھەوڵبات لەڕێی کار و کرداری چاکەوە دەنگ بۆخۆی کۆبکاتەوە.

کەواتە ئەگەر بمانەوێ بزانین کازمی جیاوازتر و سەر ڕاستر و کارزانتر و دەستپاکترە لە پێشینەکانی ئەوەیە کە چاوەڕێ بکرێ تا دوای ھەڵبژاردنەکان، ئەگەر بتوانێ متمانەی شەقام بەدەست بھێنێ و لەسەر ھەمان ڕێچکەی ئێستا کاربکاو بەردەوامبێ و لایەنی کەم لە پاش دوو ساڵ دوای ھەڵبژاردن و کابینەی نوێ کە متمانەی لە شەقام وەرگرتبێ، ئەو کاتە ئەتوانرێ باسی سەرکەوتن و جیاوازیەکانی کازمی بکرێ و سوپاس بکرێ بۆ ھاندان وبەردەوام بوون نەک ئێستا.

کۆمەڵگە خوی خۆیان دیکتاتۆرەکان دروست ئەکەن و ھەر خۆشیان لێی بێزارئەبن و ئەیڕوخێنن. ھەندێ جار لە شوێن و کاتی ھەڵەیا زۆر پیاھەڵدان و شانامە و شیعر ھەڵدان بە باڵای ھەندێ کەسا تووشی لەخۆبای بوون و گومراھی ئەکا و نمونەی لەوجۆرەش زۆرن لە مێژووا.

پیاهەڵان و دەستخۆشی لە کاری باش یەکێکە لەو هۆکارانەی کە هانی کەسەکە ئەیات بەردەوامبێ و دڵنیابێت کە بەکارێکی باش هەستاوە ئەنجامێکی باشیشی هەبووە و بەردەوامیشبێت لەسەری، بەڵام ئەوەی نامۆو سەیرە ئەوەیە سوپاسگوازی کارێک بیت کە هێشتا بەرهەمەکەی نەچنراوەتەوە و نەشزانراوە کە کەسی کارزان بە توانای خۆی ئەم کاری بە بەرهەم گەیاندووە یاخود ئەویش بەکرێگیراوی خەڵکانێکی سەروو خۆیەتی و لە چوارچێوەی ئەجندایەکی دیاری کراوا کارەکان بە ئەنجام ئەگەیەنێ و بۆی نیە لێی دەرچێ و بۆی نیە دەست بۆ هەندێ خاڵی جەوهەری بەرێت کە ڕێگەی پێنایرێ لەوە زیاتر جوڵە بکات، بۆ نمونە هەڵوەشانەوە یان توانەوەی حەشدی شەعبی لەناو سوپای عێراقا.

بۆ شەقامی کوردی، ئەگەر باس لە ناردنی بڕی ٣٢٠ ملیار دینارە بۆ مووچەی فەرمانبەران ئەمە جگە لەوەی زۆرکەمەو بەشی تەوای مووچەخۆران ناکا بەڵام خۆ سەرۆک وەزیرانی پێشوو عادل عەبدول مەهدی زۆر لەوە زیاتری ئەنارد بە کەمترین سەریەشە.

ئەگەر قسە لەسەر کۆنترۆل کردنی دەروازە سنوریەکان و خاڵە خاڵە گومرگیەکانبێ ئەوا ئەوەیان عەیبەیەکە مێژوو لەسەر دەسەڵاتدارانی هەرێم تۆماری ئەکا کە بەهۆی گەندەڵی و دزی و لە دەستدانی متمانە لەلای دۆستەکان و هەڵەی ڕێفراندۆمەوە جارێکیتر و دوای ٢٩ ساڵ لە نیمچە سەربەخۆی، بەدەستی خۆیان چوونەوە نێو قەفەزی عێراق و جیابوونەوەی کوردستان و دابەش بوونی عێراق بۆ چەندین دەیەیتر دواخست و خەونی تاکی کوردیان بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ تەفرو تونا کرد.

کازمی کەسێکی بێگانەیە لەسەر خاکی کوردستان بەڵام سەرۆک وەزیرانی وڵاتێکە کە بەشێکی خاکی کوردستان لەژێر ھەژموونی وڵاتەکەی ئەوا بەڕێوەئەبرێ، نابێ لەبیریشمان بچێ کە زۆربەی ئەو خەڵکەی لە پێشوازی کازمیا بوون لە کەسەی یەکەمەکانی پرۆسەی ڕێفراندۆم و جیابوونەوەی هەرێم لە عێراق و ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بوون.

مافی خەڵکە داوای ئازادی و سەربەخۆی و ژیانێکی شایستە لە حوکمڕان و دەسەڵاتداری عێراق بکەن، بەڵام خەڵکی خوراو ناوەڕاست ڕاستەوخۆ بە حکومەتەکەی بەغاوە بەستروانەتەوە ،جیاواز لە خەڵکی هەرێم کە خاوەنی حکومەتێکی خۆجێین و ئەویش بەرپرسیاری ڕاستەوخۆی خەڵکەکەیە کە ژیانێكی شایستە بۆ دانیشتوانەکەی دابین بکات، بۆیە شورەی شەرمەزارییەکی گەورە بوو کە خەڵکی هانا بۆ کازمی بەرن لە کاتێکا ئەمان خۆیان بە حکومەت و دەسەڵات و بڕیاردەری ئەو ناوچە جوگرافیە ئەزانن کە ناوی هەرێمی کوردستانی عێراقە.

کازمی هات تا بە سیاسیەکانی عێراق بڵێ ئەوەی بە ئێوە نەئەکرا من کردم، بە تورکیا بڵێ کۆی سنورەکان عێراقین، بە ئێران بڵێ ئێرەش وەک کەرکوک و ناوچە دابڕێنراوەکانە کەی بمانەوێ ئەیگێڕینەوە ژێر هەژموونی خۆمان، بە دەسەڵاتدارانی هەرێم بڵێ ئێوە شکستان خواردووە ئێرە عێراقە، بە ئەمریکاش بڵێ من ئەو کەسەم کە بەدوایا ئەگەڕێن لە توانامایە ئاشتی بکەم وئارامی بگێڕمەوە بۆ وڵات.

دوای ٢٩ ساڵ لە حوکمڕانی هەرێمی کوردستان لە چوراچێوەی عێراقا نەتوانرا تاکی کورد بگەیەنرێتە ئەو بڕوایەی کە کەسێکی عێراقی نیە،  بەڵکو لەژێر سایەی حوکمی خۆماڵی دەسەڵاتی کوردیا ئەگەیەنرێتە لایەنی کەمی مافەکانی لە ئازادی و دابین کردنی بژێوی ژیان، نەتوانرا  تاکی کورد وا گۆش بکرێ کە هەرکەسێ لە دەرەوەی دانیشتوانی سەر خاکی وڵاتەکەی خۆت بێت و ببێتە حوکمڕان ئەوە داگیرکەرە، نەتوانرا شکۆی مرۆڤەکان بپارێزرێ و سایکۆلۆجیەت و مەزاجی خەڵکە هێندە ئازار درا کە داوای ژیانێکی شایستە و مووچە و مافەکانی لە کەسێک بکات کە هێندەی سەپاندنی هەژموونی حکومڕانی خۆی بەلاوە گرنگە، هێندە بیری بۆ ئازارو نەهامەتیەکانی خەڵکی نەچێ.

خەڵکی هەرێمی کوردستان دوای بێ هیوایان لە دەسەڵاتدارانی هەرێم دەستیان بۆ چڵە پووشەکەش برد تا نەخنکێن بەلام ئەوەی خەڵک لێی بێئاگایە چڵەپووشەکە خۆشی خنکاوە!

خەڵکی داوای مووچە و شایستە داراییەکانی خۆیان لە سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد کە مافی بێ چەن و چوونی خۆایانە، بێئاگا لەوەی کە مستەفا کازمی کار بە بڕیارێکی سیاسی حکومەتەکانی پێش خۆی ئەکات کە هیچ بنەمایەکی یاسای نیە و ئەتوانێ بە بڕیارێکی سیاسی هەڵیوەشێنێتەوانێ، بەڵام ئامادە نیە بیکات و یاری بەکات ئەکات وینەی فریادڕەسێک لە مێشکی تاکی عێراقی و بە تایبەت کوردا ئەنەخشێنێ تا هەڵبژادنەکان و دوای ئەوەش چۆن ئەبێ چێ ئەکا جارێ نادیارە.

هیچ گومانی تیا نیە کە دەسەڵاتدارانی هەرێم داوای ماف لە حکومەتی عێراق ئەکەن بەڵام ئامادەنین ئەرکە دەستوریەکانیان بەرامبەر عێراق جێبەجێبکەن، گەندەڵی لە داهات و قووتی خەڵکا ئەکەن، یاریان بە سامانی ژێر زەوی و سەر زەوی ئەم نەوەیەو چەندین نەوەی دواتریش کردووە، بەڵام بەپێی دەستوری عێراق ماف و شایستەی داهاتی مووچەخۆری هەرێم ئەرکی سەرشانی حکومەتی عێراقە و نەئەبوو وە نابێ تۆڵەی پابەند نەبوونی دەسەڵاتی سایسی هەرێم لە خەڵکی سڤیل و مووچەخۆران بکرێتەوە، کە ئەرکی سەرشانی خۆیان بۆ دەوڵەتی عێراق بەپێی ئەوەی بۆیان دیاری کراوە بەجێ ئەگەیەنن.

مستەفا کازمی ئەگەر لەخەمی مووچەخۆری خەڵکی هەرێمی کوردستانایە ئەوا باشترین کارێک کە بیکا ئەوەیە دەست لەسازدانی مووچەخۆرانی هەرێم هەڵگرێ و کار بەو بڕیارە سیاسیەی حکومەتەکانی پێش خۆی نەکا کە بەدەر لە پابەند نەبوونی حکومەتی هەرێم و ڕادەستنەکردنی داهات و گەرانەوەی بۆ خەزێنەی ئیتحادی بەڵام دنیا بینی شۆڤێنستی عەرەبی پێوەدیارە.

ئەگەر کازمی فریادڕەسەکەیە ئەوا ئەکرێ هەروەک چۆن ماف و شایستەی دارایی خەلکی خوارو ناوەڕاستی عێراق دابین ئەکات و لە سیاسەتەوە نایانگلێنێ،  هەرواش ماف و شایستەی خەڵکی هەرێمی کوردستانیش دابین بکات و لەڕێی ئەمریکا و ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگای فیدڕای عێراقەوە  پەستان بخاتە سەر دەسەڵاتدارانی هەرێم کە پابەندی دەستوربن و دەست لە ئابوری سەربەخۆ هەڵگرن کە دیارترین شکست و بڕیاری کورت بینانەی حکومەتی هەرێمە، گەشت کردن لە کۆی ئەو دەسەڵاتدارنە بۆ دەرەوەی عێراق قەدەغەبکات و  دەست بەسەر پارەی بانکەکانیان لەناوەو لە دەرەوە بگرێت، کە ئەمەیان باشترین و ناوەزەترین دیاری ئەبێ بۆ خەڵکی هەرێم کە کازمی بتوانێ پێشکەشی بکات.

ئەوەی لەسەرەوە باس کراوە ئاسانیە بۆ کازمی بەڵام موستەحیلیش نیە بەڵکو ئاڵەنگاریەکە کە توانا و لێهاتووی ڕژد بوونی بۆ چاکسازی ئەسەلمێنێ،  ئەگەر ئەوەی کرد ئەوکات با تا ئەتوانرێ پیا هەڵدرێ و مەدح سەنا بکرێ، نەک ئێستا هێندە فوو لە میزەڵانەکەی بکرێ تا بتەقێ!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بێکاری دەردە کوشندەکە

 سەرکـــــۆ یونس*

بێکاری وەک دەردێکی ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسی چەندین ساڵە بەرۆکی کۆمەڵگای عێراق و هەرێمی کوردستانی گرتوە و هاوشێوەی دەردی دواکەوتوی و پاشکۆیی ئابوری یەکێکە لەخەسڵەتەکان کە عێراقی پێدەناسرێتەوە.

لەدواین ئاماری بڵاوکراوەی فەرمی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی سەبارەت بە بێکاری لەعێراقدا هاتوە کە ڕێژەی (40%) بێکاری زیادی کردوە و زیاتر لە (100) هەزار کرێکاری بینانیش لەعێراقدا هەن و کار دەکەن.

ئەم کرێکارە بیانیانە کاریگەری ڕاستەوخۆیان هەیە لەسەر بێکار بوونی دەستی کاری ناوخۆیی و هەر ئەمەش بووەتە هۆی زیاد بونی بێکاری لەعێراقدا و چونکە کرێکارانی بیانی ئامادەن بەکرێ وپاداشتت کەم کار بکەن و بازاڕی کاریان بۆ خۆیان قۆرخکردوە زۆرێک لەم کرێکارانە لەو وڵاتانەوە هاتون کە بەهای دراوی وڵاتەکەیان زۆر نزمە بەبەراورد بە دیناری عێراقی و هەر بڕە پارەیەک پەیدا دەکەن ڕاستەوخۆ دەیگۆڕنەوە و حەواڵەی وڵاتەکانیان دەکەن.

عێراق و هەرێم لەدوای شەڕی داعشەوە ڕوبەڕوی بارودۆخێکی نوێ بوەتەوە کە پێویستی بەوەبەرهێنانی گەورە هەیە لەکەرتە جیاجیاکاندا بەمەبەستی زیادکردنی دەرفەتی کارکردن بۆ دەیان دەرچووی خاوەن بڕوانامەی بەرزی زانکۆیی بێکار.

بەپێ ی ئامارە نارەسمییەکان لەئێستادا زیاتر لە دوو ملێون ونیو خاوەن بڕوانامەی بەرز بێکارن و هیچ جۆرە کارێکیان دەست ناکەوێت بەتایبەتی دوای ئەوەی کە بڕیاری دامەزراندن لەکەرتی گشتی وەستێنراوەو پرۆژەکانی وەبەرهێنانیش زۆربەیان بەهۆی کەمبونەوەی بودجەی گشتیەوە وەستاون و کارکردن لەپرۆژەئابوریەکان بەتەواوی لاواز و سست بووە.

بێ گومان هەرێم ڕێژەی بێکاری بەبەراورد بە ناوچەکانی تری عێراق زیاتر نەبێت کەمتر نییە و بگرە لەماوەی دوای ساڵی (2014)وە ئابوری هەرێم هیچ جۆرە سەقامگیریەکەی بەخۆوە نەبینیوە و کێشەو گرفت وقەیرانەکان زیاتر و گەورەتر بوون و ڕێژەی بێکاریش زیاتر بووە.

ئاشکرایە هەندێ هۆکاری سەرەکی و لاوەکی بوونەتە هۆی بەرزبونەوەی ڕێژەی بێکاری بۆ سەروو (40%) .

* بڕینی بەشەبودجەی هەرێم لەلایەن دەستەڵاتدارانی بەغداوە لەساڵی (2014)وە کەبووە هۆی کەمبونەوەی بودجە و داهاتی حکومی و تاکەکەس سەرئەنجام داتەپینی ئابوری و دارایی دروست بوو ئەمەش سەری کێشا بۆ لاوازبونی کارپێدان و دواتر بێکاری ڕێژەکەی بەرزبوویەوە بۆ ئاستێکی مەترسیدار کەزیاترە لە(40%)  جێگای وەبیرهێنانەوەیە پێشتر ساڵانە نزیکەی(12 بۆ 15) ترلێۆن دینار دەهاتە هەرێمەوە لەم گوژمەیە (70%)بۆ خەرجی بەگەڕ تەرخان دەکراو (30%) بۆ وەبەرهێنان دانرابوو، بەڵام لەدوای بڕینی بەشە بودجەی هەرێمەوە حکومەتی هەرێم ناچار بوو هەموو ئەو داهاتانەی کەدەستی دەکەوت تەنها بۆ پێدانی مووچە بێت ئەمە سەڕەرای دواکەوتن و پاشەکەوت کردنی ڕێژەیەکی بەرز لە مووچەی مووچەخۆران و نەبوونی بودجە بۆ بواری وەبەرهێنان .

* لاوازی ئابوری هەرێمی کوردستان و پشت بەستن بە تەنها یەک سەرچاوەی داهات کەبریتی یە لە داهاتی نەوتی فرۆشراو وهەمیشە مەترسی نزمبونەوەی نرخی نەوت یەکێکە لەئەگەرەکان و هەموو ئەو خەرجییانەی کە بۆ هەناردەکردنی نەوتی هەرێم دروست دەبێت کەبەدەیان ملێۆن دۆلار دەژمێرێرن و بەپێ ی زانیاریەکان وەزارەتی دارایی هەرێم تەنها (30%)ی داهاتی نەوتی فرۆشراوی بۆ دەگەڕێتەوە هەرئەمەش گلەوگازەندەی خەڵک و لایەنەکانی دەرەوەی حکومەتە.

* سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا و دەرهاویشتەکانی ڤایرۆسەکە ودابەزینی نرخی نەوت لەبازارەکانی جیهاندا، بوو بەهۆی کەمبونەوەی خواست لەسەر نەوت لەم ناوەندەدا عێراق و هەرێمی کوردستان زەرەرمەندی یەکەم بوون چونکە بودجەی گشتی عێراق زیاتر (95%) پشت بە داهاتی نەوتی فرۆشراو دەبەستێت و بەمەش گرنگترین سەرچاوەی دەستکەوتنی داهات توشی گەورەترین مەترسی بووەتەوە عێراق مانگانە چەندین ملیار دۆلار زەرەر دەکات و لەلایەکی ترەوە گرنگی نەدان بە کەرتەکانی تری ئابوری بەگشتی و کەرتی کشتوکاڵ بەتایبەتی ئاستەنگێکی بەردەوامی گەشەپێدانی ئابوریە.

* قەیران وکێشە و گرفتەکانی تری کەڵەکە بوی دەیان ساڵەی لەپێشتر و چارەسەرنەکردنی لەسەرجەم کابینەکانی بەغدا و هەرێم وای کردوە ئابوری عێراق و هەرێم بەردەوام لەقەیراندا بێت بۆ نمونە کێشەکانی خزمەتگوزاریە کۆمەڵایەتیەکانی شارەوانی و ئاوو کارەبا وڕێگاوبان و پرۆژەکانی وەبەرهێنان بەنیمچە تەواو کراوی ماونەتەوە.

*عێراق و هەرێمی کوردستان کۆمەڵگایەکی گەنجن و زۆربەی گرفت وکێشەکان بەرەوڕووی ئەم چینە دەبێتەوە و سادەترین ماف نەبوونی هەلی کارکردنیانە کە بەداخەوە بەهۆی بڵاوبونەوەی گەندەڵی و دەستەڵاتی حزبییەوە زۆریك لەگەنجانی خاوەن بڕوانامە لەکارکردن بێ بەش دەبن.هەرئەمەش هۆکاری سەرهەڵدانی خۆپیشاندان بووە لەبەغدادو زۆرێک لەشارەکانی تردا.

*بڵاوبونەوەی گەندەڵی ئیداری و دارایی و سیاسی یەکێکی ترە لەهۆکارەکانی تەشەنەسەندنی دیاردەی بێکاری لەکۆمەڵگای عێراقدا،هەریەکە لە حکومەتەکانی بەغداو هەولێر چەندین ساڵە گەندەڵی بووەتە سیمای ناسینەوەی و لەیەکەم ریزبەندی لیستی گەندەڵترین وڵاتانی جیهانن و گەندەڵی بەهەموو شێوازەکانی لەهەرێم و عێراقدا بەربڵاوترینە.

*شەری داعش و دەرهاویشتەکانی کە گرنگترینیان ئاوارەبونی هەزاران هاونیشتیمانی و کاول بون وخاپوربونی چەندین شاروشارۆچکەو گوند و سەرئەنجام بارگرانی دروست بوو لەسەر هەردوو حکومەتی هەرێم و ناوەند کە تائێستاش بەدەست لێکەوتەکانی ئەو شەڕەوە گیرۆدەین لەهەمووی قورستر خەرجیەزۆرەکانە. عێراق و هەرێم لەبەردەم شەڕێکی نوێدان کە بریتی یە لە شەری بێکاری گەنجان ولاوان،پێمان وایە ئەگەر هەوڵی جدی نەدرێت بۆ چارەسەرکردنی ئەوا لەئایندەیەکی نزیکدا قەیرانی بێکاری ڕەوشەکە ئاڵۆزتر دەکات و مەترسی لەسەر سەقامگیری سیاسی و ئاسایشی ناوخۆی وڵات دروست دەکات.

*ئابورینـــاس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان