ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

پەردەکە لابرا

سامانی وەستا بەکر

 رۆژی یەکشەممە (٥/١/٢٠٢٠) کۆبونەوەیەکی گرنگی پەرلەمان ئەنجامدرا بەبێ بەشداری زۆرینەی هێزە سوننیەکان و کورد!

ئەو کۆبوونەوە نا ئاساییەی پەرلەمانی عێراق زیاتر بوو لە کۆبوونەوەیەکی دژە هەڵوێست و دەرکردنی بڕیارێک بۆ چۆڵکردنی عێراق لە هێزە بێگانەکان کە بە دیاری کراوی مەبەست ئەمریکا بوو لە تۆڵەی کوشتنی قاسمی سلێمانی.

کۆبوونەوەکەی ٥ی یەکی ڕۆژی یەک شەممە هەڵدانەوەی پەردە بوو لەسەر وێنە داپۆشراوەکەی عێراق، وێنەیەک هێندە ناشرین کێشراوە کە دوای سەدەیەک تا ئێستاش نیگار کێشيکەی (بەریتانیا) ئامادە نیە واژۆی خۆی لەسەر دابنێ و خۆی بکات بەخاونی ئەو هەڵە مێژووییە.

داڕشتنی نەخشەی پێکهاتەی عێراق هێندەی لە تابلۆیەکی خەیاڵی و فەنتاسی ئەچێ کە خودی نیگارکێشەکە خۆی نەبێ ئاستەمە کەسیتر لێی تێبگات نیو هێندە لە نەخشەیەکی ئەندازەیی هاوتەریب و یەکسان ناچێت.

کۆبوونەوەکەی ٥ی یەک پەردە لایان بوو لەسەر ئەو سیناریۆیەی کە پێش سەدەیەک بۆ (شانۆگەری عێراق) نوسراوە و لەو ڕۆژەیا بەشی یەکەم لە سێ بەشی سیناریۆکە پێشکەش کرا لەلایەن ڕەش پشۆشەکانەوە”شیعە” بەبێ ئامادەبوونی سپی پۆش “سوونە” و  ڕنگاڵە پۆشەکانەوە “کورد”.

لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە هەر سێ پێکهاتە سەرەکیەکەی عێراق دانیان بەخۆدا گرتبوو وە نەیان ئەویست لەسەر هیچ بەرەیەک خۆیان یەکاڵاکەنەوە و خۆ ئەگەر لەبەر بەرژەوەندی کەسی و حیزبیشبێ وایان پیشان ئەیا کە بە یەک دووری لەنزیک هەر دوو بەرەی ئەمریکا و ئێرانەوە وەستان بەڵام سەرەنجام ڕەوشەکە گەشتە ئاستێ کە چیتر نواندنی پشتی پەردە کاری پێنەکراو نمایش لەودیووی پەردەوە بە ئاشکرا کرا، خۆ ئەگەر نمایشەکە کورت و خێراش بووبێ بەڵام وەڵامێکی ڕاست و ڕاستەقینەی هەموو لایەکی یایەوە.

ئێستا هەڵگرانی ئاڵای ڕەش لەبەرەی ئێرانن و هەڵگرانی ئاڵای سپی و ڕانگاڵە ئەگەر لەبەرەی ئەمریکاش نەبن ئەوا لەبەرەی ئێران نین، ئەگەرچی لەترسی هەژموونی خوێناوی ئێران بەزارەکی شتێکی تریش بڵێن.

ئەڵبەتە دوای هەر دوو هێرشەکەی ئەمریکاو ئێران ناوچەکە بە ڕەوشێکی ناجێگیرا تێئەپەڕێ و زۆربەی وڵاتانی دراوسێ و هەرێمی و وڵاتانی زلهێزیش ترسی هەڵایسانی جەنگیان لا دروست بوو بوو، ئەگەرچی ئێستا ڕەوشەکە کەمێک ئارامترە و کاردانەوەکانی ئێران بەگوێرەی هەڕەشەکانی نەبوون.

لەدوای دەنگدانی تاک لایەنەی ئاڵا ڕەشەکان “شیعەکان” ترس لەوە دروست بووە کە ئەگەر پەستان بخرێتە سەر ئەمریکا تا عێراق جێبهێڵی ئەڵبەتە ئەمە بۆ ڕازی کردن و بەرژەوەندی ئێرانە ئەوا ئەمریکا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سزای ئابوری بەسەر عێراقا ئەسەپێنن کە ئەمە ترسێکی مەشروعە بەڵام نەگونجاو ناڕاست و تا ڕادەیەکیش ئاستەمە بۆ؟

ئابڵوقەی ئابوری نێودەوڵەتی وەک ئەوەی خرایە سەر رژێمەکەی سەدام، لە ئێستادا ناخرێتە سەر عێراق، چونکە عێراق هیچ تاوانێکی نێودەوڵەتی(وەک داگیرکردنی کوەیت)ئەنجام نەیاوە، جیا لەوەی ئابلوقەی نێودەوڵەتی بریاری ئەنجومەنی ئاسایشی ئەوێ، ئەوەی باسئەکرێت فوتێکردنێکی زۆری ئیعلامییە و گەورە کراوە.

سەبارەت بەوەی ئەمریکا بەتەنها خۆی سزا بخاتە سەر عێراق، پێویستی بە بریاری ترامپ و پەسەندێتی کۆنگرێسە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە ئایا پاساوەکانی بریارێکی لەو شیوەیە ئاسانە بۆ ئەمریکا کە خۆی بە خاوەنی عێراقی دوای سەدام حسێن ئەزانێت، واقعەکە جیایە لەو پروپاگەندە زۆرەی وایکردوە خەڵک بترسێ.

پاشان ئەمریاکا وانەهاتۆتە عێراقەوە کە لە کورت مەودایا ئەو وڵاتە بەجێبهێڵێ و کاتێکیش هاتە عێراق و ڕەوای بە داگیرکردن و هەڵوەشانەوەی سوپای عێراقدا پرسی بە کەس نەکرد تا ئێستا گوێ بۆ بڕیارێک نەک یاساش کە لە تەنها یەک پێکهاتەی عێراقەوە دەرچووە بگرێ، یان گوێ بۆ سەرۆک وەزیرانێکی کاربەڕکەر بگرێت، خۆ ئەگەر پەستانەکان زۆربن دوور نیە جارێکیتر دەست بخاتەوە ناو کاروباری عێراق و هاوکێشەکە بەلایەکی ترا بگۆڕێ و عێراق بگێڕێتەوە بۆ سەردەمی ئنتدابی عەسکەری و کەسێکی توندوڕەو گوێڕایەڵی خۆیان بکاتە سەردارو بەڕێوەبەری عێراق هەر لەبەر ئەو هۆکارەش شیعەکانیش ئەمە باش ئەزانن و پێ زیاتر لەبەڕەکەی خۆیان ڕاناکێشن.

لەلایەکی ترەوە، بڕیاری هەڵوەشانەوەی ڕێککەوتنامەی ستراتیجی نێوان عێراق و ئەمەریکا لەدەستەڵاتی حکومەتدایە نەک پەرلەمان، حکومەتی ئێستای عێراقیش حکومەتی کاربەڕێکەرەو دەستەڵاتی ئەوەی نیە. ئەمە جگە لەوەی بەپێی بەندەکانی ڕێکەوتنامەکە، دوای داواکاری لایەنێکی ڕێککەوتنامەکە بۆ هەڵوەشانەوە، دەبێت بەنوسراو پێشکەشی بەرامبەرەکەی بکات و ساڵێکی پێویستە بۆ جێبەجێکردن.

داوای چونە دەرەوەی سوپای ئەمەریکا لەپەرلەمانی عێراق کە داوایەکی “شیعیە” لەکاتێکدا کـە ئەو 7 سەربازگە ئەمەریکیەی لەعێراقدا هەن، هەموویان لەناوچەی سوونی و باکورن و هیچیان لەباشووری عێراق نین. دوو گرنگترین سەربازگەی ئەمەریکی کەبریتین لە سەربازگەی عین الاسد و الحبانیە لەڕوومادین، سەربازگەی ئاسمانی البلد لە تـکریتە، سەربازگەی تاجی لە بەغدایە، سەربازگەی گەیارە لەموسڵە و سەربازگەی کەیوەن K1 لەکەرکوکە. ئەمە جگە لەوەی 5 سەربازگەکانی تری مەشق و ڕاهێنانی سوپای ئەمەریکی لەئەتروش و هەریر و هەولێرن.

زانیاری هەیە کە ئەمریکا پێنچ بنکەی سەربازگەیتر لە هەرێمی کوردستان ئەکاتەوە لە سلێمانی، هەڵەبجە، لەباشوری هەلێر، یەکێکیش نزیک فرۆکەخانەی هەولێر، مەخمور و حەریریش هەروەک چۆن ژمارەی سەربازەکانی لە ٤٥٠ سەربازەوە بۆ ٢٠٠٠ دوو هەزار سەرباز بەرزئەکاتەوانێ، هەرووەها گەورەترین کۆنسوڵخانە لەسەر ڕێگەی هەوڵیر شەقڵاوە لەسەر ٥١ دۆنم دروست ئەکات کە لە ٥ی تەموزی ٢٠١٨وە بەردی بناغەکەی دانراوە بڕیارە ساڵێ ٢٠٢٢ تەوابێت بەڵام ئەمریکیەکان شەویان خستۆتە سەر ڕۆژ تا پێشتر لەو بەروارە تەوابێ و بە تێچووی بە تێچووی ٧٩٥ ملیۆن دۆلار.

ئەم کارانەو چەندین هۆکاری تریش ڕژد لەسەر ئەوە ئەکەنەوانێ کە ئەمریکا دەست لە عێراق هەڵناگرێ جا شیوازی مانەوەکەیان ئەکرێ گۆڕانکاری بەسەرابێ بەڵام ئەوەی گرنگه هەر ئەمێنەوانێ و ئێرانیش زراوی لەوە تۆقیوە.

ئەڵبەتە لە هەر گۆڕانکاریەکی ڕامیاری و جیۆپۆلێتیکیا هەندێ گۆڕانکاری یەتە ئاراوە خراپ بۆ لایەک و لە بەرژەوەندی هەندێک و سود بۆلایەکیتر، ئەوەی لێرەیا گرنگە ئاماژەکان بۆ ئەوە ئەچن کە کوشتنی قاسم سلێمانی و دەرکردنی بڕیارێكی تاک لایەنانەی شیعەکان لە بەرژەوەندی ئێران بۆ دەرکردنی ئەمریکا لەسەر خاکی عێراق سوودی کوردی تیابێ هەڵبەتە ئەگەر کورد یاریزانێکی کارامەو زرت و وریابێ و بتوانێ ڕاهێنەرێکی باش بۆ تیمەکەی دەستنیشان بکات!

لەدوای بڕیارەکەی پەرلەمانەوە سونەکانی عێراق کە زیاتر بە عەرەبی نەتەوەی و هەندێکیشیان شۆڤێنی ناسراون و هەمیشە لەگەڵ یەک پارچەیی خاکی عێراقا بوون ئێستا زۆر بەجدی خەریكی خۆ کۆکردنەوەن و نوێنەرانی هەر سێ شاری موسڵ کە دووەمین گەورە شاری عێراقە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، لەگەڵ تکریت و ئەنبار کە لەڕووی ڕووبەرەوە گەورەترین شاری عێراقە، ئەیانەوێ هەرێمێکی سەربەخۆ هاوشێوەی هەرێمی کوردستان دروست بکەن و هەر هەرێمی کوردستانیش بە نمونە وەرەگرن کە لە هەندێ ڕووەوە لە عێراق سەقامگیرترو بەشێک لە خزمەتگوزارییەکان باشترن.

بێگومان دروست بوونی هەر هەرێمێکی نوێ لە عێراق لەبەرژەوەندی هەرێمی کوردستان و دیموکراسی عێراقە، ئەمە جگە لە چەسپاندنی فیدراڵی لە عێراقا و پاشان ڕکابەری پۆزۆتیڤی نێوان هەرێمەکان لە ڕووی پێشکەش کردنی باشترین خزمەتگوزاریەوە.

خۆ ئەگەر ئەو هەرێمەی لە موسڵ و تکریت و ئەنبار پێکئەهێنرێ سەربگرێت و ببێتە ئەمری واقیع ئەوا یەکەم هەنگاوی سەرەتایی و دابەش بوونی عێراقە بۆ هەر سێ هەرێمی کوردستان و سونەستان و شیعەستان و لەوەوە دوا چیتر وڵاتێک بەناوی عێراقەوە ئەبێت بە مێژوو.

ئەوەی لێرەیا جێی سەرنجە ئایا کورد دەستی کردووە بە ئامادەکاری و  بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە؟

ئایا کورد تیمی دەستبەکاری پێکهێناوە بۆ هەر گۆڕانکارییەک کە لە داهاتووا ڕوبات؟.

ریکلام

وتار

ئایا سه‌رۆك تره‌مپ یۆتۆپیا بۆ ئیسرائیل دروست ده‌كات؟

لوقمان غەفوور

 

سه‌رۆك تره‌مپ گه‌ر بتوانێت قه‌ناعه‌ت به‌ مه‌حموود عه‌باس سه‌رۆكی رێكخراوی ئازادیخوازی فه‌له‌ستین بكات تا رازی بێت به‌ (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌)، ئه‌وه‌ مێژوویه‌كی گه‌وره‌ بۆ ئه‌مریكا ده‌ستبه‌رده‌كات كه‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌و كاره‌ی كه‌ سیدۆر رۆسڤێلد- سه‌رۆكی پێشووی ئه‌مریكا به‌ راگه‌یاندنی (The Big Stick) له‌ 1904 كۆنترۆڵی كه‌نداوی په‌نه‌ما-ی كرد. به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا تره‌مپ وه‌ك رۆسڤێڵد نه‌مونیانه‌ له‌ قسه‌كردنی كاری دیپلۆماتی و له‌ هه‌مانكاتدا هێزێكی ره‌قه‌ له‌په‌رپه‌رچدانه‌وه‌دا؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ چه‌ند مانگێكی تر ده‌ره‌كه‌وێت.

ئێستا خاوه‌ن ماڵ كه‌ فه‌له‌ستینییه‌كانن به‌ تێكڕا رێكه‌وتنه‌كه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و سه‌عاتێك دوای راگه‌یاندنیی، به‌ هه‌زاران خۆپیشانده‌ر له‌كه‌رتی غه‌ززه‌ كه‌وتنه‌ سوتاندنی وێنه‌ی سه‌رۆك تره‌مپ و به‌لافیته‌ی گه‌وره‌ (فه‌له‌ستن بۆ فرۆشتن نییه‌) به‌رپه‌رچی رێكه‌وتنه‌كه‌یان دایه‌وه‌. كه‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌كی خراپه‌ بۆ فه‌له‌ستینییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆك تره‌مپ باسی له‌وه‌شكرد كه‌ سه‌ره‌تا فه‌له‌ستینییه‌كان نیگه‌ران ده‌بن به‌ڵام دواتر له‌باشی پرۆژه‌كه‌ تێده‌گه‌ن.

بڕوام نییه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ی تره‌مپ له‌ پره‌نسپه‌وه‌ بێت، چونكه‌ چۆن قه‌ناعه‌ت به‌ خاوه‌ن ماڵ ده‌كه‌ن (بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماس و رێكخراوی ئازادیخوازی فه‌له‌ستی) كه‌ ئه‌بێت هه‌ردووكیان له‌گه‌ڵ ئیسرائیل رێككه‌ون! خۆ ئه‌گه‌ر جارید كۆشنێر زاوا و راوێژكاره‌ جووه‌كه‌ی تره‌مپ توانیبێتی به‌رپرسانی میسر و ئوردن و سعودیه‌ و ئیمارات وا لێبكات كه‌ قه‌ناغه‌ت به‌ فه‌له‌ستینییه‌كان بكه‌ن ئه‌وه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی تره‌مپ جێبه‌جێ ده‌بێت كاتێك وتی:”ئه‌گه‌ر جارید كۆشنێر نه‌توانێت ئه‌م كێشه‌ چاره‌سه‌ر بكات ئه‌وه‌ كه‌س ناتوانێت كێشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكات”.

پرسیارێكی تریش هه‌یه‌: ئایا ئیسرائیلییه‌كان هه‌موویان ئه‌مه‌یان به‌دڵه‌، بێگومان نه‌خێر، كێبڕكێكاره‌كانی نه‌تنیاهۆ ئه‌مه‌ به‌باش نازانن. جێدیون لێچی نووسه‌ری رۆژنامه‌ی هارتز، نووسیویه‌تی:”تره‌مپ نه‌ك ته‌نیا ئیسرائیلێكی نوێی دروستكرد به‌ڵكو جیهانێكی نوێی دروستكرد. جێهانێك به‌ده‌ر له‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی، بێ رێزگرتن له‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی، به‌بێ ره‌چاوكردنی عه‌داڵه‌ت.”

كاتێك رێكه‌وتنه‌كه‌ له‌ به‌حرین راگه‌یه‌نرا، عه‌بدولفه‌تاح سیسی سه‌رۆكی میسر، له‌ 3ی جون-ی 2019 وای خسته‌ڕوو كه‌ میسر شتێك قبوڵ ناكات كه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان ره‌تیكه‌نه‌وه‌، تا مانگی دیسێمبه‌ر-یش هه‌موو لێدوانه‌كانی به‌رپرسانی میسر دژی (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌) بوون، كه‌چی 28 جێنیوه‌ری 2020 هه‌موو بێده‌نگیان هه‌ڵبژارد، به‌پێچه‌وانه‌ی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی میسر به‌ سه‌ركه‌وتن بۆ فه‌له‌ستین-ی وه‌سفكرد، تۆبڵێی بۆ ئه‌وه‌ بێت رێكه‌وتنی سه‌ده‌، له‌ رێگه‌ی وشكانییه‌وه‌ ئوردون به‌ میسره‌وه‌ ئه‌به‌ستێته‌وه‌.

ره‌نگه‌ ئه‌م جووت مۆرالییه‌ی عه‌ره‌ب بێت كه‌ هێشتا فه‌له‌ستینییه‌كانی نیگه‌ران كردووه‌ و رازی نین به‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ و 70 ساڵه‌ به‌ده‌ست كێشه‌ی (عه‌ره‌ب-ئیسرائیله‌وه‌) ده‌ناڵێنن، ئه‌گینا رێكه‌وتنه‌كه‌ چه‌ند قازانجی ئیسرائیله‌، ئه‌وه‌نده‌ قازانجی فه‌له‌ستنینه‌. چونكه‌ به‌پێی رێكه‌وتنه‌كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌مریكا 50 ملیار دۆلار دابینده‌كات بۆ 179 پرۆژه‌ له‌ كه‌رتی غه‌ززه‌ و كه‌رتی خۆرئاوای ده‌وڵه‌ته‌ نوێ-یه‌كه‌ی فه‌له‌ستین له‌بواری نیشته‌جێكردن و پیشه‌سازی و دروستكردنی پرد و چه‌ند پرۆژه‌، له‌هه‌مانكاتدا بۆ ماوه‌ی 4 ساڵ هه‌موو پرۆسه‌یه‌كی نیشته‌جێبوونی له‌ كه‌رتی خۆرئاوا ده‌وه‌ستێنێت.

ده‌وڵه‌تی فه‌له‌ستین-ی نوێ (كه‌رتی خۆرئاوا و كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌ پردو و تونێل به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌)، ده‌وڵه‌تێكه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلدا كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی له‌وه‌ی ئێستا زۆر زیاتر ده‌كات چونكه‌ دۆڵی ئوردون و ناوچه‌ی جۆلان-ی سوریا به‌ره‌سمی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌خاكی ئیسرائیل. به‌مه‌ش ئه‌مریكا كۆنترۆڵی ئه‌منی سنووری خۆرهه‌ڵاتی ئوردون ده‌كات به‌ته‌واوی له‌رێگه‌ی ئیسرائیله‌وه‌.

رۆژنامه‌ی واشنگتۆن پۆست نووسیویه‌تی گه‌وه‌رترین فرسه‌ت دراوه‌ به‌ فه‌له‌ستن، له‌ناو دنیای عه‌ره‌بیدا جگه‌ له‌هاوسۆزه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئیران كه‌ سوریا و عیراقه‌ هه‌موو عه‌ره‌ب بێده‌نگه‌. ماكینه‌ی سه‌ره‌كی (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌-رێكه‌وتنی سه‌ده‌) سعودیه‌ و ئیمارات و ئوردنه‌، میسریش دوای به‌رژه‌وه‌ندی خۆی ده‌كه‌وێت ئه‌گینا له‌رووی پره‌نسیپه‌وه‌ له‌ ده‌نگی ناڕه‌زایی ناسیونالیستی عه‌ره‌بی ده‌ترسێت.

نهێنییه‌كه‌ش له‌وه‌دایه‌ بۆ رازیكردنی فه‌له‌ستینییه‌كان، سعودییه‌ هاوكارییه‌ داراییه‌كانی له‌ 7 ملیۆن دۆلاره‌وه‌ كردووه‌ به‌ 20 ملیۆن دۆلار زیاتر له‌ مانگێكدا. ئه‌مه‌ش له‌ پێناوی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ رێكه‌وتنه‌كه‌دا هاتووه‌ كه‌ كه‌رتی غه‌ززه‌ له‌ چه‌ك داده‌ماڵدرێت و ئاسایشی كه‌رته‌كه‌ ده‌درێته‌ ده‌ست پۆلیس كه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌ته‌ نوێیه‌كه‌ی فه‌له‌ستینیدا ده‌بێت.

كێشه‌یه‌ك له‌نێو رێكه‌وتنه‌كه‌ هه‌یه‌ فه‌له‌ستین سوپای نییه‌ له‌ هیچ یه‌كێك له‌كه‌رتی خۆرئاوا و كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌ڵكو تێكرای ده‌وڵه‌ت له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی سوپای ئیسرائیل-دا ده‌بێت. كه‌ به‌شێك له‌ شیكه‌ره‌وانی سیاسی پێیانوایه‌ كه‌ بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ عه‌ره‌بی فه‌له‌ستین پارێزراو ده‌بن.
كێشه‌یه‌ك نامێنێت به‌ناوی قودس چونكه‌ ده‌بێته‌ پایه‌ته‌خیتی هاوبه‌شی ده‌وڵه‌ته‌ نوێ-یه‌كه‌ی فه‌له‌ستین و ئیسرائیل. سه‌رجه‌م كاره‌ ئیدراییه‌كانی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسرائیلدا ده‌بێت.

پرسیارێك كه‌ زۆر وروژێنه‌ره‌ ئایا روسیا و چین هه‌ڵوێستیان چییه‌؟ هه‌ڵوێستی روسیا و چین ئه‌رێنییه‌، چونكه‌ دروستكردنی چه‌ندین پرۆژه‌ی گه‌وره‌ی پرد و تونێل ده‌درێت به‌ وه‌به‌رهێنه‌رانی چین بۆ دروستكردن، گرنگترینیان: (له‌رێگه‌ی هه‌ردوو پردی ئه‌میر محه‌مه‌د “پردی دامیا” و پردی مه‌لیك حسێن “پردی نه‌بی” ئۆردۆن به‌ كه‌رتی خۆرئاوا-ی فه‌له‌ستینه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. له‌رێگه‌ی تونێلێكه‌وه‌ كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌یه‌كده‌به‌سترێته‌وه‌ كه‌ درێژییه‌كه‌ی نزیكه‌ی 40 كیلۆمه‌تره‌، به‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی به‌رزه‌ پردو و رێگای وشكانی و تۆنێله‌كه‌وه‌ وڵاتی ئوردون به‌ درێژی زیاتر له‌ 120 كیلۆمه‌تر ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ میسر و ده‌ریای مردووه‌. كه‌ هه‌موو رێگاكه‌ش له‌ژێر كۆنترڵی میسر و ئیسرائیلدا ده‌بێت).

له‌رێگه‌ی ئه‌و تونێله‌وه‌ ئه‌و دابڕانه‌ی له‌نێوان كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌دایه‌ نامێنێت، عه‌ره‌بی فه‌له‌ستین ئه‌توانێت له‌ كه‌رتی خۆرئاواوه‌ به‌سه‌لامه‌تی بچێت بۆ كه‌رتی غه‌ززه‌.

میسر هیچ زیانێك ناكات، 720 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ له‌خاكه‌كه‌ی له‌ سینا ئه‌دات به‌ كه‌رتی غه‌ززه‌، له‌به‌رامبه‌ردا ئیسرائیل 720 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ ئه‌دات به‌ میسر له‌ باكوری كه‌نداوی عه‌قه‌به‌. كه‌ له‌ ناوچه‌ی سینا فرۆكه‌خانه‌و یه‌كه‌ی نیشته‌جێبوون و پرۆژه‌ی كشتوكاڵی و پیشه‌سازی بۆ ئیسرائیلییه‌كان به‌ بری 10ملیار دۆلار دروستده‌كرێت.

ئه‌گه‌ر (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌) یۆتۆپیا تێپه‌ڕێنێت و ببێته‌ به‌ شاری جوانی، ئه‌وا فه‌له‌ستینییه‌كان له‌ شه‌ڕ و ململانێ رزگاریان ده‌بێت. له‌هه‌مان كاتدا ئه‌بێته‌ یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین ده‌ستكه‌وته‌ مێژووییه‌كان بۆ تره‌مپ و چه‌كێكی كوشنده‌ش ده‌بێت بۆ كێبڕكێكاره‌كه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی 2020، خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌كێك له‌ رێكخراوی رزگاریخوازی فه‌له‌ستین و بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماس ئه‌م رێكه‌وتنه‌ ره‌تكه‌نه‌وه‌ ئه‌وا جه‌نگێكی نوێ ده‌قه‌ومێت و ئه‌مریكاش به‌ ره‌سمی پشتگیری ئیسرائیل ده‌كات، خۆ ئه‌گه‌ر پێكه‌وه‌ ره‌تیكه‌نه‌وه‌ ئه‌وا سزای ئابووری تره‌مپ ئاماده‌ و له‌سه‌ر پێیه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو رێكخراوه‌كه‌.

تێبینی : له‌ نه‌خشه‌كه‌دا دیاره‌ سه‌وزه‌ تۆخه‌كه‌ ده‌وڵه‌تی نوێی فه‌له‌ستینه‌(كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌ كه‌ له‌رێگه‌ی تونێل و پرد به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌)

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کورد لە نێوان ئێران و ئەمریکادا

هونەر تۆفیق

کوردی عێراق ، هەموو شەڕەکانی ڕابردووی لەگەڵ دەستەڵاتی سیاسی سونەکانی عێراقدا بووە . لەپاش نەمانی حکومەتی سونە ( حکومی بەعس ) بە جۆرێکی تر کورد بەر سونەکەوتەوە ، لەشەڕی تیرۆردا دژ بە قاعیدە و دواتر داعش ڕووبەڕووی هێزە سونە توند ڕەوەکان بۆتەوە .

بەر لەکۆتایی جەنگی دژ بەداعش هەموو سەنتەرە سیاسی و چاودێرە ستراتیژیەکان گریمانەی جەنگی داهاتووی عێراقیان بە جەنگی کورد و شیعە پێشبینی کرد . سەرەتای ئەو شەڕە لە ریفراندۆمی جیابوونەوەی کورد لەعێراق دەستیپێکرد ، درزێکی گەورە کەوتە پەیوەندی مێژوویی نێوان کورد و شیعەوە .

لەپاش ڕوخاندنی کۆمارەکەی سەدام حسەین ، ئەمریکا کوردی وەک سەرەڕمی هێرشەکانی بۆسەر توندڕەوە سونەکان بەکارهێنا . لەگەڵ ئەوەشدا ئەمریکا هیچ پاداشتێکی چاوەڕوانکراوی کوردی لە عێراقی دوای سەدامدا نەکرد .

ناکۆکیەکانی کورد و بەغدای بە پرسێکی نێوخۆیی و دەستوری ناو عێراق دەناساند ، لە گرێکوێرەکانی مادەی ١٤٠ و پرسی پێشمەرگە و نەوتدا ، ئەمریکا بێلایەن مایەوە و پشتیوانی کوردی نەکرد بۆ کردنەوەی گرێکوێرەکان .

لەپاش گرژبوون و بەرزبوونەوەی ئاستی ناکۆکی نێوان ئەمریکا و ئێران ، شیعەکانی عێراق خەریکە ناوماڵی خۆیان یەکدەخەنەوە و کۆدەنگی لەسەر دژبوون بەئەمریکا لەناویاندا دروست دەبێت . بەڵام کوردەکان لەپاش تیرۆرکردنی قاسم سلێمانیەوە وەک ئەوەی لە مۆتەکە قورسەکەی سەر سنگیان ڕزگاریان بووبێت ، توشی بێمنەتی بوون لە شیعە و ئێران .

لەناو ئەو ئاڵۆزی و گرژیانەی نێوان ئێران و ئەمریکادا ئەگەر بێلایەنی سەلبیان هەڵنەبژاردبێت ، بە کردەوە هاوسۆزیان بۆ ئەمریکا زیاترە . دەشێت ئەمریکا بۆ ئەم جەنگەش پێویستی بە کوردبێت ، وەک چۆن شەڕی سونەی پێکردن ، ئەمجارەشیان شەڕی شیعە بەکوردبکاتەوە .

لەم ئەگەرەیاندا کورد چۆن سونەی لە عێراقدا لەدەستدا ، شیعەکانیش لەدەست دەدەن کە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆهەستی تۆڵەی ئەو فشارانەی حەشدی شەعبی و ئێران لە ئەنجامی ریفراندۆمەکەدا خستیانە سەرکوردەکان . بەڵام ئەو هەستی تۆڵەکردنەوەی لەناو کورددایە دوو مەترسی گەورەی بەدواوەیە :
یەکەمیان ، نەبوونی گەرەنتی بردنەوە و هەڵگیرسانی شەڕێکی درێژخایەن .

دووەمیان ، لەئەگەری بردنەوەشدا ، نەبونی گەرەنتی تاسەر پشتیوانی ئەمریکایە لەکورد ، پێدەچێت ئەمریکا بە کوردی (شەڕکەر )سونەکانی عێراق بەهێزبکاتەوە و دواتر حکومەت و دەستەڵات بداتەوە بەسونە . جارێکی تر پرسەکەی بکاتەوە بە مەسەلەیەکی نێوخۆیی عێراق و پشت بکاتەوە کوردەکان .

کورد لە سەرەوەختی ڕیفراندۆمەکەیدا متمانەی بەنامە و بەڵێنەکەی وەزیری دەرەوەی ئەوکاتەی ئەمریکا نەبوو و داوای زەمانەتی زیاتری لە ئەمریکا دەکرد بۆ بردنەسەری بەڵێنەکەی تیلەرسن ، ئایا ئێستا بەبێ هیچ بەڵێنێک ئامادەیە لەپێناو ئەمریکادا خۆی بخاتە جەنگێکەوە کە ئەنجامەکەی لەدەستدانی هەم سونەو هەم شیعەدەبێت لە عێراقدا ؟!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

قسەیەکی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە

هەڵگورد جەلال

هەمیشە قسەگەلێكی زۆرو مشتومڕێكی زۆر هەیە لەسەر ئەوەی كێ خوێندەوارەو كێ نەخوێندەوارە، ئایا پێوەرەكانی خوێندەواری و نەخوێندەواری چییە؟ بوونی بڕوانامەیەكی خوێندن و زانینی نووسین و خوێندنەوە، بەسە بۆ ئەوەی ببینە كەسێكی خوێندەوارو گەلێكی خوێندەوار؟
لەكۆتایی هەفتەی رابردوودا، هاوڕێی ئازیزم (د.هەڤاڵ ئەبوبەكر) پارێزگاری سلێمانی، پشت بەست بەئامارە رەسمییەمانی بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی ئاشكرایكرد كە رێژەی (99.%)ی دانیشتووانی پارێزگای سلێمانی خوێندەوارن، ئەمە جێی دڵخۆشییە و مایەی ئومێدە، بەڵام كاتێك كتێبی (جیهانی خوێندنەوە)ی (ئارام سدیق)م تەواوكرد، تووشی جۆرێك لەپەشۆكاوی بووم، بەوەی سەرەڕای خوێندەواریمان، بەڵام ئاستی خوێندنەوەو هۆشیاری و حەزمان بۆ زانین و مەعریفە لەئاستێكی زۆر خراپ و مەترسیداردایە.
دەمەوێت لێرەوە، قسەیەكی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە بكەم لەم شارە بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی، بەگەڕانەوە بۆ چەند دەیەیەك پێش ئێستا، جیاوازییەكی زۆر لەرێژەی خوێندنەوەو خوێندەواریدا لەسلێمانی بەدی دەكرێت، رەنگە لەنەوەدەكانی سەدەی رابردوو هەروەها دەیەی یەكەمی ئەم سەدەیەدا، رێژەی خوێندەواربوون و زانینی نووسین و خوێندنەوە كەم بوبێت، بەڵام رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێب و دیالۆگی مەعریفەدا، لەئاستێكی زۆر باش و بەرزو باڵادابوو، بەڵگەش بۆ ئەوە، سەرەڕای خراپی دۆخی دارایی تاك، خراپی و كوالیتی بەرگ و چاپی كتێب، گرانی نرخی كتێب، بەڵام هێشتا تیراژی چاپی كتێب و كڕینی كتێب و ئیستیعارەو خوێندنەوەی كتێب لەئاستێكی زۆر باشدابوو.
كەچی لەئێستادا، كە هەم رێژەی خوێندەواری و زانینی نووسین و خوێندنەوە زۆر بەرزەو هەمیش دەزگای چاپ و زۆرو نرخی كتێب كەم و بەرگ و كوالیتی چاپی كتێب زۆر باشە، بەڵام رێژەی خوێندنەوەی كتێب و فرۆشی كتێب لەئاستێكی زۆر زۆر خراپدایە، بەپێی ئەوەی من بەردەستم كەوتبێت، كتێبی هەندێك نووسەری لێ دەرچێت، تیراژی زۆرینەی كتێبەكان لەخوار 500 دانەوەیە، كەچی هێشتا زۆرینەیان لەكۆگاو رەفەكاندا دەمێننەوەو بە هەراج دەفرۆشرێن.
لێرەو لەوێ‌، قسەی زۆر لەسەر ئەم هۆكارانە كراوە، من نامەوێت جارێكی تر باسی ئەو هۆكارانە بكەمەوە، بەڵكو خواستمە ئیزافەیەك بۆ سەر هۆكارەكان بكەم و بەشداربم لەو دیالۆگەی بەلاوازی لەئارادایە، لەسەر چۆنیەتی چالاككردنەوەو بەكلتوركردنی خوێندنەوە لەم شارەدا.
سلێمانی، هەم پایتەختی رۆشنبیرییە، هەم یەكێكیشە لەشارە داهێنەرەكانی دونیا لەبواری ئەدەبدا، هەمیش خاوەنی باكگراوندێكی گەورەیە لەجوڵەو بزاوتی رۆشنبیری و رووناكبیری و هەڵكەوتنی شاعیرو نووسەرو روناكبیری جددی و گەورەدا، بەڵام هێشتا نەتوانراوە، سلێمانی و شارەكانی تری هەرێمی كوردستان، لەو ئاستەدا بن كە رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێبدا، بوبێتە نەریت و سیمایەكی دیاری هاووڵاتییەكانی.
چەندین دەزگای چاپ و ناوەندی بڵاوكردنەوەی كتێب لەم شارەو شارەكانی تریش هەیە، بەڵام (هەندێكیان) هێندەی سەرقاڵ و لەخەمی دەستكەوتە ماددییەكەیدان، هێندەی ئەوە لەخەمی كوالیتی و ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نین كەبڵاوی دەكەنەوەو دەیخەنە بازاڕو كتێبخانەكانەوە، بۆیە منیش بەهەمان شێوەی زۆرێك لەهاوڕێكانی ترم كەلەسەر ئەم بابەتە قسەیان كردووە، لایەنگری سانسۆی كوالیتی كتێبەكانم، نەك كوالیتی ئازادیی بیركردنەوەو ئازادیی رادەربڕین، هێندەی ئاگاداریشبم ئێستا لەلایەن (بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوكردنەوەی سلێمانی) و (بەڕێوەبەرایەتی كتێبخانەی گشتی سلێمانی)ییەوە، رێكارێكی نوێ گیراوەتە بەر، بۆئەوەی رێگە لەنزیفی دەرچواندن و بڵاوكردنەوەی كتێب بگیرێت و بەهای راستەقینە بۆ كتێب و بۆ نووسەرەكانیان بگەڕێندرێتەوە، هەرچەندە پێ دەچێت ئەم رێكارانە كەمێك لەشێوەی سانۆردا بێت، بەڵام راستییەكەی سانسۆرە لەسەر بابەت و ناوەڕۆكی خراپ، نەك بابەت و ناوەڕۆكی تەندروست و گونجاو، پیۆیستە ئێمەی نووسەران و خوێنەرانیش هەم پشتیوانییان بكەین، هەم هاوكاریشیان بین لەخستەسەر رێچكەی دروستی كارەكە.
(ئارام سدیق)، لەكتێبە نوێیەكەیدا (جیهانی خوێندنەوە)، كەلەلایەن ناوەندی رۆشنبیری رەهەندەوە چاپ و بڵاوكراوەتەوە، ئاماژەی بەدیاردەیەكی سەیر كردووە، ئەوانیش خوێنەری ساختەیە، كەتەنها رووكەشیانە مامەڵە لەگەڵ كتێبدا دەكات و دوورونزیك پەیوەندی لەگەڵ ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نیە و نەیخوێندونەتەوە كە كڕیونی یان هەڵپەی بەدەستهێنانیانی بووە، ئەوەی (ئارام) باسی كردووە، راستییەكی تاڵەو دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، پێم وایە زۆرینەی ئەم خوێنەرە ساختەیە، دەچنە نێو ئەو ئاماری خوێندەوارانەوە كە لەلایەن هاوڕێم (هەڤاڵ ئەبوبەكر)ەوە بڵاوكرایەوە، بوونی رێژەیەكی زۆر لەخوێنەری ساختە، بۆتە مایەی شاردنەوەی ئەو كەمینەی خوێنەرە راستی و جدییەشی كە لێرەو لەوێ‌ بونیان هەیەو دەبینرێن، ژووری كەم بەڕێوەبەر هەیە، كتێبخانەی قەشەنگ و كتێبی زۆری تێدا نەبێت، بەڵام تەنها بۆ رووكەشەو ناخوێندرێنەوە، كەم پەرلەمانتار و سەركردەی سیاسی هەیە، كتێبێك یان دوان لەئۆتۆبیلەكەیدا نەبێت، بەڵام بەداخەوە جگە لەسەیركردنی بەرگەكەی، كەمیان سەیری ناوەڕۆكەكەیان كردووەو خوێندویاننەتەوە، لەزۆرینەی ماڵەكانیشدا كتێبخانەیەك هەیە، بەڵام تەنها كتێبی موجەلەدی بەرگ جوانیان تیادا ریزكردووەو هیچی تر.
بیریشمان نەچێت لەپاڵ بوونی خوێنەری ساختەدا، شتێكیش هەیە بەناوی نووسەری ساختە، بەوەی هێندەی سەرقاڵی ماركیتینە بۆ نووسین و وێنەكانی خۆی، نیو هێندەی ئەوە سەرقاڵ نیە بەنووسینی جددی و خوێندنەوەی جددی تر لەبارەی كتێبەكانییەوە.

دەكرێت، ئەم هەڵمەتە سست و لاوازەی ئێستا لەچەند ناوچەیەكی كوردستان بۆ بەكلتوركردنی خوێندنەوە دەستی پێكردووە، بكرێتە پرۆژەی جددی و نیشتمانی و خودی وەزارەتی رۆشنبیری و وەزارەتەكانی پەروەردەو خوێندنی باڵا سەرپەرشتی بكەن، چونكە ناكرێت ساڵانە پارەیەكی زۆری وەزارەتی رۆشنبیری بۆ چاپكردنی كتێب بڕوات، بەڵام رێژەی خوێنەر ساڵ لەدوای ساڵ لەكمبوونەوەو پاشەكشەدا بێت،
(ئارام)ی هاوڕێم، باسیشی لەرۆڵی میدیاكردووە، من تەئیدی بەشێكی رەخنەكانی دەكەم بەوەی زۆرینەی میدیاكان وەك پێویست بایەخیان بەنووسەرو كتێب و ناساندنی كتێب نەداوە، بەڵام لێرەوە ئەزمونی (گەلی كوردستان) باس دەكەم، بەوەی هەر رۆژە نمایشی كتێبێك دەكرێت و هەفتانەش ریكلام بۆ نوێترین چاپكراوەكان دەكرێت و بەبەردەوامیش نووسەران و ئەدیبان و شاعیران بانگهێشتی كەناڵەكە دەكرێن و لەسەر بەرهەم و چاپكراوەكانیان گفتووگۆدەكەن، راستە رەنگە ئەوە لەتموجی زۆرینەماندا نەبێت، بەڵام لەئێستادا تواناكان هەر ئەوەندە دێن بەدەستەوە، هێندەشی من ئاگام لێ بێت (ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌) هەفتەی چەند جارێك رێورەسم بۆ ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبە نوێیەكان رێكدەخات و دیالۆگ لەنێوان نووسەر و وەرگێڕو خوێنەراندا دروست دەكات.
هەرچی بوترێت، لەسەر (بایەخی كتێب) و (كاریگەری خوێندنەوە) و (گرنگیی خوێندنەوە)و هەرچیش بنوسرێت (لە ستایشی كتێبدا)، هێشتا هەر لەدێڕەكانی سەرەتاداین و مۆفەق نابین لەوەی ئامانجەكە بپێكین، هێندە نەبێت، ئەوەی خۆی بە(خوێنەری راستەقینە) و (نووسەری راستەقینە)دەزانێت، بەشداربێت لەو هەوڵە سەرەتایی و تاك و تەرایەی لێرەو لەوێ‌ دەدرێن بۆ ئەوەی (خوێندنەوە بكرێت بەكلتور) و ژمارەی كتێبخانەكان بگەیەندرێتە (%1)ی چێشتخانەو كافتریاو كوافێرەكانی پایتەختی رۆشنبیری.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان