ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

وه‌همی نوێگه‌ری و واقیعی كۆنه‌پارێزى

عەتا قەرەداخی

‌     ئایا په‌یوه‌ندیی نێوان دابونه‌ریت‌ و سیاسه‌ت چۆن دیاری ده‌كرێت؟ ئایا كام له‌م دووانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا كاریگه‌ریی ئاشكرا و له‌به‌رچاوی له‌سه‌ر ئه‌وی تریان هه‌یه‌؟ ئایا كام له‌و دوو بۆچوونه‌ نزیكترن له‌ راستی؟ ده‌بێ سیاسه‌ت كۆنترۆڵی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ بكات به‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌‌ و له‌ بارێكی وه‌هاشدا دابونه‌ریت ئاماده‌بوونێكی ئه‌وتۆی نه‌مێنێت؟ یان دابونه‌ریت كۆنترۆڵی سیاسه‌ت بكات‌ و ئه‌و سیاسه‌ته‌ى ملكه‌چی دابونەریت نه‌بێت، ئه‌وا دزێو‌ و ناشیرین ده‌ربكه‌وێت‌ و نه‌توانێت مانه‌وه‌ى خۆی مسۆگه‌ر بكات؟

دیاره‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردی وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی داخراو و دواكه‌وتووى په‌راوێزی مێژوو، وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێكهاته‌ خێڵایه‌تی ‌و ئایینیی داخراو، ئه‌وه‌نده‌ى دابونه‌ریت ‌و عورف تێیدا باڵاده‌سته‌، ئه‌وه‌نده‌ سیاسه‌ت به‌ مانای راسته‌قینه‌ى سیاسه‌ت، چ وه‌كوو زانستی سیاسی‌ و چ وه‌كوو سیاسه‌تی رۆژانه‌ و كاری حزبیش باڵاده‌ست نییه‌ و سه‌رباری خه‌ریكبوونی خه‌ڵكێكی زۆر به‌ سیاسه‌ته‌وه‌، سیاسه‌ت له‌چاو هێزی دابونه‌ریت‌ و عورفدا ئاماده‌بوونێكی لاوازی هه‌یه‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه كه‌ دابونەریت به‌رهه‌می ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌ر پێكهاته‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ یه‌كه‌ سه‌ره‌تایی‌ و بچووكه‌كانی پێكهێنه‌ری كۆمه‌ڵگاوه‌، تا یه‌كه‌ و دامه‌زراوه‌ باڵا َكۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌، كه‌ دابونەریت له‌ روانگه‌ى مۆدێرنیزم‌ و مۆدێرنێته‌وه‌، كه‌ خاسێتیی كۆمه‌ڵگه‌كانی ده‌ره‌وه‌ى دابونەریته‌، به‌ خاسێتی سه‌ره‌تایی یان خاسێتی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تایی‌ و دواكه‌وتووه‌كان داده‌نرێت، كه‌ ده‌شێ كۆمه‌ڵگه‌ى خێڵایه‌تی یان ئایینیی داخراو بگرێته‌وه‌. بێ گومان ده‌بێ بزانین ئه‌وه‌ى له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌ریتییه‌كاندا كار ده‌كات‌ و په‌یوه‌ندییه‌كان رێك ده‌خات‌ و ئاراسته‌ جووڵه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان دیاری ده‌كات، ئه‌وه‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، كه‌ رۆڵی دابونه‌ریت‌ و عورف زۆربه‌ى كات نه‌ك هه‌ر ده‌كه‌وێته‌ پێش یاسا و ده‌ستووره‌وه‌، به‌ڵكوو ده‌كه‌وێته‌ پێش شه‌رع‌ و بنه‌ماكانی ئایینیشه‌وه‌.

راسته‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیدا له‌مێژه‌ باسی سیاسه‌ت ده‌كرێت‌ و زۆریش باسی دیموكراسی‌ و ئازادی‌ و كرانه‌وه‌ به‌ رووی دنیای نوێ‌ و هاوچه‌رخدا ده‌كرێت‌ و به‌ حیسابیش له‌مێژه‌ شار له‌ كوردستاندا دروست بووه‌‌ و به‌و پێیه‌ش ده‌بێ كۆمه‌ڵگه‌ى شار ئاماده‌بوونی هه‌بێت. دیاره‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى شار و له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ى شاردا، په‌یوه‌ندییه‌كان ئاراسته‌یه‌كی ئاسۆییان هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندیی شێوه‌ هه‌ره‌می كۆتایی دێت‌ و هه‌ر كه‌سه‌ له‌سه‌ر بنه‌ما و ئاستی ئاماده‌بوونی خۆی جێگه‌ و پێگه‌ى ده‌بێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا و له‌ بارێكی وه‌هاشدا، واته‌ له‌ زه‌مینه‌ى شاردا، تاكه‌كه‌سی خاوه‌ن شوناس بوونی ده‌بێت. دیاره‌ بوونی تاكه‌كه‌سی خاوه‌ن شوناس ده‌توانێت ئاراسته‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان بگۆڕێت، له‌ په‌یوه‌ندیی لادێ، یان خێڵ‌ و عه‌شیره‌ته‌وه‌، بۆ په‌یوه‌ندیی شار. له‌ په‌یوه‌ندیی شاریشدا په‌یوه‌ندییه‌كان به‌ یاسا رێك ده‌خرێن‌ و هه‌موو كه‌س ئه‌رك‌ و مافی خۆی ده‌زانێت. دیاره‌ كاتێك چه‌مكی ئه‌رك ‌و ماف ده‌بێت به‌ چه‌مكێكی جێگیر و كارپێكراو له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، ئیتر شوێن‌ و پێگه‌ى دابونه‌ریت‌ لاواز ده‌بێت‌ و كه‌س له‌به‌ر خاتری كه‌سێكی تر كارێك ناكات، یان هه‌نگاو نانێت. كه‌واته‌ به‌ئاشكرا ده‌بینین، ئه‌وه‌ى تاكوو ئێستا له‌ كوردستاندا ده‌گوزه‌رێت، ئه‌وه‌نده‌ى به‌رهه‌می دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌رهه‌می یاسا و په‌ره‌سه‌ندن‌ و ته‌نانه‌ت سیاسه‌ت‌ و حزبایه‌تیش نییه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وا له‌ ئێمه‌ ده‌كات، كه‌ بڵێین دابونه‌ریت‌ و عورف، كه‌ به‌رهه‌م‌ و ده‌رهاوێشته‌ى ژیانی راسته‌قینه‌ى كۆمه‌ڵگه‌یه‌، تاكوو ئێستا نه‌ك هه‌ر به‌ زیندوویى ماونه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی ئاشكرا و له‌به‌رچاویان هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی دابونه‌ریت‌ و عورف وای كردووه‌، كه‌ كه‌سێتیی دامه‌زراوه‌ نوێیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ حزب‌ و ده‌سته‌ و گرووپ‌ و كۆی ئه‌و رێكخراوانه‌ش كه‌ خۆیان به‌ رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نی ناو ده‌به‌ن، لاواز و په‌راوێزیی بێت‌ و وه‌كوو پاشكۆی دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدییه‌كان، یان ئه‌ڵته‌رنایتیفی ئه‌وان ده‌ربكه‌ون‌ و ته‌نانه‌ت له‌ شێوازى كاركردنیشدا هه‌ست بكرێت، كه‌ هه‌مان عه‌قڵ‌ و به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و به‌ڕێوه‌یان ده‌بات، كه‌ عه‌قڵ‌ و به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌وى دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدییه‌كان، یان كۆمه‌ڵگه‌ى ته‌قلیدییه‌ به‌گشتی.

لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌دا، وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتووی په‌راوێزى مێژوو، به‌ جۆرێك به‌هێزه‌، كه‌ كۆنه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تیی داگیر كردووه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌و نوخبه‌یه‌شی، كه‌ ئیدیعای ده‌ربازبوون له‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورف ده‌كه‌ن، یان ته‌نانه‌ت خۆیان وه‌كوو دژ و نه‌یاری دابونه‌ریت و عورف نیشان ده‌ده‌ن‌ و پێیان وایه‌ ده‌بێ خه‌بات بكرێت له‌پێناو ده‌ربازكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ رۆڵ‌ و فشار و هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورف، خۆیشیان زۆربه‌ى كات بێئاگایانه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌ ژێر كاریگه‌ریی هه‌مان هێز و فشاره‌وه‌‌ و هه‌مان شێوه‌ی به‌شه‌ فراوانه‌كه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ ده‌جووڵێنن‌ و كار ده‌كه‌ن، كه‌ یان به‌ پیرۆز و گرنگ سه‌یری دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌ن، یان هه‌ر هیچ نه‌بێت ئاسایی سه‌یری ده‌كه‌ن‌ و ره‌نگه‌ پێشیان وابێت، بۆ ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و تێكچوون بپارێزرێت، پێویست به‌وه‌ بكات، كه‌ هه‌مووان ده‌ست به‌ دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و ئه‌و ئه‌خلاق‌ و بنه‌مایانه‌وه‌ بگرن، كه‌ له‌ رابردووه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى له‌سه‌ر رۆیشتووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ ئاستدا په‌یوه‌ست بوون به‌ هه‌موو خاسێته‌ ته‌قلیدییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌، وه‌كوو جۆرێك له‌ ئیلتیزامكردن بۆ پاراستنی بوون‌ و شوناس سه‌یر ده‌كرێت. هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م تێڕوانینانه‌شه‌، كه‌ سیمای ئاشكرای ململانێی نێوان نه‌وه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ زیاتر به‌ ململانێ‌ و ناكۆكیی نێوان نه‌وه‌ی كۆن‌ و نوێ داده‌نرێت. كۆنێك، كه‌ خۆپارێزه‌ و ده‌یه‌وێت هه‌موو شتێك له‌ جێگای خۆیدا بمێنێته‌وه‌، یان ته‌نانه‌ت هه‌نگاوی به‌ره‌و رابردوو بنرێت، بۆ زیندووكردنه‌وه‌ى هه‌ندێ له‌و پیرۆزی‌ و خاسێته‌ له‌ده‌ستچووانه‌ى كه‌ ئێستا نه‌ماون، نوێیه‌كیش، كه‌ ده‌یه‌وێت نه‌ك هه‌ر هێڵێكی راست ‌و چه‌پ به‌سه‌ر هه‌موو رابردوودا بهێنێت، به‌ڵكوو ده‌یه‌وێت كۆی عه‌قڵ‌ و ره‌فتار و دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و شێوازى بیركردنه‌وه‌ و روانینی رابردوو بۆ ژیان بڕووخێنێت‌ و له‌ شوێنی ئه‌وانه‌دا، نوێیه‌ك به‌ دید و بۆچوونی حه‌زى خۆى بنات بنێت، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌ تاكه‌ رێگای گۆڕینی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌زانێت.

كوردستان له‌سه‌ر دوو ئاست له‌ ململانێی نێوان كۆن‌ و تازه‌دا ده‌ژی. یه‌كه‌میان ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، واته‌ چۆن نه‌وه‌ى نوێ ده‌یه‌وێت رابردوو ره‌ت بكاته‌وه‌ و له‌ شوێنی ئه‌ودا نوێ بینا بكات، واته‌ نوێ به‌پێی روانین‌ و لێتێگه‌یشتنی خۆی. دووه‌میشیان ئاستی ململانێی نێوان كۆن‌ و نوێی بواری سیاسه‌ته‌. مێژووى سیاسی له‌ كوردستاندا مێژوویه‌كی ئه‌وه‌نده‌ درێژ نییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا مێژوویه‌كی پڕ له‌ ململانێیه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ، كه‌ ئه‌ویش ئه‌گه‌ر له‌ ئاستێكدا ململانێی نێوان بیروباوه‌ڕ و ئایدیۆلۆجیا جیاوازه‌كان بووبێت، ئه‌وا له‌ ئاستێكی تردا ململانێی نێوان كۆن‌ و نوێیه‌، له‌نێوان هه‌ڵگرانی هه‌مان به‌رنامه‌ و بیر و ئایدیۆلۆجیادا، كه‌ ئه‌مه‌ش كۆن‌ و نوێی ته‌مه‌نه‌، كه‌ زیاتر مه‌به‌ست كۆن و نوێی عه‌قڵ و دید و تێڕوانینه‌ بۆ ژیان و بۆ دنیا. له‌ كوردستاندا ئه‌وه‌ى كه‌ وه‌كوو مێژووى سیاسی بشێ سه‌یر بكرێت ئه‌و مێژووه‌یه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ درووستبوون‌ و ده‌ركه‌وتنی حزبدا ده‌ست پێده‌كات كه‌ ئه‌ویش ته‌مه‌نی نزیكه‌ی سێ چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك ده‌بێت. سه‌ره‌تای درووستبوونی ژیانی حزبایه‌تی له‌ كوردستاندا له‌لایه‌ن نوخبه‌ی خوێنده‌واری كورده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت، كه‌ حزب له‌ كوردستاندا له‌ دروستبوونییه‌وه‌ به‌رهه‌م‌ و دروستكراوی نه‌وه‌ى نوێ بووه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌، له‌ هه‌ر قۆناغێكی مێژووییدا سه‌یر بكه‌یت، نوخبه‌ى خوێنده‌وار وه‌كوو نوێنه‌ری نوێ‌ و گۆڕانكاری‌ و نه‌یاری عه‌قڵی به‌ستووى كۆمه‌ڵگه‌ خۆى نماییش ده‌كات‌ و وای نیشان ده‌دات، داواكاری بنیانتنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی نوێیه‌، واته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ى هه‌ژموونی عه‌قڵی رابردوو، رزگاركراو له‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ هه‌موویان خاسێتیی كۆمه‌ڵگه‌ى ته‌قلیدین. له‌ كوردستانیشدا دروستبوونی حزب هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌و جۆره‌ بووه‌ و هه‌ر چۆن له‌ڕاستیدا حزب دامه‌زراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى شار و هاوچه‌رخه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ كوردستانیشدا حزب هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ وه‌كوو دامه‌زراوه‌یه‌ك بۆ له‌ئه‌ستۆگرتنی ئه‌ركی گۆڕانكاری‌ و بیناكردنی نوێ دروست بووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌شێ دوو ئاستی گرتبێته‌وه‌، كه‌ یه‌كه‌میان رزگاركردنی كوردستان بووه‌ له‌ ده‌ستی داگیركه‌ران، دووه‌میشیان رزگاركردنی كۆمه‌ڵگه‌ بووه‌ له‌ عه‌قڵ‌ و كو‌لتوور و دابونه‌ریتی دواكه‌وتووی رابردوو. ئیتر چه‌ندێ ئه‌وه‌ى به‌كرده‌وه‌ پیاده‌ كردبێت یان نا، ئه‌وه‌یان بابه‌تێكی تره‌.

دیاره‌ مێژوو ئاسایی ره‌وتی خۆی ده‌كات، به‌ڵام ناكرێت رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی هێز و عه‌قڵ‌ و روانینی ده‌سته‌ و گرووپ‌ و نوخبه‌ی پێشه‌نگی كۆمه‌ڵگه‌ پشتگوێ بخرێت، كه‌ زۆر جار رۆڵی ئه‌مان له‌ چالاككردنی هێزی گۆڕانكاری‌ و به‌ره‌وپێشه‌وه‌ جووڵاندنی كۆمه‌ڵگه‌دا گرنگ‌ و پڕبایه‌خ ده‌بێت. دیاره‌ هه‌میشه‌ش ئه‌م هێزانه‌ له‌به‌رامبه‌ر هێزی كۆنه‌پارێزی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ململانێدا ده‌بن، كه‌ عه‌قڵ‌ و دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و ئه‌خلاقی رابردوو پاڵنه‌ر و بزوێنه‌ریەتی. هه‌روه‌ك كاتێك رووبه‌ری حزبیش له‌ كوردستاندا فراوان بوو، هه‌مان ململانێكانی نێوان كۆن‌ و نوێ له‌و رووبه‌ره‌شدا ره‌نگی دایه‌وه‌ و ئاماده‌بوونی خۆی نواند. ده‌شێ زۆر لە كێشه‌كانی ناو دامه‌زراوه‌ى حزب له‌ كوردستاندا، په‌یوه‌ندیی به‌ ناكۆكیی نێوان كۆن‌ و نوێوه‌ هه‌بێت، نه‌ك به‌رنامه‌ و ئایدیۆلۆجیا‌ و ستراتیژ. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر له‌ رووی راستییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و ململانێ‌ و ناكۆكییانه‌ بكه‌ین، كه‌ له‌ ساڵانی شه‌سته‌كاندا جه‌سته‌ى پارتی دیموكراتی كوردستانی گرته‌وه‌، ئه‌وا ناتوانین بیسه‌لمێنین، كه‌ جیاوازیى بیر و بۆچوون‌ و ئایدیۆلۆجیا و ستراتیژی كاركردن هۆكار بووه‌ بۆ ئه‌و ناكۆكی‌ و ململانێیه‌، كه‌ دواجار دابه‌شبوونی لێ كه‌وته‌وه‌، به‌ڵكوو له‌ڕاستیدا هۆكارێك هه‌میشه‌ له‌ ململانێكانی نێوخۆی حزبی كوردیدا ئاماده‌یه‌، ئه‌ویش ناكۆكی‌ و ململانێی نێوان نه‌وه‌ى كۆن‌ و نه‌وه‌ى نوێیه‌. نه‌وه‌ى كۆن پێی وایه‌ خۆی ره‌وایه‌تیی ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ تا له‌ ژیاندا بێت ده‌بێ ئه‌و خاوه‌نی هه‌موو ده‌سه‌ڵات‌ و بڕیارێك بێت‌ و ناتوانێت دان به‌ بوونی نه‌وه‌ى نوێدا بنێت، نه‌وه‌ی نوێش پێی وایه‌ سه‌رده‌می نه‌وه‌ی كۆن به‌سه‌ر چووه‌ و ئه‌و ناتوانێت له‌ پێداویستییه‌كانی سه‌رده‌می نوێ تێبگات‌ و ناتوانێت به‌پێی پێداویستییه‌كانی ژیانی نوێ‌ و سه‌رده‌می نوێ كار بكات‌ و حزب‌ و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ش به‌ڕێوه‌ ببات.

دیاره‌ نه‌وه‌ى كۆن ره‌گ‌ و ریشه‌ى له‌ خاكدایه‌ و ئه‌زموون‌ و هێز و هه‌ژموونێكی جێگیر و پته‌وتری هه‌یه‌ له‌چاو نه‌وه‌ى نوێ و ئه‌وه‌ش زۆرجار وا ده‌كات، له‌ ململانێكانی نێوان دامه‌زراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ و حزبیشدا له‌ كوردستاندا هه‌ژموونی نه‌وه‌ى كۆن باڵاده‌ستتر ده‌ربكه‌وێت‌ و زۆربه‌ى كات بوار بۆ نه‌وه‌ى نوێ نه‌كاته‌وه‌، كه‌ بوونی خۆی بسه‌لمێنێت، نه‌وه‌ى نوێش له‌به‌ر كه‌مئه‌زموونی و لاوازیى توانا و ئاستی تێگه‌یشتن و نه‌توانینی لێكدانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ى واقیع وه‌كوو ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌، زۆربه‌ى كات له‌به‌رده‌م نه‌وه‌ى پێشتردا وه‌كوو به‌زیو یان پاشه‌كشه‌كردوو ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌مه‌ش وای كردووه‌، زۆربه‌ى كات سه‌ربای ململانێی سه‌ختی نێوان ئه‌و دوو نه‌وه‌یه‌، نه‌وه‌ى نوێ له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی سه‌ختی نه‌وه‌ى كۆندا رابێت‌ و هه‌ڵبكات‌ و به‌ جۆرێك خۆی بداته‌ ده‌سته‌وه‌. ده‌شێ ئه‌مه‌ش یه‌كێكە له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی لاوازیى ئاستی نوێبوونه‌وه‌ و گۆڕانكاری له‌ كوردستاندا، چ له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و چ له‌سه‌ر ئاستی سیاسی. ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌ى، كه‌ له‌ شه‌سته‌كاندا له‌ سه‌ركردایه‌تیی بارزانی جیابوونه‌وه‌، پاشان به‌ناچاری هاتنه‌وه‌ ژێر سایه‌ى هه‌ژموون‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و. ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌ى، كه‌ له‌ یه‌كێتیی نیشتمانیدا، چه‌ند جار یاخی بوون‌ و له‌ شێوازى ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری‌ و ئیلهام وه‌رگرتوو له‌ دابونه‌ریت‌ و عه‌قڵی باوی كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیی سه‌ركردایه‌تیی تاڵه‌بانی بێزار بوون، نه‌ك هه‌ر هاتوونه‌ته‌وه‌ ژێر سایه‌ى ئه‌و هه‌ژموون‌ و ده‌سه‌ڵات‌ و عه‌قڵه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌گه‌ڵ رۆیشتنی كاتدا خۆیشیان بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌و عه‌قڵ‌ و میتۆدی كاركردنه‌ى، كه‌ پێشتر لێی یاخی بوون. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت، له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌قلیدیی وه‌كوو ئێمه‌دا، یاخیبوون له‌ ده‌سه‌ڵاتی باوك‌ و یاخیبوون له‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ئاسان نییه‌ و ئه‌وانه‌یشی، كه‌ دروشمی خه‌باتیان بۆ گۆڕینی ریشه‌ی ئه‌و كو‌لتوور و دابونه‌ریته‌ هه‌ڵگرتووه‌، خۆیان له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و یاسا و رێسایانه‌دا ده‌جووڵێن، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌و دابونه‌ریت‌ و كولتوور و عورفە‌یه‌.

كه‌واته‌ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای باسه‌كه‌، ئێمه‌ چه‌ندێ ئیدیعای نوێبوونه‌وه‌ و گۆڕانكاری‌ و رووخاندنی بنه‌ما ته‌قلیدییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و دابونه‌ریت‌ و عه‌قڵی باو و باڵاده‌ستی كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ین، ده‌ربازبوونمان له‌ هه‌ژموونی ئه‌و خاسێتانه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌، چونكه‌ ئێمه‌ له‌ رووی نه‌سته‌وه‌ ئاماده‌یی خۆگۆڕین‌ و گۆڕانكاریی ریشه‌ییمان نییه‌ و ده‌توانم بڵێم، له‌ بارێكی تردا هه‌موومان به‌ جۆرێك خۆپارێز و نەریتپارێزین.

 

 

ریکلام

وتار

ئایا سه‌رۆك تره‌مپ یۆتۆپیا بۆ ئیسرائیل دروست ده‌كات؟

لوقمان غەفوور

 

سه‌رۆك تره‌مپ گه‌ر بتوانێت قه‌ناعه‌ت به‌ مه‌حموود عه‌باس سه‌رۆكی رێكخراوی ئازادیخوازی فه‌له‌ستین بكات تا رازی بێت به‌ (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌)، ئه‌وه‌ مێژوویه‌كی گه‌وره‌ بۆ ئه‌مریكا ده‌ستبه‌رده‌كات كه‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌و كاره‌ی كه‌ سیدۆر رۆسڤێلد- سه‌رۆكی پێشووی ئه‌مریكا به‌ راگه‌یاندنی (The Big Stick) له‌ 1904 كۆنترۆڵی كه‌نداوی په‌نه‌ما-ی كرد. به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا تره‌مپ وه‌ك رۆسڤێڵد نه‌مونیانه‌ له‌ قسه‌كردنی كاری دیپلۆماتی و له‌ هه‌مانكاتدا هێزێكی ره‌قه‌ له‌په‌رپه‌رچدانه‌وه‌دا؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ چه‌ند مانگێكی تر ده‌ره‌كه‌وێت.

ئێستا خاوه‌ن ماڵ كه‌ فه‌له‌ستینییه‌كانن به‌ تێكڕا رێكه‌وتنه‌كه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و سه‌عاتێك دوای راگه‌یاندنیی، به‌ هه‌زاران خۆپیشانده‌ر له‌كه‌رتی غه‌ززه‌ كه‌وتنه‌ سوتاندنی وێنه‌ی سه‌رۆك تره‌مپ و به‌لافیته‌ی گه‌وره‌ (فه‌له‌ستن بۆ فرۆشتن نییه‌) به‌رپه‌رچی رێكه‌وتنه‌كه‌یان دایه‌وه‌. كه‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌كی خراپه‌ بۆ فه‌له‌ستینییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆك تره‌مپ باسی له‌وه‌شكرد كه‌ سه‌ره‌تا فه‌له‌ستینییه‌كان نیگه‌ران ده‌بن به‌ڵام دواتر له‌باشی پرۆژه‌كه‌ تێده‌گه‌ن.

بڕوام نییه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ی تره‌مپ له‌ پره‌نسپه‌وه‌ بێت، چونكه‌ چۆن قه‌ناعه‌ت به‌ خاوه‌ن ماڵ ده‌كه‌ن (بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماس و رێكخراوی ئازادیخوازی فه‌له‌ستی) كه‌ ئه‌بێت هه‌ردووكیان له‌گه‌ڵ ئیسرائیل رێككه‌ون! خۆ ئه‌گه‌ر جارید كۆشنێر زاوا و راوێژكاره‌ جووه‌كه‌ی تره‌مپ توانیبێتی به‌رپرسانی میسر و ئوردن و سعودیه‌ و ئیمارات وا لێبكات كه‌ قه‌ناغه‌ت به‌ فه‌له‌ستینییه‌كان بكه‌ن ئه‌وه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی تره‌مپ جێبه‌جێ ده‌بێت كاتێك وتی:”ئه‌گه‌ر جارید كۆشنێر نه‌توانێت ئه‌م كێشه‌ چاره‌سه‌ر بكات ئه‌وه‌ كه‌س ناتوانێت كێشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكات”.

پرسیارێكی تریش هه‌یه‌: ئایا ئیسرائیلییه‌كان هه‌موویان ئه‌مه‌یان به‌دڵه‌، بێگومان نه‌خێر، كێبڕكێكاره‌كانی نه‌تنیاهۆ ئه‌مه‌ به‌باش نازانن. جێدیون لێچی نووسه‌ری رۆژنامه‌ی هارتز، نووسیویه‌تی:”تره‌مپ نه‌ك ته‌نیا ئیسرائیلێكی نوێی دروستكرد به‌ڵكو جیهانێكی نوێی دروستكرد. جێهانێك به‌ده‌ر له‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی، بێ رێزگرتن له‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی، به‌بێ ره‌چاوكردنی عه‌داڵه‌ت.”

كاتێك رێكه‌وتنه‌كه‌ له‌ به‌حرین راگه‌یه‌نرا، عه‌بدولفه‌تاح سیسی سه‌رۆكی میسر، له‌ 3ی جون-ی 2019 وای خسته‌ڕوو كه‌ میسر شتێك قبوڵ ناكات كه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان ره‌تیكه‌نه‌وه‌، تا مانگی دیسێمبه‌ر-یش هه‌موو لێدوانه‌كانی به‌رپرسانی میسر دژی (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌) بوون، كه‌چی 28 جێنیوه‌ری 2020 هه‌موو بێده‌نگیان هه‌ڵبژارد، به‌پێچه‌وانه‌ی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی میسر به‌ سه‌ركه‌وتن بۆ فه‌له‌ستین-ی وه‌سفكرد، تۆبڵێی بۆ ئه‌وه‌ بێت رێكه‌وتنی سه‌ده‌، له‌ رێگه‌ی وشكانییه‌وه‌ ئوردون به‌ میسره‌وه‌ ئه‌به‌ستێته‌وه‌.

ره‌نگه‌ ئه‌م جووت مۆرالییه‌ی عه‌ره‌ب بێت كه‌ هێشتا فه‌له‌ستینییه‌كانی نیگه‌ران كردووه‌ و رازی نین به‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ و 70 ساڵه‌ به‌ده‌ست كێشه‌ی (عه‌ره‌ب-ئیسرائیله‌وه‌) ده‌ناڵێنن، ئه‌گینا رێكه‌وتنه‌كه‌ چه‌ند قازانجی ئیسرائیله‌، ئه‌وه‌نده‌ قازانجی فه‌له‌ستنینه‌. چونكه‌ به‌پێی رێكه‌وتنه‌كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌مریكا 50 ملیار دۆلار دابینده‌كات بۆ 179 پرۆژه‌ له‌ كه‌رتی غه‌ززه‌ و كه‌رتی خۆرئاوای ده‌وڵه‌ته‌ نوێ-یه‌كه‌ی فه‌له‌ستین له‌بواری نیشته‌جێكردن و پیشه‌سازی و دروستكردنی پرد و چه‌ند پرۆژه‌، له‌هه‌مانكاتدا بۆ ماوه‌ی 4 ساڵ هه‌موو پرۆسه‌یه‌كی نیشته‌جێبوونی له‌ كه‌رتی خۆرئاوا ده‌وه‌ستێنێت.

ده‌وڵه‌تی فه‌له‌ستین-ی نوێ (كه‌رتی خۆرئاوا و كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌ پردو و تونێل به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌)، ده‌وڵه‌تێكه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلدا كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی له‌وه‌ی ئێستا زۆر زیاتر ده‌كات چونكه‌ دۆڵی ئوردون و ناوچه‌ی جۆلان-ی سوریا به‌ره‌سمی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌خاكی ئیسرائیل. به‌مه‌ش ئه‌مریكا كۆنترۆڵی ئه‌منی سنووری خۆرهه‌ڵاتی ئوردون ده‌كات به‌ته‌واوی له‌رێگه‌ی ئیسرائیله‌وه‌.

رۆژنامه‌ی واشنگتۆن پۆست نووسیویه‌تی گه‌وه‌رترین فرسه‌ت دراوه‌ به‌ فه‌له‌ستن، له‌ناو دنیای عه‌ره‌بیدا جگه‌ له‌هاوسۆزه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئیران كه‌ سوریا و عیراقه‌ هه‌موو عه‌ره‌ب بێده‌نگه‌. ماكینه‌ی سه‌ره‌كی (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌-رێكه‌وتنی سه‌ده‌) سعودیه‌ و ئیمارات و ئوردنه‌، میسریش دوای به‌رژه‌وه‌ندی خۆی ده‌كه‌وێت ئه‌گینا له‌رووی پره‌نسیپه‌وه‌ له‌ ده‌نگی ناڕه‌زایی ناسیونالیستی عه‌ره‌بی ده‌ترسێت.

نهێنییه‌كه‌ش له‌وه‌دایه‌ بۆ رازیكردنی فه‌له‌ستینییه‌كان، سعودییه‌ هاوكارییه‌ داراییه‌كانی له‌ 7 ملیۆن دۆلاره‌وه‌ كردووه‌ به‌ 20 ملیۆن دۆلار زیاتر له‌ مانگێكدا. ئه‌مه‌ش له‌ پێناوی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ رێكه‌وتنه‌كه‌دا هاتووه‌ كه‌ كه‌رتی غه‌ززه‌ له‌ چه‌ك داده‌ماڵدرێت و ئاسایشی كه‌رته‌كه‌ ده‌درێته‌ ده‌ست پۆلیس كه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌ته‌ نوێیه‌كه‌ی فه‌له‌ستینیدا ده‌بێت.

كێشه‌یه‌ك له‌نێو رێكه‌وتنه‌كه‌ هه‌یه‌ فه‌له‌ستین سوپای نییه‌ له‌ هیچ یه‌كێك له‌كه‌رتی خۆرئاوا و كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌ڵكو تێكرای ده‌وڵه‌ت له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی سوپای ئیسرائیل-دا ده‌بێت. كه‌ به‌شێك له‌ شیكه‌ره‌وانی سیاسی پێیانوایه‌ كه‌ بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ عه‌ره‌بی فه‌له‌ستین پارێزراو ده‌بن.
كێشه‌یه‌ك نامێنێت به‌ناوی قودس چونكه‌ ده‌بێته‌ پایه‌ته‌خیتی هاوبه‌شی ده‌وڵه‌ته‌ نوێ-یه‌كه‌ی فه‌له‌ستین و ئیسرائیل. سه‌رجه‌م كاره‌ ئیدراییه‌كانی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسرائیلدا ده‌بێت.

پرسیارێك كه‌ زۆر وروژێنه‌ره‌ ئایا روسیا و چین هه‌ڵوێستیان چییه‌؟ هه‌ڵوێستی روسیا و چین ئه‌رێنییه‌، چونكه‌ دروستكردنی چه‌ندین پرۆژه‌ی گه‌وره‌ی پرد و تونێل ده‌درێت به‌ وه‌به‌رهێنه‌رانی چین بۆ دروستكردن، گرنگترینیان: (له‌رێگه‌ی هه‌ردوو پردی ئه‌میر محه‌مه‌د “پردی دامیا” و پردی مه‌لیك حسێن “پردی نه‌بی” ئۆردۆن به‌ كه‌رتی خۆرئاوا-ی فه‌له‌ستینه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. له‌رێگه‌ی تونێلێكه‌وه‌ كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌یه‌كده‌به‌سترێته‌وه‌ كه‌ درێژییه‌كه‌ی نزیكه‌ی 40 كیلۆمه‌تره‌، به‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی به‌رزه‌ پردو و رێگای وشكانی و تۆنێله‌كه‌وه‌ وڵاتی ئوردون به‌ درێژی زیاتر له‌ 120 كیلۆمه‌تر ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ میسر و ده‌ریای مردووه‌. كه‌ هه‌موو رێگاكه‌ش له‌ژێر كۆنترڵی میسر و ئیسرائیلدا ده‌بێت).

له‌رێگه‌ی ئه‌و تونێله‌وه‌ ئه‌و دابڕانه‌ی له‌نێوان كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌دایه‌ نامێنێت، عه‌ره‌بی فه‌له‌ستین ئه‌توانێت له‌ كه‌رتی خۆرئاواوه‌ به‌سه‌لامه‌تی بچێت بۆ كه‌رتی غه‌ززه‌.

میسر هیچ زیانێك ناكات، 720 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ له‌خاكه‌كه‌ی له‌ سینا ئه‌دات به‌ كه‌رتی غه‌ززه‌، له‌به‌رامبه‌ردا ئیسرائیل 720 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ ئه‌دات به‌ میسر له‌ باكوری كه‌نداوی عه‌قه‌به‌. كه‌ له‌ ناوچه‌ی سینا فرۆكه‌خانه‌و یه‌كه‌ی نیشته‌جێبوون و پرۆژه‌ی كشتوكاڵی و پیشه‌سازی بۆ ئیسرائیلییه‌كان به‌ بری 10ملیار دۆلار دروستده‌كرێت.

ئه‌گه‌ر (ده‌ستخستنه‌ناوده‌ستی سه‌ده‌) یۆتۆپیا تێپه‌ڕێنێت و ببێته‌ به‌ شاری جوانی، ئه‌وا فه‌له‌ستینییه‌كان له‌ شه‌ڕ و ململانێ رزگاریان ده‌بێت. له‌هه‌مان كاتدا ئه‌بێته‌ یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین ده‌ستكه‌وته‌ مێژووییه‌كان بۆ تره‌مپ و چه‌كێكی كوشنده‌ش ده‌بێت بۆ كێبڕكێكاره‌كه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی 2020، خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌كێك له‌ رێكخراوی رزگاریخوازی فه‌له‌ستین و بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماس ئه‌م رێكه‌وتنه‌ ره‌تكه‌نه‌وه‌ ئه‌وا جه‌نگێكی نوێ ده‌قه‌ومێت و ئه‌مریكاش به‌ ره‌سمی پشتگیری ئیسرائیل ده‌كات، خۆ ئه‌گه‌ر پێكه‌وه‌ ره‌تیكه‌نه‌وه‌ ئه‌وا سزای ئابووری تره‌مپ ئاماده‌ و له‌سه‌ر پێیه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو رێكخراوه‌كه‌.

تێبینی : له‌ نه‌خشه‌كه‌دا دیاره‌ سه‌وزه‌ تۆخه‌كه‌ ده‌وڵه‌تی نوێی فه‌له‌ستینه‌(كه‌رتی خۆرئاواو كه‌رتی غه‌ززه‌ كه‌ له‌رێگه‌ی تونێل و پرد به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌)

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کورد لە نێوان ئێران و ئەمریکادا

هونەر تۆفیق

کوردی عێراق ، هەموو شەڕەکانی ڕابردووی لەگەڵ دەستەڵاتی سیاسی سونەکانی عێراقدا بووە . لەپاش نەمانی حکومەتی سونە ( حکومی بەعس ) بە جۆرێکی تر کورد بەر سونەکەوتەوە ، لەشەڕی تیرۆردا دژ بە قاعیدە و دواتر داعش ڕووبەڕووی هێزە سونە توند ڕەوەکان بۆتەوە .

بەر لەکۆتایی جەنگی دژ بەداعش هەموو سەنتەرە سیاسی و چاودێرە ستراتیژیەکان گریمانەی جەنگی داهاتووی عێراقیان بە جەنگی کورد و شیعە پێشبینی کرد . سەرەتای ئەو شەڕە لە ریفراندۆمی جیابوونەوەی کورد لەعێراق دەستیپێکرد ، درزێکی گەورە کەوتە پەیوەندی مێژوویی نێوان کورد و شیعەوە .

لەپاش ڕوخاندنی کۆمارەکەی سەدام حسەین ، ئەمریکا کوردی وەک سەرەڕمی هێرشەکانی بۆسەر توندڕەوە سونەکان بەکارهێنا . لەگەڵ ئەوەشدا ئەمریکا هیچ پاداشتێکی چاوەڕوانکراوی کوردی لە عێراقی دوای سەدامدا نەکرد .

ناکۆکیەکانی کورد و بەغدای بە پرسێکی نێوخۆیی و دەستوری ناو عێراق دەناساند ، لە گرێکوێرەکانی مادەی ١٤٠ و پرسی پێشمەرگە و نەوتدا ، ئەمریکا بێلایەن مایەوە و پشتیوانی کوردی نەکرد بۆ کردنەوەی گرێکوێرەکان .

لەپاش گرژبوون و بەرزبوونەوەی ئاستی ناکۆکی نێوان ئەمریکا و ئێران ، شیعەکانی عێراق خەریکە ناوماڵی خۆیان یەکدەخەنەوە و کۆدەنگی لەسەر دژبوون بەئەمریکا لەناویاندا دروست دەبێت . بەڵام کوردەکان لەپاش تیرۆرکردنی قاسم سلێمانیەوە وەک ئەوەی لە مۆتەکە قورسەکەی سەر سنگیان ڕزگاریان بووبێت ، توشی بێمنەتی بوون لە شیعە و ئێران .

لەناو ئەو ئاڵۆزی و گرژیانەی نێوان ئێران و ئەمریکادا ئەگەر بێلایەنی سەلبیان هەڵنەبژاردبێت ، بە کردەوە هاوسۆزیان بۆ ئەمریکا زیاترە . دەشێت ئەمریکا بۆ ئەم جەنگەش پێویستی بە کوردبێت ، وەک چۆن شەڕی سونەی پێکردن ، ئەمجارەشیان شەڕی شیعە بەکوردبکاتەوە .

لەم ئەگەرەیاندا کورد چۆن سونەی لە عێراقدا لەدەستدا ، شیعەکانیش لەدەست دەدەن کە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆهەستی تۆڵەی ئەو فشارانەی حەشدی شەعبی و ئێران لە ئەنجامی ریفراندۆمەکەدا خستیانە سەرکوردەکان . بەڵام ئەو هەستی تۆڵەکردنەوەی لەناو کورددایە دوو مەترسی گەورەی بەدواوەیە :
یەکەمیان ، نەبوونی گەرەنتی بردنەوە و هەڵگیرسانی شەڕێکی درێژخایەن .

دووەمیان ، لەئەگەری بردنەوەشدا ، نەبونی گەرەنتی تاسەر پشتیوانی ئەمریکایە لەکورد ، پێدەچێت ئەمریکا بە کوردی (شەڕکەر )سونەکانی عێراق بەهێزبکاتەوە و دواتر حکومەت و دەستەڵات بداتەوە بەسونە . جارێکی تر پرسەکەی بکاتەوە بە مەسەلەیەکی نێوخۆیی عێراق و پشت بکاتەوە کوردەکان .

کورد لە سەرەوەختی ڕیفراندۆمەکەیدا متمانەی بەنامە و بەڵێنەکەی وەزیری دەرەوەی ئەوکاتەی ئەمریکا نەبوو و داوای زەمانەتی زیاتری لە ئەمریکا دەکرد بۆ بردنەسەری بەڵێنەکەی تیلەرسن ، ئایا ئێستا بەبێ هیچ بەڵێنێک ئامادەیە لەپێناو ئەمریکادا خۆی بخاتە جەنگێکەوە کە ئەنجامەکەی لەدەستدانی هەم سونەو هەم شیعەدەبێت لە عێراقدا ؟!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

قسەیەکی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە

هەڵگورد جەلال

هەمیشە قسەگەلێكی زۆرو مشتومڕێكی زۆر هەیە لەسەر ئەوەی كێ خوێندەوارەو كێ نەخوێندەوارە، ئایا پێوەرەكانی خوێندەواری و نەخوێندەواری چییە؟ بوونی بڕوانامەیەكی خوێندن و زانینی نووسین و خوێندنەوە، بەسە بۆ ئەوەی ببینە كەسێكی خوێندەوارو گەلێكی خوێندەوار؟
لەكۆتایی هەفتەی رابردوودا، هاوڕێی ئازیزم (د.هەڤاڵ ئەبوبەكر) پارێزگاری سلێمانی، پشت بەست بەئامارە رەسمییەمانی بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی ئاشكرایكرد كە رێژەی (99.%)ی دانیشتووانی پارێزگای سلێمانی خوێندەوارن، ئەمە جێی دڵخۆشییە و مایەی ئومێدە، بەڵام كاتێك كتێبی (جیهانی خوێندنەوە)ی (ئارام سدیق)م تەواوكرد، تووشی جۆرێك لەپەشۆكاوی بووم، بەوەی سەرەڕای خوێندەواریمان، بەڵام ئاستی خوێندنەوەو هۆشیاری و حەزمان بۆ زانین و مەعریفە لەئاستێكی زۆر خراپ و مەترسیداردایە.
دەمەوێت لێرەوە، قسەیەكی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە بكەم لەم شارە بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی، بەگەڕانەوە بۆ چەند دەیەیەك پێش ئێستا، جیاوازییەكی زۆر لەرێژەی خوێندنەوەو خوێندەواریدا لەسلێمانی بەدی دەكرێت، رەنگە لەنەوەدەكانی سەدەی رابردوو هەروەها دەیەی یەكەمی ئەم سەدەیەدا، رێژەی خوێندەواربوون و زانینی نووسین و خوێندنەوە كەم بوبێت، بەڵام رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێب و دیالۆگی مەعریفەدا، لەئاستێكی زۆر باش و بەرزو باڵادابوو، بەڵگەش بۆ ئەوە، سەرەڕای خراپی دۆخی دارایی تاك، خراپی و كوالیتی بەرگ و چاپی كتێب، گرانی نرخی كتێب، بەڵام هێشتا تیراژی چاپی كتێب و كڕینی كتێب و ئیستیعارەو خوێندنەوەی كتێب لەئاستێكی زۆر باشدابوو.
كەچی لەئێستادا، كە هەم رێژەی خوێندەواری و زانینی نووسین و خوێندنەوە زۆر بەرزەو هەمیش دەزگای چاپ و زۆرو نرخی كتێب كەم و بەرگ و كوالیتی چاپی كتێب زۆر باشە، بەڵام رێژەی خوێندنەوەی كتێب و فرۆشی كتێب لەئاستێكی زۆر زۆر خراپدایە، بەپێی ئەوەی من بەردەستم كەوتبێت، كتێبی هەندێك نووسەری لێ دەرچێت، تیراژی زۆرینەی كتێبەكان لەخوار 500 دانەوەیە، كەچی هێشتا زۆرینەیان لەكۆگاو رەفەكاندا دەمێننەوەو بە هەراج دەفرۆشرێن.
لێرەو لەوێ‌، قسەی زۆر لەسەر ئەم هۆكارانە كراوە، من نامەوێت جارێكی تر باسی ئەو هۆكارانە بكەمەوە، بەڵكو خواستمە ئیزافەیەك بۆ سەر هۆكارەكان بكەم و بەشداربم لەو دیالۆگەی بەلاوازی لەئارادایە، لەسەر چۆنیەتی چالاككردنەوەو بەكلتوركردنی خوێندنەوە لەم شارەدا.
سلێمانی، هەم پایتەختی رۆشنبیرییە، هەم یەكێكیشە لەشارە داهێنەرەكانی دونیا لەبواری ئەدەبدا، هەمیش خاوەنی باكگراوندێكی گەورەیە لەجوڵەو بزاوتی رۆشنبیری و رووناكبیری و هەڵكەوتنی شاعیرو نووسەرو روناكبیری جددی و گەورەدا، بەڵام هێشتا نەتوانراوە، سلێمانی و شارەكانی تری هەرێمی كوردستان، لەو ئاستەدا بن كە رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێبدا، بوبێتە نەریت و سیمایەكی دیاری هاووڵاتییەكانی.
چەندین دەزگای چاپ و ناوەندی بڵاوكردنەوەی كتێب لەم شارەو شارەكانی تریش هەیە، بەڵام (هەندێكیان) هێندەی سەرقاڵ و لەخەمی دەستكەوتە ماددییەكەیدان، هێندەی ئەوە لەخەمی كوالیتی و ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نین كەبڵاوی دەكەنەوەو دەیخەنە بازاڕو كتێبخانەكانەوە، بۆیە منیش بەهەمان شێوەی زۆرێك لەهاوڕێكانی ترم كەلەسەر ئەم بابەتە قسەیان كردووە، لایەنگری سانسۆی كوالیتی كتێبەكانم، نەك كوالیتی ئازادیی بیركردنەوەو ئازادیی رادەربڕین، هێندەی ئاگاداریشبم ئێستا لەلایەن (بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوكردنەوەی سلێمانی) و (بەڕێوەبەرایەتی كتێبخانەی گشتی سلێمانی)ییەوە، رێكارێكی نوێ گیراوەتە بەر، بۆئەوەی رێگە لەنزیفی دەرچواندن و بڵاوكردنەوەی كتێب بگیرێت و بەهای راستەقینە بۆ كتێب و بۆ نووسەرەكانیان بگەڕێندرێتەوە، هەرچەندە پێ دەچێت ئەم رێكارانە كەمێك لەشێوەی سانۆردا بێت، بەڵام راستییەكەی سانسۆرە لەسەر بابەت و ناوەڕۆكی خراپ، نەك بابەت و ناوەڕۆكی تەندروست و گونجاو، پیۆیستە ئێمەی نووسەران و خوێنەرانیش هەم پشتیوانییان بكەین، هەم هاوكاریشیان بین لەخستەسەر رێچكەی دروستی كارەكە.
(ئارام سدیق)، لەكتێبە نوێیەكەیدا (جیهانی خوێندنەوە)، كەلەلایەن ناوەندی رۆشنبیری رەهەندەوە چاپ و بڵاوكراوەتەوە، ئاماژەی بەدیاردەیەكی سەیر كردووە، ئەوانیش خوێنەری ساختەیە، كەتەنها رووكەشیانە مامەڵە لەگەڵ كتێبدا دەكات و دوورونزیك پەیوەندی لەگەڵ ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نیە و نەیخوێندونەتەوە كە كڕیونی یان هەڵپەی بەدەستهێنانیانی بووە، ئەوەی (ئارام) باسی كردووە، راستییەكی تاڵەو دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، پێم وایە زۆرینەی ئەم خوێنەرە ساختەیە، دەچنە نێو ئەو ئاماری خوێندەوارانەوە كە لەلایەن هاوڕێم (هەڤاڵ ئەبوبەكر)ەوە بڵاوكرایەوە، بوونی رێژەیەكی زۆر لەخوێنەری ساختە، بۆتە مایەی شاردنەوەی ئەو كەمینەی خوێنەرە راستی و جدییەشی كە لێرەو لەوێ‌ بونیان هەیەو دەبینرێن، ژووری كەم بەڕێوەبەر هەیە، كتێبخانەی قەشەنگ و كتێبی زۆری تێدا نەبێت، بەڵام تەنها بۆ رووكەشەو ناخوێندرێنەوە، كەم پەرلەمانتار و سەركردەی سیاسی هەیە، كتێبێك یان دوان لەئۆتۆبیلەكەیدا نەبێت، بەڵام بەداخەوە جگە لەسەیركردنی بەرگەكەی، كەمیان سەیری ناوەڕۆكەكەیان كردووەو خوێندویاننەتەوە، لەزۆرینەی ماڵەكانیشدا كتێبخانەیەك هەیە، بەڵام تەنها كتێبی موجەلەدی بەرگ جوانیان تیادا ریزكردووەو هیچی تر.
بیریشمان نەچێت لەپاڵ بوونی خوێنەری ساختەدا، شتێكیش هەیە بەناوی نووسەری ساختە، بەوەی هێندەی سەرقاڵی ماركیتینە بۆ نووسین و وێنەكانی خۆی، نیو هێندەی ئەوە سەرقاڵ نیە بەنووسینی جددی و خوێندنەوەی جددی تر لەبارەی كتێبەكانییەوە.

دەكرێت، ئەم هەڵمەتە سست و لاوازەی ئێستا لەچەند ناوچەیەكی كوردستان بۆ بەكلتوركردنی خوێندنەوە دەستی پێكردووە، بكرێتە پرۆژەی جددی و نیشتمانی و خودی وەزارەتی رۆشنبیری و وەزارەتەكانی پەروەردەو خوێندنی باڵا سەرپەرشتی بكەن، چونكە ناكرێت ساڵانە پارەیەكی زۆری وەزارەتی رۆشنبیری بۆ چاپكردنی كتێب بڕوات، بەڵام رێژەی خوێنەر ساڵ لەدوای ساڵ لەكمبوونەوەو پاشەكشەدا بێت،
(ئارام)ی هاوڕێم، باسیشی لەرۆڵی میدیاكردووە، من تەئیدی بەشێكی رەخنەكانی دەكەم بەوەی زۆرینەی میدیاكان وەك پێویست بایەخیان بەنووسەرو كتێب و ناساندنی كتێب نەداوە، بەڵام لێرەوە ئەزمونی (گەلی كوردستان) باس دەكەم، بەوەی هەر رۆژە نمایشی كتێبێك دەكرێت و هەفتانەش ریكلام بۆ نوێترین چاپكراوەكان دەكرێت و بەبەردەوامیش نووسەران و ئەدیبان و شاعیران بانگهێشتی كەناڵەكە دەكرێن و لەسەر بەرهەم و چاپكراوەكانیان گفتووگۆدەكەن، راستە رەنگە ئەوە لەتموجی زۆرینەماندا نەبێت، بەڵام لەئێستادا تواناكان هەر ئەوەندە دێن بەدەستەوە، هێندەشی من ئاگام لێ بێت (ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌) هەفتەی چەند جارێك رێورەسم بۆ ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبە نوێیەكان رێكدەخات و دیالۆگ لەنێوان نووسەر و وەرگێڕو خوێنەراندا دروست دەكات.
هەرچی بوترێت، لەسەر (بایەخی كتێب) و (كاریگەری خوێندنەوە) و (گرنگیی خوێندنەوە)و هەرچیش بنوسرێت (لە ستایشی كتێبدا)، هێشتا هەر لەدێڕەكانی سەرەتاداین و مۆفەق نابین لەوەی ئامانجەكە بپێكین، هێندە نەبێت، ئەوەی خۆی بە(خوێنەری راستەقینە) و (نووسەری راستەقینە)دەزانێت، بەشداربێت لەو هەوڵە سەرەتایی و تاك و تەرایەی لێرەو لەوێ‌ دەدرێن بۆ ئەوەی (خوێندنەوە بكرێت بەكلتور) و ژمارەی كتێبخانەكان بگەیەندرێتە (%1)ی چێشتخانەو كافتریاو كوافێرەكانی پایتەختی رۆشنبیری.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان