ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

وه‌همی نوێگه‌ری و واقیعی كۆنه‌پارێزى

عەتا قەرەداخی

‌     ئایا په‌یوه‌ندیی نێوان دابونه‌ریت‌ و سیاسه‌ت چۆن دیاری ده‌كرێت؟ ئایا كام له‌م دووانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا كاریگه‌ریی ئاشكرا و له‌به‌رچاوی له‌سه‌ر ئه‌وی تریان هه‌یه‌؟ ئایا كام له‌و دوو بۆچوونه‌ نزیكترن له‌ راستی؟ ده‌بێ سیاسه‌ت كۆنترۆڵی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ بكات به‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌‌ و له‌ بارێكی وه‌هاشدا دابونه‌ریت ئاماده‌بوونێكی ئه‌وتۆی نه‌مێنێت؟ یان دابونه‌ریت كۆنترۆڵی سیاسه‌ت بكات‌ و ئه‌و سیاسه‌ته‌ى ملكه‌چی دابونەریت نه‌بێت، ئه‌وا دزێو‌ و ناشیرین ده‌ربكه‌وێت‌ و نه‌توانێت مانه‌وه‌ى خۆی مسۆگه‌ر بكات؟

دیاره‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردی وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی داخراو و دواكه‌وتووى په‌راوێزی مێژوو، وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێكهاته‌ خێڵایه‌تی ‌و ئایینیی داخراو، ئه‌وه‌نده‌ى دابونه‌ریت ‌و عورف تێیدا باڵاده‌سته‌، ئه‌وه‌نده‌ سیاسه‌ت به‌ مانای راسته‌قینه‌ى سیاسه‌ت، چ وه‌كوو زانستی سیاسی‌ و چ وه‌كوو سیاسه‌تی رۆژانه‌ و كاری حزبیش باڵاده‌ست نییه‌ و سه‌رباری خه‌ریكبوونی خه‌ڵكێكی زۆر به‌ سیاسه‌ته‌وه‌، سیاسه‌ت له‌چاو هێزی دابونه‌ریت‌ و عورفدا ئاماده‌بوونێكی لاوازی هه‌یه‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه كه‌ دابونەریت به‌رهه‌می ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌ر پێكهاته‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ یه‌كه‌ سه‌ره‌تایی‌ و بچووكه‌كانی پێكهێنه‌ری كۆمه‌ڵگاوه‌، تا یه‌كه‌ و دامه‌زراوه‌ باڵا َكۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌، كه‌ دابونەریت له‌ روانگه‌ى مۆدێرنیزم‌ و مۆدێرنێته‌وه‌، كه‌ خاسێتیی كۆمه‌ڵگه‌كانی ده‌ره‌وه‌ى دابونەریته‌، به‌ خاسێتی سه‌ره‌تایی یان خاسێتی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تایی‌ و دواكه‌وتووه‌كان داده‌نرێت، كه‌ ده‌شێ كۆمه‌ڵگه‌ى خێڵایه‌تی یان ئایینیی داخراو بگرێته‌وه‌. بێ گومان ده‌بێ بزانین ئه‌وه‌ى له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌ریتییه‌كاندا كار ده‌كات‌ و په‌یوه‌ندییه‌كان رێك ده‌خات‌ و ئاراسته‌ جووڵه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان دیاری ده‌كات، ئه‌وه‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، كه‌ رۆڵی دابونه‌ریت‌ و عورف زۆربه‌ى كات نه‌ك هه‌ر ده‌كه‌وێته‌ پێش یاسا و ده‌ستووره‌وه‌، به‌ڵكوو ده‌كه‌وێته‌ پێش شه‌رع‌ و بنه‌ماكانی ئایینیشه‌وه‌.

راسته‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیدا له‌مێژه‌ باسی سیاسه‌ت ده‌كرێت‌ و زۆریش باسی دیموكراسی‌ و ئازادی‌ و كرانه‌وه‌ به‌ رووی دنیای نوێ‌ و هاوچه‌رخدا ده‌كرێت‌ و به‌ حیسابیش له‌مێژه‌ شار له‌ كوردستاندا دروست بووه‌‌ و به‌و پێیه‌ش ده‌بێ كۆمه‌ڵگه‌ى شار ئاماده‌بوونی هه‌بێت. دیاره‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى شار و له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ى شاردا، په‌یوه‌ندییه‌كان ئاراسته‌یه‌كی ئاسۆییان هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندیی شێوه‌ هه‌ره‌می كۆتایی دێت‌ و هه‌ر كه‌سه‌ له‌سه‌ر بنه‌ما و ئاستی ئاماده‌بوونی خۆی جێگه‌ و پێگه‌ى ده‌بێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا و له‌ بارێكی وه‌هاشدا، واته‌ له‌ زه‌مینه‌ى شاردا، تاكه‌كه‌سی خاوه‌ن شوناس بوونی ده‌بێت. دیاره‌ بوونی تاكه‌كه‌سی خاوه‌ن شوناس ده‌توانێت ئاراسته‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان بگۆڕێت، له‌ په‌یوه‌ندیی لادێ، یان خێڵ‌ و عه‌شیره‌ته‌وه‌، بۆ په‌یوه‌ندیی شار. له‌ په‌یوه‌ندیی شاریشدا په‌یوه‌ندییه‌كان به‌ یاسا رێك ده‌خرێن‌ و هه‌موو كه‌س ئه‌رك‌ و مافی خۆی ده‌زانێت. دیاره‌ كاتێك چه‌مكی ئه‌رك ‌و ماف ده‌بێت به‌ چه‌مكێكی جێگیر و كارپێكراو له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، ئیتر شوێن‌ و پێگه‌ى دابونه‌ریت‌ لاواز ده‌بێت‌ و كه‌س له‌به‌ر خاتری كه‌سێكی تر كارێك ناكات، یان هه‌نگاو نانێت. كه‌واته‌ به‌ئاشكرا ده‌بینین، ئه‌وه‌ى تاكوو ئێستا له‌ كوردستاندا ده‌گوزه‌رێت، ئه‌وه‌نده‌ى به‌رهه‌می دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌رهه‌می یاسا و په‌ره‌سه‌ندن‌ و ته‌نانه‌ت سیاسه‌ت‌ و حزبایه‌تیش نییه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وا له‌ ئێمه‌ ده‌كات، كه‌ بڵێین دابونه‌ریت‌ و عورف، كه‌ به‌رهه‌م‌ و ده‌رهاوێشته‌ى ژیانی راسته‌قینه‌ى كۆمه‌ڵگه‌یه‌، تاكوو ئێستا نه‌ك هه‌ر به‌ زیندوویى ماونه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی ئاشكرا و له‌به‌رچاویان هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی دابونه‌ریت‌ و عورف وای كردووه‌، كه‌ كه‌سێتیی دامه‌زراوه‌ نوێیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ حزب‌ و ده‌سته‌ و گرووپ‌ و كۆی ئه‌و رێكخراوانه‌ش كه‌ خۆیان به‌ رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نی ناو ده‌به‌ن، لاواز و په‌راوێزیی بێت‌ و وه‌كوو پاشكۆی دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدییه‌كان، یان ئه‌ڵته‌رنایتیفی ئه‌وان ده‌ربكه‌ون‌ و ته‌نانه‌ت له‌ شێوازى كاركردنیشدا هه‌ست بكرێت، كه‌ هه‌مان عه‌قڵ‌ و به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و به‌ڕێوه‌یان ده‌بات، كه‌ عه‌قڵ‌ و به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌وى دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدییه‌كان، یان كۆمه‌ڵگه‌ى ته‌قلیدییه‌ به‌گشتی.

لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌دا، وه‌كوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتووی په‌راوێزى مێژوو، به‌ جۆرێك به‌هێزه‌، كه‌ كۆنه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تیی داگیر كردووه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌و نوخبه‌یه‌شی، كه‌ ئیدیعای ده‌ربازبوون له‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورف ده‌كه‌ن، یان ته‌نانه‌ت خۆیان وه‌كوو دژ و نه‌یاری دابونه‌ریت و عورف نیشان ده‌ده‌ن‌ و پێیان وایه‌ ده‌بێ خه‌بات بكرێت له‌پێناو ده‌ربازكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ رۆڵ‌ و فشار و هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورف، خۆیشیان زۆربه‌ى كات بێئاگایانه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌ ژێر كاریگه‌ریی هه‌مان هێز و فشاره‌وه‌‌ و هه‌مان شێوه‌ی به‌شه‌ فراوانه‌كه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ ده‌جووڵێنن‌ و كار ده‌كه‌ن، كه‌ یان به‌ پیرۆز و گرنگ سه‌یری دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌ن، یان هه‌ر هیچ نه‌بێت ئاسایی سه‌یری ده‌كه‌ن‌ و ره‌نگه‌ پێشیان وابێت، بۆ ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و تێكچوون بپارێزرێت، پێویست به‌وه‌ بكات، كه‌ هه‌مووان ده‌ست به‌ دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و ئه‌و ئه‌خلاق‌ و بنه‌مایانه‌وه‌ بگرن، كه‌ له‌ رابردووه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى له‌سه‌ر رۆیشتووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ ئاستدا په‌یوه‌ست بوون به‌ هه‌موو خاسێته‌ ته‌قلیدییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌، وه‌كوو جۆرێك له‌ ئیلتیزامكردن بۆ پاراستنی بوون‌ و شوناس سه‌یر ده‌كرێت. هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م تێڕوانینانه‌شه‌، كه‌ سیمای ئاشكرای ململانێی نێوان نه‌وه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ زیاتر به‌ ململانێ‌ و ناكۆكیی نێوان نه‌وه‌ی كۆن‌ و نوێ داده‌نرێت. كۆنێك، كه‌ خۆپارێزه‌ و ده‌یه‌وێت هه‌موو شتێك له‌ جێگای خۆیدا بمێنێته‌وه‌، یان ته‌نانه‌ت هه‌نگاوی به‌ره‌و رابردوو بنرێت، بۆ زیندووكردنه‌وه‌ى هه‌ندێ له‌و پیرۆزی‌ و خاسێته‌ له‌ده‌ستچووانه‌ى كه‌ ئێستا نه‌ماون، نوێیه‌كیش، كه‌ ده‌یه‌وێت نه‌ك هه‌ر هێڵێكی راست ‌و چه‌پ به‌سه‌ر هه‌موو رابردوودا بهێنێت، به‌ڵكوو ده‌یه‌وێت كۆی عه‌قڵ‌ و ره‌فتار و دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و شێوازى بیركردنه‌وه‌ و روانینی رابردوو بۆ ژیان بڕووخێنێت‌ و له‌ شوێنی ئه‌وانه‌دا، نوێیه‌ك به‌ دید و بۆچوونی حه‌زى خۆى بنات بنێت، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌ تاكه‌ رێگای گۆڕینی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌زانێت.

كوردستان له‌سه‌ر دوو ئاست له‌ ململانێی نێوان كۆن‌ و تازه‌دا ده‌ژی. یه‌كه‌میان ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، واته‌ چۆن نه‌وه‌ى نوێ ده‌یه‌وێت رابردوو ره‌ت بكاته‌وه‌ و له‌ شوێنی ئه‌ودا نوێ بینا بكات، واته‌ نوێ به‌پێی روانین‌ و لێتێگه‌یشتنی خۆی. دووه‌میشیان ئاستی ململانێی نێوان كۆن‌ و نوێی بواری سیاسه‌ته‌. مێژووى سیاسی له‌ كوردستاندا مێژوویه‌كی ئه‌وه‌نده‌ درێژ نییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا مێژوویه‌كی پڕ له‌ ململانێیه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ، كه‌ ئه‌ویش ئه‌گه‌ر له‌ ئاستێكدا ململانێی نێوان بیروباوه‌ڕ و ئایدیۆلۆجیا جیاوازه‌كان بووبێت، ئه‌وا له‌ ئاستێكی تردا ململانێی نێوان كۆن‌ و نوێیه‌، له‌نێوان هه‌ڵگرانی هه‌مان به‌رنامه‌ و بیر و ئایدیۆلۆجیادا، كه‌ ئه‌مه‌ش كۆن‌ و نوێی ته‌مه‌نه‌، كه‌ زیاتر مه‌به‌ست كۆن و نوێی عه‌قڵ و دید و تێڕوانینه‌ بۆ ژیان و بۆ دنیا. له‌ كوردستاندا ئه‌وه‌ى كه‌ وه‌كوو مێژووى سیاسی بشێ سه‌یر بكرێت ئه‌و مێژووه‌یه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ درووستبوون‌ و ده‌ركه‌وتنی حزبدا ده‌ست پێده‌كات كه‌ ئه‌ویش ته‌مه‌نی نزیكه‌ی سێ چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك ده‌بێت. سه‌ره‌تای درووستبوونی ژیانی حزبایه‌تی له‌ كوردستاندا له‌لایه‌ن نوخبه‌ی خوێنده‌واری كورده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت، كه‌ حزب له‌ كوردستاندا له‌ دروستبوونییه‌وه‌ به‌رهه‌م‌ و دروستكراوی نه‌وه‌ى نوێ بووه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌، له‌ هه‌ر قۆناغێكی مێژووییدا سه‌یر بكه‌یت، نوخبه‌ى خوێنده‌وار وه‌كوو نوێنه‌ری نوێ‌ و گۆڕانكاری‌ و نه‌یاری عه‌قڵی به‌ستووى كۆمه‌ڵگه‌ خۆى نماییش ده‌كات‌ و وای نیشان ده‌دات، داواكاری بنیانتنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی نوێیه‌، واته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ى هه‌ژموونی عه‌قڵی رابردوو، رزگاركراو له‌ هه‌ژموونی دابونه‌ریت‌ و عورفی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ هه‌موویان خاسێتیی كۆمه‌ڵگه‌ى ته‌قلیدین. له‌ كوردستانیشدا دروستبوونی حزب هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌و جۆره‌ بووه‌ و هه‌ر چۆن له‌ڕاستیدا حزب دامه‌زراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى شار و هاوچه‌رخه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ كوردستانیشدا حزب هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ وه‌كوو دامه‌زراوه‌یه‌ك بۆ له‌ئه‌ستۆگرتنی ئه‌ركی گۆڕانكاری‌ و بیناكردنی نوێ دروست بووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌شێ دوو ئاستی گرتبێته‌وه‌، كه‌ یه‌كه‌میان رزگاركردنی كوردستان بووه‌ له‌ ده‌ستی داگیركه‌ران، دووه‌میشیان رزگاركردنی كۆمه‌ڵگه‌ بووه‌ له‌ عه‌قڵ‌ و كو‌لتوور و دابونه‌ریتی دواكه‌وتووی رابردوو. ئیتر چه‌ندێ ئه‌وه‌ى به‌كرده‌وه‌ پیاده‌ كردبێت یان نا، ئه‌وه‌یان بابه‌تێكی تره‌.

دیاره‌ مێژوو ئاسایی ره‌وتی خۆی ده‌كات، به‌ڵام ناكرێت رۆڵ‌ و كاریگه‌ریی هێز و عه‌قڵ‌ و روانینی ده‌سته‌ و گرووپ‌ و نوخبه‌ی پێشه‌نگی كۆمه‌ڵگه‌ پشتگوێ بخرێت، كه‌ زۆر جار رۆڵی ئه‌مان له‌ چالاككردنی هێزی گۆڕانكاری‌ و به‌ره‌وپێشه‌وه‌ جووڵاندنی كۆمه‌ڵگه‌دا گرنگ‌ و پڕبایه‌خ ده‌بێت. دیاره‌ هه‌میشه‌ش ئه‌م هێزانه‌ له‌به‌رامبه‌ر هێزی كۆنه‌پارێزی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ململانێدا ده‌بن، كه‌ عه‌قڵ‌ و دابونه‌ریت‌ و عورف‌ و ئه‌خلاقی رابردوو پاڵنه‌ر و بزوێنه‌ریەتی. هه‌روه‌ك كاتێك رووبه‌ری حزبیش له‌ كوردستاندا فراوان بوو، هه‌مان ململانێكانی نێوان كۆن‌ و نوێ له‌و رووبه‌ره‌شدا ره‌نگی دایه‌وه‌ و ئاماده‌بوونی خۆی نواند. ده‌شێ زۆر لە كێشه‌كانی ناو دامه‌زراوه‌ى حزب له‌ كوردستاندا، په‌یوه‌ندیی به‌ ناكۆكیی نێوان كۆن‌ و نوێوه‌ هه‌بێت، نه‌ك به‌رنامه‌ و ئایدیۆلۆجیا‌ و ستراتیژ. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر له‌ رووی راستییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و ململانێ‌ و ناكۆكییانه‌ بكه‌ین، كه‌ له‌ ساڵانی شه‌سته‌كاندا جه‌سته‌ى پارتی دیموكراتی كوردستانی گرته‌وه‌، ئه‌وا ناتوانین بیسه‌لمێنین، كه‌ جیاوازیى بیر و بۆچوون‌ و ئایدیۆلۆجیا و ستراتیژی كاركردن هۆكار بووه‌ بۆ ئه‌و ناكۆكی‌ و ململانێیه‌، كه‌ دواجار دابه‌شبوونی لێ كه‌وته‌وه‌، به‌ڵكوو له‌ڕاستیدا هۆكارێك هه‌میشه‌ له‌ ململانێكانی نێوخۆی حزبی كوردیدا ئاماده‌یه‌، ئه‌ویش ناكۆكی‌ و ململانێی نێوان نه‌وه‌ى كۆن‌ و نه‌وه‌ى نوێیه‌. نه‌وه‌ى كۆن پێی وایه‌ خۆی ره‌وایه‌تیی ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ تا له‌ ژیاندا بێت ده‌بێ ئه‌و خاوه‌نی هه‌موو ده‌سه‌ڵات‌ و بڕیارێك بێت‌ و ناتوانێت دان به‌ بوونی نه‌وه‌ى نوێدا بنێت، نه‌وه‌ی نوێش پێی وایه‌ سه‌رده‌می نه‌وه‌ی كۆن به‌سه‌ر چووه‌ و ئه‌و ناتوانێت له‌ پێداویستییه‌كانی سه‌رده‌می نوێ تێبگات‌ و ناتوانێت به‌پێی پێداویستییه‌كانی ژیانی نوێ‌ و سه‌رده‌می نوێ كار بكات‌ و حزب‌ و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ش به‌ڕێوه‌ ببات.

دیاره‌ نه‌وه‌ى كۆن ره‌گ‌ و ریشه‌ى له‌ خاكدایه‌ و ئه‌زموون‌ و هێز و هه‌ژموونێكی جێگیر و پته‌وتری هه‌یه‌ له‌چاو نه‌وه‌ى نوێ و ئه‌وه‌ش زۆرجار وا ده‌كات، له‌ ململانێكانی نێوان دامه‌زراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ و حزبیشدا له‌ كوردستاندا هه‌ژموونی نه‌وه‌ى كۆن باڵاده‌ستتر ده‌ربكه‌وێت‌ و زۆربه‌ى كات بوار بۆ نه‌وه‌ى نوێ نه‌كاته‌وه‌، كه‌ بوونی خۆی بسه‌لمێنێت، نه‌وه‌ى نوێش له‌به‌ر كه‌مئه‌زموونی و لاوازیى توانا و ئاستی تێگه‌یشتن و نه‌توانینی لێكدانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ى واقیع وه‌كوو ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌، زۆربه‌ى كات له‌به‌رده‌م نه‌وه‌ى پێشتردا وه‌كوو به‌زیو یان پاشه‌كشه‌كردوو ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌مه‌ش وای كردووه‌، زۆربه‌ى كات سه‌ربای ململانێی سه‌ختی نێوان ئه‌و دوو نه‌وه‌یه‌، نه‌وه‌ى نوێ له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی سه‌ختی نه‌وه‌ى كۆندا رابێت‌ و هه‌ڵبكات‌ و به‌ جۆرێك خۆی بداته‌ ده‌سته‌وه‌. ده‌شێ ئه‌مه‌ش یه‌كێكە له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی لاوازیى ئاستی نوێبوونه‌وه‌ و گۆڕانكاری له‌ كوردستاندا، چ له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و چ له‌سه‌ر ئاستی سیاسی. ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌ى، كه‌ له‌ شه‌سته‌كاندا له‌ سه‌ركردایه‌تیی بارزانی جیابوونه‌وه‌، پاشان به‌ناچاری هاتنه‌وه‌ ژێر سایه‌ى هه‌ژموون‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و. ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌ى، كه‌ له‌ یه‌كێتیی نیشتمانیدا، چه‌ند جار یاخی بوون‌ و له‌ شێوازى ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری‌ و ئیلهام وه‌رگرتوو له‌ دابونه‌ریت‌ و عه‌قڵی باوی كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیی سه‌ركردایه‌تیی تاڵه‌بانی بێزار بوون، نه‌ك هه‌ر هاتوونه‌ته‌وه‌ ژێر سایه‌ى ئه‌و هه‌ژموون‌ و ده‌سه‌ڵات‌ و عه‌قڵه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌گه‌ڵ رۆیشتنی كاتدا خۆیشیان بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌و عه‌قڵ‌ و میتۆدی كاركردنه‌ى، كه‌ پێشتر لێی یاخی بوون. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت، له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌قلیدیی وه‌كوو ئێمه‌دا، یاخیبوون له‌ ده‌سه‌ڵاتی باوك‌ و یاخیبوون له‌ دابونه‌ریت‌ و عورفی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ئاسان نییه‌ و ئه‌وانه‌یشی، كه‌ دروشمی خه‌باتیان بۆ گۆڕینی ریشه‌ی ئه‌و كو‌لتوور و دابونه‌ریته‌ هه‌ڵگرتووه‌، خۆیان له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و یاسا و رێسایانه‌دا ده‌جووڵێن، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌و دابونه‌ریت‌ و كولتوور و عورفە‌یه‌.

كه‌واته‌ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای باسه‌كه‌، ئێمه‌ چه‌ندێ ئیدیعای نوێبوونه‌وه‌ و گۆڕانكاری‌ و رووخاندنی بنه‌ما ته‌قلیدییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و دابونه‌ریت‌ و عه‌قڵی باو و باڵاده‌ستی كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ین، ده‌ربازبوونمان له‌ هه‌ژموونی ئه‌و خاسێتانه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌، چونكه‌ ئێمه‌ له‌ رووی نه‌سته‌وه‌ ئاماده‌یی خۆگۆڕین‌ و گۆڕانكاریی ریشه‌ییمان نییه‌ و ده‌توانم بڵێم، له‌ بارێكی تردا هه‌موومان به‌ جۆرێك خۆپارێز و نەریتپارێزین.

 

 

ریکلام

وتار

ناکرێت هۆزە کوردییەکان پەراوێزبخرێن و تەشهیریان پێبکرێت

حەسیب شێخ صدرالدین

بە درێژایی مێژوی گەلی کورد بنەماڵەکانی کورد ڕۆڵی کاریگەرییان هەبووه له خەباتی سیاسی و ئاینی و کۆمەڵاتی، بەڵام له ئێستادا دەستێک له ناو سۆشیال میدیادا پەیدا بووە، کە دەیانەوێت هەموو وچان و مێژوی پڕسەروەری بنەماڵەکان زەڕبی سفربکەن، ئەگەر ئێمه قەڵس بین بەرانبەر کەسێک، ناکرێت هەموو کەسی ئەو کەسە بەخراپ بزانین و بێ هیچ فلتەرێک دابارینە سەر بنەماڵه و خانەوادەی، چوونکە هۆزەکانی کورد له پێشکەوتنی بازرگانی و سیاسی و ئاینی و هەموو سێکتەرە سەرەکییەکان ڕۆڵیان هەبوە و چەندین زانای ناو هۆزەکانی کورد توانیان یەکەم کتێبخانە دروست بکەن له زانکۆی ئەزهەر، سەیری مێژووی جافیش بکەین هۆزێک بوونە کە لەبواری کشتوکاڵ و بازرگانی و ئەدەبیات پێشەنگی ناوچەکانی تری کوردستان بوونە، نمونەی شاعیر و ئەدەبزانی ناو هۆزی جاف، (ئەحمەد موختار جاف) که تا ڕۆژگار بە رەوپێش بڕوات تام و چێژی شیعرەکانیان زیاتر دەبێت، له ناو هۆزی شێخدا نمونەی (مەلا شێخ محەمەدی قەردەداغی و صابری و بێخود و شێخ ڕەزای تاڵەبانی)مان هەبووە له هۆزی هەمەوەند (فەقێ قادری هەمەوەندی)مان هەبووه.

کە ئەم کەڵه پیاوەنە هەر یەکێکیان له هۆزی جیاوازی کورد بوون و خزمەتێکیان کردوە، کە شیعرەکانیان له زانکۆکاندا بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای تێدا بەدەستدەهێنن، بۆیە ناکرێت خەڵکی بکەوێتە دوای هاتوو هاواری سۆشیال میدیا، بێ ویژدانانە بکەونە گیانی بنەماڵه کوردییەکان، جا هەموو ئەو بنەماڵانەی کە ناو بنچینەیان هەیه، هەموو ئەمانە ئەگەر له سیاسەت یان ئابوری یان ئاینی، ڕۆڵیان نەبووبێت ئەکرێت بڵێن له ئاشتەوایدا پلەی یەکەم بوونە، بۆیە بێویژدانییە هێرش و جنێو بدەین بە کەسایەت و هۆزەکانی خۆمان، چوونکە زۆرێک له کە ساییەتی ناو هۆزەکان سنوری ئەدەبیات و چالاکیان بووە بە نێودەوڵەتی بەڵام لای خۆمان قەدرییان نازانین، کورد ووتەنی زیندوو کوژی مردوو پەرستین.

بۆیە هه میشە کوردەواری ووتوویانە چەم بێ چەقەڵ نابێت ناکرێت ئێمه بەهۆی خراپی کەسێک هەزاران کەسی دیکە خراپ بکەین کە لەو هۆزو کەسانەی کە خراپییان دەکەین دەیان زاناو شاعیری وەک ئەو کەسانەی تێدایە کە له سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چەند سەرنجێکی خێرا سەبارەت بە ڕێککەوتنی چین و ئێران

بەهرۆز جەعفەر 

‎ئەم ڕێککەوتنەی چین و ئێران وەرچەرخانە چونکە؛
‎یەکەم؛ لە ڕووی سەربازییەوە (٥٠٠٠) پێنج هەزار سەربازی چینی لە ئێران دائەبەزن، ئەوەش بە پێی ڕێککەوتنەکە بەناوی پارێزگاریی کردن لە کۆمپانیا چینیەکان. ئەمەش یەکەمین دەستێوەردانی سەربازیی چینیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
‎دووەم؛ ڕێککەوتنەکە پاڵپشتیەکی ئابوریی گرنگە لە ئێران کە (٤٠٠) چوارسەت ملیار دۆلاری چینی تیا وەگەڕئەخرێت و نەوتی ئێران بۆ ٢٥ ساڵ بە چین ئەفرۆشرێ بەنرخی ٣٠٪ ی خوار بازاڕ.
سێهەم: ئەمە ڕێککەوتنە واتە Initial Agreement نیە. وە ئەکرێت بڵێن هەم گرێبەستە هەم ڕێککەوتن..هەمیشە گرێبەست بەشێکە لە ڕێککەوتن.
‎چوارەم؛ ڕێککەوتنەکە ئەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە پاش ئەوەی لەپەرلەمانی ئێران پەسەند ئەکرێ.
پێنجەم؛ شتێکی گرنگ هەیە، بەدیم کرد. ئەویش بۆ نمونە ئێران پرۆژەیەکی گەورەی بواری تەکنەلۆژیا یان پیشەسازیی هەیە، دوو کۆمپانیا پێشکەشی ئەکەن یەک فەڕەنسی و ئەویتر چینی.. ئێران لەمەدا ئەبێت بە ناچاریی ئەوەی چین هەڵبژێرێت.

شەشەم؛ ڕووسەکان ئەم ڕێککەوتنەیان پێ ناخۆشە، ئەگەریش سەیر بکەین هەموو کاتێک لە ئەنجومەنی ئاسایش ڕووسیا بۆ داکۆکی لە چین کارتی ڤیتۆی راکێشاوە. بەڵام سەیری چین بکەین و مێژووی چین لە ئەنجومەنی ئاسایش ئەوا هیچ کات وەیان کەمترین کات کارتی ڤیتۆی هەبوە بۆ هەر پرسێک. بگرە لە بابەتی ئێراندا هەموو کات لەگەڵ ئەمریکیەکان بون. بەڵام ئایا لەمەولا وا ئەبێت!؟
حەوتەم؛ مێژووی ڕێکەوتن لە ئێراندا، لە زەمانی سەفەویەت، قاجار، پەهلەویەت تا ئەگاتە زەمانی دوای شۆڕش ڕوون نییە. زۆر کات هەبوە ئێرانیەکان لە بەشێک خاکی خۆیان خۆشبون بۆ زلهێزەکان. بۆ بەریتانیا ئەمەیان کردوە. بۆ ڕووسەکانیش.
هەشتەم: ڕێککەوتنەکە ئابورییە، بەڵام بە ئەگەری زۆر ڕەهەندی ئەمنی و سەربازیی ئەبێت. پێدەچێ چین لە ئێران جێگەی خۆی پتەوتر بکاو بچێت بۆ عێراق و لوبنان و سوریا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەئاگایی و نائاگایی

عەبدوڵا تۆفیق

زۆرجار گوێمان لە ووشەی بەئاگایی و نائاگایی بووە بەتایبەت لە بواری دەروونناسیدا کە لەوێدا گرنگیەکی زۆری پێدراوە. ئەوەی شایانی باسە لە ڕاهێنانە دەروونیەکاندا بەشێکی گەورەی گرتووە، ئەویش لەبەر ئەوەی ئەوکەسانەی کە ڕاهێنانی دەروونی ئەنجام ئەدەن ئۆتۆماتیکی هەردوو بەشەکە بەشێوەیەکی پڕاکتیکی و ژیرانە بەکاردەهێنن. مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکە کە خودای گەورە توانای پێداوە کە لە هەردوو بارەکەدا بژی. مرۆڤ نزیکەی سێ بەش لە ژیانی لەناو نائاگایدا بەسەر ئەبات، کە ئەویش پێكهاتووە لە خەو، خەون، خەونی ڕۆژانە، بیرکردنەوە و فەنتاسیا.
ڕۆژانە سەدان و هەزاران جار دەچینە ناو نائاگاییەوە، وە ئەگەر نائاگاییەکەمان قوڵتر بوویەوە ئەوکاتە دەچینە بارێکیترەوە کە بە ترانس ناو ئەبرێت. هەریەك گوێگرتن لە مۆسیقا، سەیرکردن و گوێگرتن لە کەسێك، بیرکردنەوە، خەون و فەنتاسیا ئەمانە شوێنیان لە نائاگایدایە لە مێشکی مرۆڤدا. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە مرۆڤ لەوکاتەدا ئاگای لەجەستەی خۆی نامێنێ و شتەکانی دەوروبەری کەمتر گرنگیان ئەبێ و تەرکیزی بۆیان نامێنێ. بۆنمونە: ئەوکاتەی کە کەسێك سەیری یاریەکی سەرنجڕاکێش دەکات لە تەلەڤزیۆندا ئەو بەتەواوی لە تەلەڤزیۆنەکەدا دەبێ، تەواوی سەرنجی لە یاریەکەدا کۆدەکاتەوە، هەربۆیە زۆرجار ئەگەر قسەشیان لەگەڵدا بکرێت ئەوان گوێیان لێنابێ. ئەوان تەنها جەستەیان لە ژورەکەدایە و نائاگاییان لەوێ نەماوە. ئەگەر کەسێك بەو شێوەیە تەنها بە جەستە لەوێ ئامادەبوو، ئەوکاتە ئەتوانین کە بڵێین ئەو کەسە لەو شوینەدا ئامادەنییە. ئامادەبوونی کەسێك لە شوێنێکدا پێویستی بەئامادەبوونی هەردوو بەشەکە هەیە (بەئاگایی و نائاگایی). لەو کاتەدا کە خوێندکارەکان لە پۆلەکەدا خەیاڵیان ڕۆشتووە ئەوان گوێیان لە مامۆستا و هاوپۆلەکانیان نابێ، مەگەر دەستیان لێبدرێت و بیان جوڵێنن هەتا بەئاگاییان بۆ بگەڕێتەوە.
باوکی دەروونناسان (سیگمۆن فرۆیدیش) لە کۆتایی (١٨٠٠)کاندا تیۆری و شیکردنەوەی خۆی هەبوو لەسەر ئەم دوو بەشە گرنگەی مرۆڤ کە تەواوکەری یەکن. بەڵام دەیان ساڵی خایاند کەس نەما باسی ئەم بوارە بکەت هەتا ساڵی (١٩٨١) لە لایەن پزیشکی دەرووناسی ئەمریکی (ڕۆگر سپارێ) لەسەر شیکردنەوەکەی بۆ هەردوو بەشەکەی مێشك (بەئاگایی و نائاگایی) توانی خەڵاتی (نۆبڵ) بەدەست بهێنێت. (سپارێ) لای ڕاستی بە لای نائاگایی شیکردەوە کە ( خەون، خەونی ڕۆژانە، ئاواز، فەنتاسیا، هەست، گرفت چارەسەرکردن، سیمبول، تەماشاکردن و خۆناسین) لەخۆ دەگرێت. لای چەپیش لای نائاگایی کە (مەنیق، زیرەکی، ماتماتیك، توانی خوێندنەوە، توانای نوسین، زمان، شت لێکدانەوە، من”خود”) لەخۆ دەگرێت. کەواتە هەرکات تۆ بەهۆی بیرکردنەوەیەکەوە ئاگات لەخۆت و دەوروبەرت نەما ئەوا تۆ چوویتە ناو نائاگاییەوە/ لای ڕاستی مێشکت.
بەکارهێنان و چوونە ناو نائاگاییەوە بەشێوەیەکی دروست و باش کاریگەریەکی زۆری هەیە لەبوارەکانی زانست، وەرزش، گرفت چارەسەرکردن، داهێنان و بواری ڕامیاریدا و …تاد. زۆر جار پرسیار لە لایەن دەروونناسەکانەوە لە وەرزشکارە سەرکەوتووکان کراوە؛ کە چ هۆیەك هەیە لە پشت ئەو سەرکەوتنانەیانەوە، وەڵامی وەرزشەوانەکان زۆرجار بە (خۆشم نازانم بۆچی) دراوەتەوە. بەڵام ئەوان پێش یاریەکەیان ئەوەیان هەست پێکردووە کە ئەوان سەرکەوتو ئەبن.
لە یاریەکانی وەك (مەلەوانی، یاری تێنس، گۆڵف، یاری سەربەفر، باسکە، فۆتبۆڵ و یاریەکانی گۆڕەپان و زۆریاری تری وەك زۆرانبازی و کاراتێ؛ …) هەمیشە ڕاهێنانی دەروونی بۆ پرۆگرامکردن و چوونی وەرزشەوانەکان بۆ لای ڕاستی میشك (نائاگایی) بە شێوەیەکی بەئاگایی، لەوێدا بڕوا بەخۆبوونیان بەهێزتر دەبێت ڕۆڵێکی گەورە و بەرچاوی هەبووە. ئەو یاری چیانە سوودیان لەو پڕۆگرامکردن و چوونە ناو نائاگایی کردووە هەتا لەو رێگەیەوە ئەوان بتوانن ئاسانتر بچنە ناو باری ترانسەوە، بەو هۆیەشەوە ئەوان هەستی دلنیایی و سەرکەوتن لە یاریەکەدا هەست پێدەکەن. بەهۆی ئەو ڕاهێنانە دەروونیەوە ئەوان تەواوی سەرنجیان لەوە دەبێت کە دەیکەن و هیچیتر نابینن و نابیستن بۆ ئەوەی خەیاڵ و سەرنجیان بشێوێنێ، لای ئەوان هەر ئەوکاتە بوونی هەیەو ڕێگر نابینن لەبواری پزیشکیشدا چوونە ناو نائاگایی کاریگەرێەکی بەرچاوی هەیە. ئێستا لە زۆربەی وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهاندا پزیشکەکان دەچن کۆرسی تایبەتی دەخوێنن و خۆیان فێری ڕاهینانی دەروونی دەکەن، بۆئەوەی بتوانن لە بوارە جیاجیاکانی تەندروستی و پزیشکیدا بەکاری بهێنن. بۆ نموونە لە بواری نەشتەرگەری و چارەسەرکردنی دداندا ڕۆڵێکی گەورەی هەبووە. هەروەها بۆ نەخۆشیە دەروونیەکان و ماندوبوون، سترێس، حەوانەوە و گەڕانەوەی وزە و دەسەڵات. خەواندن (هیپنۆس) زانستێکی گرنگە و لە زۆر وڵاتدا گەشەی سەندووە، بەتایبەت لە نەخۆشخانەکاندا کەسانی پسپۆڕ بۆ زۆر چارەسەری دەروونی و نەشتەرگەری بەکاری ئەهێنن.
بە ئەزموونەوە ئەڵێم کە هاوکاریەکی زۆری بواری تەندروستی دەکات، بۆ کەمکردنەوەی ئازار، ترس و فۆبیا و زۆر کێشەی تر.
ئەبێت ئەو هۆکارانە چی بن لە پشت ئەو کەسانەوەی کە دەتوانن تیر و شمشێر و دەرزی لە لەشی خۆیان بچەقێنن؟ لە وڵاتی هیندستان لە شاری بۆمبای ساڵانە لە ماوەی هەفتەیەکدا لە ئاهەنگی تایبەتی خۆیاندا نزیکەی چل ملیۆن کەس کۆدەبنەوە بۆ بەرز ڕاگرتنی ئەو ڕۆژە پیرۆزەیان. لەوێدا زۆربەی بەشداربووان لەو جۆرە کارانە ئەنجامدەدەن، کە دەبێتە مایەی سەرسوڕمانی تەماشاکەران و شوێنی پرسیار لە لایان. لە کوردستانیش لە هەندێ شوێن و لای هەندێ لە تەریقەتەکان جۆرێ لەم شێوازە بەکاردەهێنن، کە لەشی خۆیان ئەبڕن و شوشە دەکرمێنن. زۆر کەم ڕوویداوە کە ئەوان دووچاری حاڵەتی ناڕەحەت بووبن کە پێویستیان بە چارەسەر بووبێ دوای ئەنجامدانی ئەو کارەیان، یان مردن. ئەوەش دەزانین کە زۆر لەوانەی کە لە بواری جادووگەریدا کاردەکەن بەشێوەیەك توانایەکی تایبەتیان بەکارهێناوە. جادووگەرەکە هاوکاری کەسانی تر دەکات؛ بۆ ئاوات خواستنیان بە تێکدانی دەروونی کەسێك، ماڵی کەسێك، تەنانەت بە مردنی کەسێك⁄ ڤودۆ.
لە دێر زەمانەوە هەتا ئێستاش، کە زانست لەم سەد و پەنچا ساڵەی پێشوودا پەرەی سەندووە، کەچی هێشتا زۆر کەس وادەزانن کە ئەو کەسانەی ئەو توانایەیان هەیە تەنها بەهرەیە، یان بوێریە. بەڵێ ئەوان بوێرن کە توانیویانە بگەڕێن هەتا ئەو هێزە گەورە بدۆزنەوە، کە ببێتە هاوکاریان و پشت بەو هێزە ببەستن، کە پێیان وایە لە سەر و توانای مرۆڤەوەیە.
بەپێی لێکۆڵینەوە زانستیەکان سەلمێندراوە، کە هەموو کەس ئەم توانایەی تیایە، ئەگەر متمانەی بەخۆی بەهێزبێت و ئەو سەرچاوەیە بدۆزێتەوە کە لە ناو خۆیدا هەیە و خودا پێی داوە. کەوابوو نابێ ئەو توانایە ببەستینەوە بە بەتوانایی، یان هێزو بەهرەیەك. ئێمە هەموو دەتوانین لەو جۆرە کارانە بەکاربهێنین ئەگەر توانیمان بەشێوەیەکی زانستی بچینە ناو نا ئاگایمانەوە.
دەبێ بڕوای تەواومان بەوە هەبێ کە دەیکەین و هەموو چەقی قورسایمان/ تەرکیزمان بخەینە گەڕ. ئەو کەسانەی کە لەو جۆرە کارانە دەکەن بە تەواوی خۆیان دەدەنە دەست ئەو شتەی کە ڕوودەدات و تەواو بیریان لێکردوەتەوە.
ئەوان ویستێکی بەهێزیان هەیە لەسەر ئەو کارە، ئەو هەموو شتانە لە کەسەکەدا کۆدەبێتەوە و بەکردنی ئەو جۆرە کارانە هیچ هەست بە ئازار ناکەن لە جەستەیاندا.
من لە کۆرسێکی لە بەشی پڕاکتیزەکردنەکەیدا بە سەر خەڵوزی داگیرساودا ڕۆشتم. دەتوانم بڵێم کە بێجگە لەو توانا و ئارەزووەی مرۆڤ هەیەتی لەسەر بە ئەنجامدانی ئەو جۆرەکارانە دەوروبەر و قەرەباڵغی و دەنگە دەنگی بەرز هاندانێك دروست دەکات، کە کەسەکە کارەکە بە ئاسانتر بەئەنجام بگەیەنێت. ئەو وتەیە زۆر شوێنی خۆی دەگرێت کە دەڵێ: ئەو بتوانێ منیش دەتوانم !

 

پسپۆڕی ڕاهێنانە دەروونیەکان*

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان