ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

هاشتاگێك لە فەیسبووك ڕاگەیەنرا
“مشتومڕێكی زۆر لەسەر خانەنشینی پلە باڵاكان دروست دەبێت”

 

خەڵك- بەشی هەواڵ
بڕیارە سبەینێ‌ پەڕلەمانی كوردستان كۆببێتەوە بۆ ئەنجامدانی خوێندنەوەی دووەمی پڕۆژە یاسای چاكسازی، بەڵام بەهۆی دیاری كردنی مووچەیەكی زۆر بۆ خانەنشینی پلە باڵاكان مشتومڕێكی زۆری لێ‌ كەوتۆتەوە و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هاووڵاتیان ناڕەزایی دەردەبڕن.

هاووڵاتیان و مووچەخۆران هاشتاگێكیان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و بەتایبەت فەیسبووك ڕاگەیاندووە لەژێر ناوی (نا_بۆ_خانەنشینی_وەزیر_و_پەڕلەمانتاران) ئەوەش وەك كاردانەوەیەك بەرامبەر ئەو بڕە مووچە زۆرەی بەدەر لە تەمەن و خزمەتی فعلی بۆ خانەنشینی پەڕلەمانتاران دیاری كراوە.

هاووڵاتیان لەگەڵ هاشتاگەكە نووسیویانە، “سبەینێ‌ سەنگی مەحەكە بۆ پەڕلەمانتاران، ئاخۆ دەتوانن دەستبەرداری ئیمتیازی خۆیان بن و شەڕی مووچەی بەزۆر پاشەكەوت كراوی فەرمانبەران و مووچەی كەمی خانەنشینانی مەدەنی بكەن؟!”.

سەرچاوەیەك لە پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئەو پڕۆژە یاسایە لە ئەنجوومەنی وەزیران بە وەزیری هەموو حزبەكانەوە دەنگی لەسەر دراوە و ڕەوانەی پەڕلەمان كراوە، كە بۆ خانەنشینی پەڕلەمانتار هاتووە بە ڕێژەی 25% و بڕی 2.5 بۆ هەموو ساڵێكی خزمەت دانراوە و كەسیش ناتوانێت لە 70% وەربگرێت و ئەو پەڕلەمانتارانەی دیكە، كە 15 ساڵ خزمەت و تەمەنی 45 ساڵیان نییە بڕیارەكە نایانگرێتەوە.

وتیشی، “ئەو پەڕلەمانتارانە نزیكەی 78 ئەندام دەبن و دەتوانن ڕێگە لە تێپەڕبوونی پڕۆژەكە بگرن، لە ئێستادا كار بۆ ئەوە دەكەن ئەو پڕۆژەیە تێنەپەڕێت، نەك لەوەی لە پڕۆژەكە ڕازی نین، بەڵكو لەسەر ئەوەی ئەوان داوایان كردوە یان هەموو ئەندامان بە 70% خانەنشین ببن یان كەس خانەنشین نەبێت”.

لای خۆشیەوە، مەم بورهان قانع، ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان لە ڕوونكردنەوەیەكدا ئاماژەی بەوەكردووە، سبەینێ‌ (12/ 1/ 2020) خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژە یاسای “چاكسازیی لە خانەنشینیی موچە و دەرماڵە و بەخشین و ئیمتیازاتەكانی دیكە”دا دەكرێت و ڕەنگە ئەم دانیشتنەی پەڕلەمان، درێژترین دانیشتنی ئەم خولەی پەڕلەمان بێت و زۆرترین قسە و بۆچوونی جیاوازی لێبكەوێتەوە.

دەشڵێت: “بۆ ئەوەی چاكسازی ڕاستەقینە سەرجەم جومگەكانی حكومڕانیی لە هەرێمی كوردستان دا بگرێتەوە، دەبێت بۆ وەرزی بەهارەی ئەمساڵ، حكومەتی هەرێم بە هەمئاهەنگیی پەڕلەمان، ئەم هەنگاوەی چاكسازیی تەواوبكات (كە ئەمەی سبەینێ‌ ڕەنگە كەمتر 20%ی چاكسازی ڕاستەقینە بێت، ئەگەر جێگای ئەو تێبینییانەی تێدا كرایەوە، كە بۆ خزمەتی گشتین) و دەبێت چاكسازی لە داهاتەكانی نەوت و خاڵە سنورییەكان و داهاتەكانی ناوخۆدا بكرێت، سەرەڕای ئەو سەدان تانكەر نەوتەی ڕۆژانە بە قاچاخ دەفرۆشرێن و داهاتەكانیان دیارنییە، نەك كێشەكان لە مووچەی توێژێكی دیاریكراودا كورت بكرێنەوە و بە ئانقەست لە توێژێكی دیاریكراو بدرێت و ڕای گشتی كوردستان بەلاڕێدا ببرێت”.

لای خۆشیەوە، د. شێركۆ جەودەت، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاماژەی بەوەكردووە، واژۆ لەسەر ڕاپۆرتی لیژنەی دارایی لەبارەی پڕۆژەی چاكسازی ناكات و دەڵێت: “لەبەرئەوەی ناڕەزایم و ئەوانەی ئێمە داوامانكرد ئەكرا بێتە دی، بەڵام حكومەتی هەرێم نەچووە ژێر باری جێبەجێكردنی”.

جەختیشی كردەوە، حكومەت كەمترین مووچەی خانەنشینی نەكردە 400 هەزار دینار و پاشەكەوتیش ناداتەوە فەرمانبەران.

هاوكات، د. كازم فاروق، سەرۆكی فراكسیۆنی نەوەی نوێ‌ لە ڕاگەیەنراوێكدا دەڵێت: “سبەی خۆم و ھاوڕێكانم لە پەڕلەمان دژی خانەنشینی پلەباڵاكان دەوەستین”.

دەشڵێت: “نابێت چیتر شتێك بەناوی پلەباڵاوە بمێنێت، وەزیر و پەڕلەمانتار و بەڕێوەبەری گشتی و ڕاوێژكار و سەرۆكی ھەرێم و سەرۆكی حكومەت و جیگرەكەی ھیچیان لە مامۆستا و پێشمەرگە و فەرمانبەرێكی ئاسایی زیاتر نیە و پێویستە ھەموویان بە یەك یاسا خانەنشین بكرێن”.

أ.ح

راپۆرت

پارێزگاری هەولێر دڵنیایی بە هاووڵاتیان دەدات
هاووڵاتیان لەگەڕەكی 8ی حەسارۆك بێ‌ خزمەتگوزاری ژیان بەسەردەبەن

خەڵك-ئارام سەردار
خاوەن زەویەكانی 8ی حەسارۆك لەهەولێر، كە لە 16 هەزار پارچە زەوی پێكهاتووە، تاوەكو ئێستا چاوەڕوانی گەیاندنی خزمەتگوزارین بۆ زەویەكانیان تاوەكو بیكەن بەیەكەی نیشتەجێ بوون، بەپێی زانیاریەكانی (خەڵك) بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری قیرتاوكردن بۆ 8ی حەسارۆك لەهەولێر پارێزگا پێویستی بە 85 ملیار دینار هەیە، پارێزگاری هەولێریش ڕایدەگەیەنێت، نامانەوێت قسەكانی ئێمە لەخزمەتی هەندێ نووسینگەی خانووبەرە بێت بۆ ئەوەی بچن زەوی لەسەر هاووڵاتیان گران بكەن، دڵنیایی هاووڵاتیان دەكەینەوە خەمی ئێمەیە و بەهەموو تواناوە هەوڵی دابین كردنی خزمەتگوزاری دەدەین.

لوقمان حەكیم، كە خاوەنی زەوییە لە گەڕەكی 8ی حەسارۆك بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، من بۆ ئەوەی لەژیانی كرێچی دەربازم ببێت پارچەیەك زەویم كڕی بەئومێدی ئەوەی خزمەتگوزاری بۆ بێت و بیكەم بەخانوو، بەڵام زیاتر لە 6 ساڵە ئەو زەویەم كرٍیووە و جگە لەبەڵێن تائێستا هیچ خزمەتگوزاریەكی بۆ نەهاتووە.

دەشڵێت: “من شەش ساڵە زەویەكەم كڕیوە، بەڵام زەویەكان زیاتر لە 15 ساڵە دابەش كراون و تاكە شوێنیشتە هیچ خزمەتگوزاریەكی بۆ نەچووە، بەئومێدین خزمەتگوزاری بۆ بچێت، چونكە زۆرینەی ئەوانەی زەویان هەیە كرێچین لەشوێنەكانی تر”.

هاوكات هێمن شێرزاد، كە هاووڵاتییەكەی نیشتەجێی گەڕەكی 8ی حەسارۆكە بۆ (خەڵك) وتی، “سەیربكەن لەنێو كۆمەڵێك زەوی بەتاڵ خانوومان دروست كردووە، بەناچاری چیتر تاقەتی كرێی خانوومان نەمابوو، دەبینن زیاتر لە 10 ماڵ بەناچاری و بەبێ بوونی هیچ خزمەتگوزاریەك خانوومان كردووە، هیوادارین حكومەت بەزوترین كات هەندێ خزمەتگوزاری سەرتاییمان بۆ دابین بكات”.

لای خۆشیەوە، فرسەت سۆفی، پارێزگاری هەولێر لەوەڵامی پرسیاری (خەڵك) لەچوارچێوەی كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، 8ی حەسارۆك شوێنێكی زۆر فراوانە و تەنها ئەو شوێنەش نیە كەوا خزمەتگوزاری بۆ نەچووبێت، بەڵكو لەزۆر شوێنی تر زەوی دابەشكراوە بەڵام خزمەتگوزاری بۆ نەچووە بەهۆی قەیرانی داراییەوە، ئێستاش ئێمە چاوەڕوانی حكومەتی هەرێمی كوردستانین یاخود ئەگەر بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكان بگەڕێتەوە بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری دڵنیایی دەدەین بەهاووڵاتیان، نووسراویشمان كردووە بۆ وەزارەتی شارەوانی و پشتیوانی هاووڵاتیانیشمان كردووە.

پارێزگاری هەولێر ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، ئێمە بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاری بەدوای ڕێگای تریش دەبین ئەگەر مومكین بێت كەرتی تایبەت بەبەرامبەر هەندێ زەوی بازرگانی خزمەتگوزاری بۆ بەرێت، بۆیە ئێستا لەپڕۆسەی گفتووگۆداین.

فرسەت سۆفی وتیشی، “نامانەوێت قسەكانی ئێمە لەخزمەتی هەندێ نووسینگەی خانووبەرە بێت بۆ ئەوەی بچن زەوی لەسەر هاووڵاتیان گران بكەن، دڵنیایی هاووڵاتیان دەكەینەوە خەمی ئێمەیە و بەهەموو تواناوە هەوڵی دابین كردنی خزمەتگوزاری دەدەین، بەڵام نابێت بیرمان بچێت لە ساڵی 2014ەوە بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكانمان بڕاوە و ئێستا پارێزگا هیچ بودجەیەكی نیە، لەكاتێكدا لەساڵی 2012دا تەنها بودجەی پارێزگای هەولێر زیاتر لە 300 ملیار دینار بووە لەپەرەپێدانی پارێزگاكان، بەڵام ئێستا هیچ بودجەیەك نەماوە”.

ئەوەشی خستەڕوو، ئەگەر بەنیوەی پێشتریش ئیمكانیەت هەبێت لەلایەن حكومەت، دەتوانین خزمەتگوزاری بۆ زۆربەی ئەو شوێنانە دابین بكەین، لەگەڵ حكومەتیش گفتووگۆمان كردووە بۆ ئەوەی بزانین لە ساڵی 2020 دەتوانین چ پڕۆژەیەكی ستراتیژی بۆ هەولێر بكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

پرۆفیسۆرێك پێیوایه‌ 60%ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ده‌بن

خەڵک – لوقمان غه‌فوور

چین 1500 كیلۆمه‌تر سنووری وشكانی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ كۆریای باكوور، به‌ڵام تائێستا ئه‌و وڵاته‌ هیچ حاڵه‌تێكی كۆرۆنای ئاشكرا نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌رپرسێكی ته‌ندروستی “هۆنك گۆنگ” ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هەیە تا مانگی چوار، سێ به‌شی دانیشتوانی جیهان تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ده‌بن.

پرۆفیسۆر گابریل لیونگ سه‌رۆكی به‌شی ته‌ندروستی گشتی له‌ زانكۆی “هۆنگ كۆنگ” به‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیان-ی وتووه‌  دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد كه‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-یان لێ ئاگاداركردووەته‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ 60%ی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ببن.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ له‌ 30 دیسێمبه‌ری 2019 له‌لایه‌ن چین-ه‌وه‌ به‌فەڕمی ڕاگه‌یه‌نرا تا ئه‌مڕۆ 13ی فێبریوه‌ری 1358 کەسی كوشتووه‌ و به‌پێی ئاماری ته‌ندروستی چین له‌ماوه‌ی 24 کاتژمێری رابردوودا 14 هه‌زار و 840 حاڵه‌تی نوێ تۆماركراوه‌ به‌مه‌ش ژماره‌ی تووشبوان گه‌یشتۆته‌ 60 هه‌زار و 310 كه‌س و له‌وانه‌ش 8 هه‌زار و 243 كه‌سیان له‌ حاڵه‌تی خراپدان.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ر زانایان به‌ فەڕمی ناوی زانستی Covid-19 یان لێنا، له‌ 28 ده‌وڵه‌ت بڵاوبووەته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی هاوسنوورن له‌گه‌ڵ چین زۆرترین تووشبویان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌چی كۆریای باكوور له‌ سه‌رده‌ستی ڕژێمێكی داپلۆسێنه‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چێت و هه‌موو ئامێرێكی په‌یوه‌ندیی و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تێیدا قه‌ده‌غه‌یه‌، هیچ حاڵه‌تێكی نه‌خۆشییه‌كه‌ی ڕانه‌گه‌یاندووه‌.

كی بارك مامۆستای كۆلێژی پزیشكی هارڤارد بۆ ڕۆژنامه‌ی یو ئێس توده‌ی، ڕونده‌كاته‌وه‌ كه‌ 10 جار سه‌ردانی مرۆیی بۆ كۆریای باكوور كردووه‌ و ئه‌و وڵاته‌ له‌بواری ته‌ندروستیدا زۆر هه‌ژاره‌، به‌هۆی لاوازی چاودێری ته‌ندروستی كه‌ سیستمێكی زۆر كلاسیكییه‌ توانای به‌رگری ئه‌م جۆره‌ ڤایرۆسانه‌ی نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر حاڵه‌تێكیش هه‌بێت نه‌ ده‌زانرێت و نه‌ دركی پێده‌كرێت.

ناجی شه‌فیق به‌رێوه‌به‌ری پێشووی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌ نوسینگه‌ی بیونگ یانگ به‌ وۆل ستریت جۆرنال-ی وتووه‌:”به‌رپرسانی كۆریای باكوور ئه‌سته‌مه‌ بتوانن ده‌مامك-یش بۆ خه‌ڵك دابین بكه‌ن نه‌ك چاره‌سه‌ری سه‌ره‌تایی نه‌خۆشییه‌كه‌”.

ده‌شڵێت: “كاتێك له‌وێ كارم ده‌كرد به‌ سه‌دان ژن و منداڵ كێشه‌ی كه‌مخۆراكی-یان هه‌بوو”، به‌ڵام له‌لایه‌ن به‌رپرسانی پۆنگ یانگ-ه‌وه‌ په‌رده‌پۆش ده‌كرا، بۆیه‌ به‌دڵنیایی له‌نه‌بوونی به‌رگری له‌شدا به‌ئاسانی خه‌ڵك تووشی كۆرنا ده‌بێت”، به‌پێی ئاماری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 40%ی خه‌ڵكی كۆریای باكوور، به‌دخۆراكیان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها سونگ ئین بۆم به‌رپرس له‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌ لێدوانێكیدا بۆ میدیای كۆریای باكوور جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ هیچ حاڵه‌تێك له‌ وڵاته‌یه‌كه‌یان بڵاونه‌بووەته‌وه‌ له‌كاتێكدا 90%ی بازرگانیشمان له‌گه‌ڵ چین هه‌یه‌.

وتیشی: “وه‌عی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌مان له‌ئاستێكدایه‌ كه‌ توانای خۆپاراستنیان هه‌یه‌”، باسی له‌وه‌شكردووه‌ به‌ڵام تا یه‌ك مانگ ده‌رگای سنوری هێڵێ ئاسن و ئۆتۆمبێل-یان داخستووه‌.

ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز نوسیویه‌تی ئه‌م قسانه‌ی به‌رپرسه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌كاتێكدایه‌ كه‌ وڵاتانی وه‌ك ژاپۆن 270 حاڵه‌ت، هۆنگ كۆنگ 50 حاڵه‌ت، كۆریای باشوور 28 حاڵه‌ت، تایوان 18 حاڵه‌ت و تایله‌ند 33 حاڵه‌ت و ڤێتنام 16 حاڵه‌تی لێ تۆماركراوه‌ كه‌ زۆربه‌یان هاوسنوورن یان نزیكن له‌ وڵاتی چین-ه‌وه‌.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ڕێگای سەرەكی نێوان سیدەكان- سۆران بێ تابلۆ و هێڵكاری هاتووچۆیه

خەڵك-نزار مستەفا
ڕێگەی شارۆچكەی سۆران- شاڕەدێی سیدەكان ڕێگای چەندان گوندی لەسەرە و دوای درووستكردنی ڕێگاكە بەشێكی زۆری تووشی داڕمان بووە و سەرەڕای قەرەباڵغی ڕێگاكە، بەڵام هیچ تابلۆیەكی هاتووچۆی بۆ دانەنراوە.

سیروان صابر، هاووڵاتیەكی دانیشتووی شارەدێی سیدەكانە بە(خەڵك )ی ڕاگەیاند، ئەم ڕێگایە یەك سایدە و بەهۆی نەبوونی هێماكانی هاتووچۆ و هێڵكاری ڕێنمایی، هاتووچۆ تێیدا سەختتر بووە.

وتیشی، “ڕێگایەكی سەخت و شاخاوییە و گۆرانی كەش و هەوا و هاتنی وەرزی سەرماش ئاستەنگی لەبەردەم هاتووچۆدا درووست كردووە، بەمەش لەگەڵ گۆڕانی كەش و هەوا تەمومژ دایدەپۆشێت و مەودای بینین بەڕادەیەكی بەرچاو كەمدەبێتەوە، چونكە پێچی زۆر و یەك سایدە، بۆیە سەختی ڕێگاكە و نەبوونی هێماكانی هاتووچۆ مەترسییەكانی زیاتر كردووە”.

لەلایەكی دیكەشەوە، سدیق حەسەن، شۆفێرێكە، كە ڕۆژانە هاووڵاتیان لەسیدەكانەوە بۆ سۆران دەگوازێتەوە بۆ (خەڵك) وتی، “ڕێگاكەمان كەموكوڕییەكی زۆری تێدایە و جگە لەمەش خراپ بوون و رۆچوونی بەشێكی ڕێگاكە و كەمی هێماكانی هاتووچۆ و نەبوونی هێڵكاری لە ڕێگاكەدا كێشە و گرفتی زۆری بۆ ئێمەی شۆفێران دروست كردووە”.

ئەو شۆفێرە وتیشی، “داڕمانی شاخ و هاتنە خوارەوەی بەرد كێشەیەكی تری بۆ درووست كردون، پێویستە كەرتی چواری ڕێگاوبانی سۆران بەردەوام چاودێری ئەو ڕێگایە بكات، چونكە لە كاتی هاتنە خوارەی بەرد و شاخ كارەساتی گەورە درووست دەكات و ئەگەری درووست بوونی ڕووداوی نەخوازراو هەیە” .

لەم بارەیەوە ڕائید دلاوەر لەتیف، وتەبێژی بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی سۆران بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، وەكو بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆ چەند گرفتێكی ڕێگاكانی سنوری سۆران و دەورووبەریمان چارەسەر كردووە، لە دوو سایدی سیدەكانیش 70 تابلۆ و ڕێنمایی هاتووچۆمان هەڵواسیووە لەگەڵ دانانی پێنج تاسەی یاسایی.

وتیشی، “بۆ ڕێگەی سەرەكی نێوان سۆران – سیدەكان كەشف و دەرخەستەمان كردووە، هەر كاتێك ڕەزامەندی وەزارەتی لەسەر درا ئێمە وەك بەڕێوبەرایەتی هاتووچۆی سۆران هێڵی سپی و هێڵە ئەرزییەكانی هاتووچۆ نوێ دەكەینەوە و ڕێنمایی و هەرچی پێویست بێت بۆ ڕێگاكە دای دەنێین”.

جێگای ئاماژەشە ڕێگەی سەرەكی نێوان سۆران – شارەدێی سیدەكان ڕێگایەكی سەرەكییە و زیاتر لە300 گوند لەخۆدەگرێت و 32كم لەسۆران بۆ سیدەكان دوورە و ڕۆژانە هاتووچۆیەكی زۆری تێدا دەكرێت و لەچەند ساڵی ڕابردووشدا لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پڕۆژەی قیرتاوكردنی بۆ كراوە و بەهۆی سەختی ڕێگاكە و ڕۆچۆنی بەشێكی ڕێگاكە هێڵەكانی ئەرزی هاتووچۆ ڕەش بوونەتەوە و ئەمەش وایكردووە زیاتر ئاستەنگی هاتووچۆ بۆ شۆفێران درووست بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان