ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

“به‌ڕوونی پێتان ده‌ڵێین، عیراق جێناهێڵین”

 

هەڵک ـ لوقمان غه‌فوور

دووباره‌ پیاوه‌ تێكشكاوه‌كه‌ی سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆی عیراق، عادل عه‌بدولمه‌هدی، سه‌رۆك وه‌زیرانی ده‌ستله‌كاركێشاوه‌ی عیراق، ئه‌مڕۆ 10ی جێنیوه‌ری داوای له‌ مایكل بۆمبیۆ كردووه‌ كه‌ وه‌فدێك بنێرێت بۆ به‌غدا تا پلانێك دانێن بۆ كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌عیراق، له‌به‌رامبه‌ردا هه‌ر ئه‌مڕۆ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا به‌ ره‌سمی و روونی ئه‌و داوایه‌ی ره‌تكرده‌وه‌.

وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ به‌ره‌سمی داوای له‌ عیراق كردووه‌ پێویسته‌ له‌بری ئه‌وه‌، هه‌ردوولا وتووێژ بكه‌ن بۆ چۆنێتی پابه‌ندبوونی ھەردوولا به‌ شه‌راكه‌تی راسته‌قینه‌.

مایكل بۆمبیۆ له‌ كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌نووسیدا دوای راگه‌یاندنه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌، وتی:”ئێمه‌ خۆشحاڵین بگه‌ین به‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ عیراقییه‌كان لەچوارچێوەیەکی دروستدا بۆ عیراق”. جه‌ختكردنه‌وه‌ی پۆمبیۆ له‌سه‌ر راهێنانی هێزه‌كانی عێراق بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی داعش په‌یامێكی روونه‌ كه‌ پێویست ناكات عیراق خۆ سه‌رقاڵكات به‌ هه‌وڵدان بۆ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌عیراق.

له‌ته‌نیشت ئه‌م بۆچوونانه‌ی پۆمبیۆ-ه‌وه‌، ستیڤان منۆشین وه‌زیری خه‌زێنه‌ی ئه‌مریكا زنجیره‌یه‌ك سزای تری سه‌پان به‌سه‌ر هه‌شت به‌رپرسی ئیرانی و كۆمه‌لێك كۆمپانیا له‌وانه‌ دوانیان چین-ین كه‌ كاری هه‌نارده‌كردنی به‌رهه‌می پۆڵا-ی ئێران ده‌كه‌ن. وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ عه‌بدولمه‌هدی بڵێت پێداگری زۆر ئه‌تانخاته‌ چوارچێوه‌ی سزاكانی ئیرانه‌وه‌.

بن دیڤیس به‌رپرسێكی پێشوو له‌وه‌زاره‌تی خه‌زێنه‌ به‌ (ئاژانسی ئه‌ی پی) وتووه‌ كه‌ ئه‌و سزایانه‌ی رۆژی 10 جێنیوه‌ری به‌سه‌ر ئێراندا سه‌پێنراوه‌ كاریگه‌ری گه‌وه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر كه‌رتێكی گرنگی ستراتیژی ئیران. سزاكه‌ رێگه‌ده‌دات به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئیداری كه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌شدار بێت به‌ ئاشكرا و نائاشكرا له‌ بازرگانی كه‌رتی بیناسازی و پیشه‌سازی و چنین و كه‌رتی كانزاكان، ئه‌وا ده‌خرێته‌ لیستی ره‌شه‌وه‌.
كه‌ ژمارەیەک لە گه‌وره‌ كۆمپانیای پیشه‌سازی ئاسن و پۆڵا له‌گه‌ڵ سێ كۆمپانیای بیانی و كه‌ دوانیان له‌ وڵاتی چین-ن دەگرێتەوە. كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ كۆمپانیا بیانییه‌كان ئیتر ئه‌به‌سترێته‌وه‌ به‌وەی بازرگانی ئاسن و پۆڵا لەگەڵ ئێران نەکەن.

عه‌دنان مازه‌ری ئه‌ندامی ده‌ركه‌وتووی په‌یمانگای بیترسون بۆ ئابوری نێوده‌وڵه‌تی ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ سزاكان زیان به‌ ئابوری ئیران ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ واده‌كات نرخی به‌نزین زیاتریش به‌رزكاته‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر بەرزکردنەوەی بووە ھۆی ناڕازی ھاووڵاتیان، بۆیه‌ باشترین چاره‌سه‌ر بۆ ئێران گفتوگۆیه‌.

عێراق ناتوانێت لەململانێ لەگەڵ ئەمریکا شوێن پێی ئێران ھەڵگرێت، چونکە ئێران چەندین ساڵە لەژێر ئابڵوقەی ئەمریکادا دێت و دەڕوات. تەنیا لە جون-ی 2015 تا مانگی مه‌ی 2018 نه‌بێت كه‌ به‌هۆی رێككه‌وتنی لۆزان-ی ئه‌تۆمییه‌وه‌ پشوویه‌كیدا.

168 ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق رۆژی 5ی جێنیوه‌ری له‌ كۆبونه‌وه‌یه‌ك، كه‌ لیسته‌ كوردییه‌كان و سووننه‌كان تێیدا به‌شدار نه‌بوون، داوایان كرد ئه‌مریكا عیراق جێبهێڵێت. ئه‌م په‌رچه‌كرداره‌ دوای لێدانه‌ كوشنده‌كه‌ی ئه‌مریكا دێت له‌ كاروانێكی ئۆتۆمبێلی قاسم سوله‌یمانی فه‌رمانده‌ی سوپای قودس ی سوپای پاسداران و 4 یاریده‌ده‌ری ئێرانی و 5 كه‌سی عیراقی له‌ نێویاندا ئه‌بو مه‌هدی موهه‌ندیس جێگری فه‌رمانده‌ی هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی عیراق.

ئه‌وه‌ی تا ئێستا ھەیە عه‌بدولمه‌هدی هیچ پرۆژه‌ یاسایه‌كی ئیمزا نه‌كردووه‌، به‌ڵكو ته‌نیا ره‌خنه‌ده‌گرێت له‌ بوونی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عیراق له‌ پای ئه‌و زنجیره‌ كرداره‌ كوشنده‌یه‌ی ئه‌مریكا له‌ بریكاره‌ ئێرانییه‌كانی سره‌واندووه‌.

به‌پێی رۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز، شه‌وی پێنج شه‌ممه‌ (9ی جێنیوه‌ری) گفتوگۆیه‌كی ته‌له‌فۆنی له‌ نێوان نووسینگه‌ی عه‌بدولمه‌هدی و پۆمبیۆ رویداوه‌، نوسینگه‌كه‌ی عه‌بدولمه‌هدی به‌ پۆمبیۆ-ی وتوه‌ كه‌ سه‌رۆك وه‌زیران نیگه‌رانە له‌ پێشێلكردنی سه‌روه‌ری خاكی عیراق – له‌نێویاندا بۆردومانه‌كه‌ی 3ی جێنیوه‌ری، ھەروەھا هێرشه‌ مووشه‌كییه‌ بێزیانه‌كه‌ی ئیران- باسكراوه‌.
“عێراق سووره‌ له‌سه‌ر په‌ره‌پێدانی مانه‌وه‌ی باشترین په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ دراوسێ و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی”. نوسینگه‌كه‌ی عه‌بدولمه‌هدی ئه‌مه‌ی به‌ پۆمپیۆ وتووه‌. کەواتە بەم پەیوەندییەدا دیارە ئەوەی لەمیدیا دەوترێت دەربارەی عیراق جودایە و عەبدولمەھدی بە خواستی خۆی نایکات.

لۆس ئه‌نجلۆس تایمز له‌ هه‌واڵگری عیراقه‌وه‌ ئه‌وه‌ی چنگكه‌وتووه‌ كه‌ عادل عه‌بدولمه‌هدی له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی توندی ئێراندایه‌ و ئه‌وه‌شی ده‌یكات له‌ ترسی ئێرانه‌. ئه‌گه‌رنا ئه‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا بگاته‌ رێككه‌وتن و مانه‌وه‌ی له‌ كورسی ده‌سه‌ڵات، كه‌ ئه‌میان لای ئه‌مریكییه‌كان شتێكی نه‌خوازراو و نه‌گونجاوه‌. چونكه‌ ئه‌مریكا له‌وه‌ گه‌یشتووه‌ مانه‌وه‌ی شیعه‌ی عیراق به‌مشێوه‌یه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و نییه‌.

وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ده‌ڵێت:”مانه‌وه‌ی سه‌ربازیمان له‌ عیراق بۆ به‌رده‌وامبوونه‌ دژی داعش و پابه‌ندبوونمان به‌ پاراستنی پەیوەندی عیراقیی- ئه‌مریكی و هاوپه‌یمانه‌كانمانەوە. له‌ ئێستا هیچ وه‌فدێك نانێردرێته‌ عیراق و گفتوگۆی كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانمان له‌عێراق ناكه‌ین. به‌ڵكو هه‌ڵوێستی دروستمان به‌هێزبوونمانه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست”.

هه‌روه‌ها له‌ رۆژنامه‌ی شیكاگۆ تربیۆن ده‌ریانخستووه‌ كه‌ وه‌فدێكی ناتۆ گه‌یشتۆته‌ واشنتۆن بۆ گفتۆگۆكردنن ده‌رباره‌ی پته‌وكردنی هێزه‌كانی ناتۆ له‌عیراق، ده‌شێت ئه‌م وه‌فده‌ دوای لێدوانه‌ رۆژنامه‌وانییه‌كه‌ی رۆژی 8ی جێنیوه‌ری سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ بێت كه‌ داوای كرد ناتۆ هێزه‌كانی زیاد بكات له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

یه‌كێك له‌و بێئاگاییانه‌ی به‌شێكی زۆری میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی عیراق و ئه‌مریكا ته‌نیا له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌منیدا ده‌بیننه‌وه‌ له‌كاتێكدا په‌یوه‌ندی نێوان هاوبه‌شی دارایی و ئابووری و دیلۆماتییه‌. یه‌تێكچوونی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ عێراق زیانی گه‌وره‌ی به‌ره‌كه‌وێت.

جیهان

سەركەوتن ڕادەگەیەنێت
بەشار ئەسەد: حەلەب باجێكی گەورەیدا

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەرۆكی سوریا دوای كۆنتڕۆڵكردنەوەی تەواوی پارێزگای حەلەب ڕایگەیاند، حەلەب باجێكی گەورەیدا و دڵسۆزی خەڵكەكەی بۆ نیشتمان و سوپا هەموو هاوكێشەكانی ئاوەژووكرد.

بەشار ئەسەد، لە وتارێكیدا، كە لەلایەن ئاژانسی دەنگوباسی فەرمی سوریا (سانا)وە بڵاوكرایەوە ڕایگەیاندووە، “دەبوو حەلەب ئەو باجە گەورەیە بدات، كە هاوتای گەورەیی گەل و نیشتمانپەروەوریی و هەڵوێستەكانییەتی، ئەوان بەرگەی چەندان ساڵ بۆردومان و گەمارۆی توند و قوربانیدانێكی زۆریان گرت، بەڵام كڕنوشیان نەبرد و خۆیان بەدەستەوەنەدا”.

بە وتەی ئەسەد، “سەركەوتن لە شەڕدا مانای سەركەوتن نییە لە جەنگ، بەڵام ئەمە لە لۆجیكی سەربازیدایە، كە پشت بە كۆتایی و بەرەنجامەكان دەبەستێت، بەپێچەوانەوە لە لۆجیكی نیشتمانیدا سەركەوتن لەگەڵ سەرەتای خۆڕاگریدا دەستپێدەكات، بۆیە لە ڕوانگەی ئەو لۆجیكەوە دەڵێین حەلەب سەركەوت.. سوریا سەركەوت”.

هەر لە وتارەكەیدا، بەشار ئەسەد، سەرۆكی سوریا ڕایگەیاندووە، “هەموومان بەسەر ئەو ترسەدا سەركووتین، كە هەوڵیان دەدا لە دڵماندا بیچێنن، سەركەوتین بەسەر ئەو دێوەزمەیەی، كە دەیانویست لە عەقڵماندا بیڕوێنن، بەسەر پەرتەوازەبوون و ڕق و كینە و ناپاكیدا سەركەوتین”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

كۆڤد ناینتین، بەهێمنی زاناكانیش دەكوژێت

لوقمان غەفوور

زانكۆی هواتشۆنگ بۆ زانست و تەكنۆلۆژیا بڵاویكردەوە، كە زانا و ئەكادیمی چین (دوان تشینانگشنگ)، مامۆستای زانكۆكەیان بە هۆی ڤایرۆسی كۆرۆنا (كۆڤد ناینتین) گیانی لەدەستداوە.

دوان ئەندازیاری بواری پیشەسازی ئامێری نانۆ تەكنۆلۆجیا و كۆمەڵەی ئەكادیمیای چینی ئەندازیاری (سی ئەی ئی) و سەرپەرشتیاری دكتۆرا لە زانكۆی هواتشۆنگ لە تەمەنی 86 ساڵیدا گیانی لەدەستداوە.

بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆنا Covid-19 ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ژیان لە كەرتی هێبی قورستر دەبێت، بە جۆرێك ئێستا لە ناوچە دوورە دەست و گوندییەكانی ناوچەكە هیچ پەیوەندییەكیان بە سەنتەری شارەكانەوە نەماوە و 24 ملیۆن كەس دابڕاون لە هەموو كەرتەكانی تری چین.

لەدوای دۆخە نائارامەكەی چین، وڵاتانیش نائارامیان لێنیشتووە. كۆمپانیایەكی بایۆتەكنۆلۆژی ئەمریكی كوتانێكی دژی ڤایرۆسی كۆرۆنا ئاشكرا كردووە. دوای سێ سەعات لە گەیشتن بە ریزبەندنی جینیۆمی ڤایرۆسەكە لە مانگی جێنیوەری 2020 .

د. جۆزیف كیم سەرۆكی كۆمپانیای ئینیوڤیۆ بۆ دەرمانسازی و سەرۆكی جێبەجێكار لە ویلایەتی بنسلڤانیا بە فۆكس نیوزی راگەیاندووە كە زانایان لە تاقیگەی سان دیگۆ، ئەو ئەركەیان گرتۆتە ئەستۆ و داهێنانەكەیان كردووە. دەشڵێت: “لەم قۆناغەدا ئامانجەكە پاراستنی گیانی هاووڵاتیانی ئەمریكییە”.

كۆمپانیا ئەمریكییەكە بەهاوبەش لەگەڵ كۆمپانیای پەكین ئەدڤاكسین-ی چینی، ئەركی بەرهەمهێنانی ڤاكسینەكە ئەگرنە ئەستۆ. كۆمپانیای ئینیوڤیۆ بۆ ئەو مەبەستە 9 ملیۆن دۆلاری پێبەخشراوە لەلایەن بێل گێتس –ی ملیاردێری ئەمریكی وەك خۆبەخش.

هەروەها سیناتۆری ئەمریكی، تۆم كۆتۆن -یش پێیوایە كە چین تا ئێستا درۆ لەگەڵ جیهاندا دەكات دەربارەی ژمارەی راستەقینەی كۆرۆنا ڤایرۆس، بۆیە بۆ رۆژنامەی زە هێل دەڵێت: “ئەمە هەڵوێستێكی ترسناكی رژێمە سەركوتكەرەكانە كە ژمارەی راستەقینەی رووداوەكان ئەشارنەوە، چین لەسەرەتاوە تا ئێستا یەك ژمارەی راستی بە رێكخراوی تەندروستی جیهانی نەوتووە”.

ئەم لێدوانەی كۆتۆن لەكاتێكدایە ماوەی یەك مانگە كۆمپانیایاكانی ئەمریكا گەشتی نێوان ئەمریكا و چین –یان راگرتووە بەمەش زیانێكی گەورەی ئابوری بەر كەرتی فرۆكەوانی كەوتووە. رێكخراوی تەندروستی جیهان-یش دژی رێگری هاتووچۆكردنەو ئەمریكاش نكۆڵی لەوە ناكات كە ئامادەیە بۆ كەشی پێچەوانە بەڵام لە چینەوە بۆ ئەمریكا رازی نییە. لەبەرامبەر ئەو ئەگەرەی ئەمریكاشدا، هوا تشوینگیانگ وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین –یش دەڵێت:”ئەوە نیەتێكی باش نییە”.

بەرپرسانی كۆشكی سپی هەنگاوەكەی ئیدارەی ترەمپ بەپەسەند دەزانن و پێیانوایە خۆپاراستن باشترین چارەسەر بەرامبەر ڤایرۆسەكە، دەشڵێن:”بەپێی ئاماری فرۆكەوانی رۆژانە 20 هەزار چین-ی لەكاتی ئاسایی سەردانی ئەمریكا دەكەن”.

-ئێستا دۆخەكە بە كوێ گەیشتووە:

*تا رۆژی 17ی فێبریوەری: 71 هەزار و 330 كەس لە جیهاندا تووشی نەخۆشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوون.

* تا ئێستا: 1,775 كەس بە نەخۆشییەكە مردوون، كە چوار كەسیان لەدەرەوەی وڵاتی چینە.

*یەكەم حاڵەتی مردن: ئەمڕۆ 17ی فێبریوەری لەئەوروپا و لە وڵاتی فەرەنسا تۆماركرا. ئەویش دوای ئەوەی لە ئەفریكا و لە میسر دوو رۆژ لەمەوبەر یەكەم حاڵەتی مردن تۆماركرا و لە ژاپۆن و تایوانیش دوو كەس مردوون.

* دراوسێكانی چین: لە نێو ئەو دراوسێیانەی چین-دا، ژاپۆن زۆرترین حاڵەتی تووشبووی تێدا تۆماركراوە كە 414 كەس. بەدوای ئەودا سەنگاپۆرە كە 75 كەسە.

*سەرۆكی چین (شی جین بینگ): لەكۆتایی 7ی جێنیوەری 2020 رایگەیاند:”هەموو رێوشوێن و پێداویستییەك بۆ بەرگری لە تەشەنەسەندنی ڤایرۆسەكە گیراوەتەبەر”.

*بەرزبوونەوە لە ژمارە: ئەم هەفتەیە بەرزبوونەوەیەكی بەرچاو لە ژمارەكاندا دەبینرێت، 15 هەزار كەس تووشبووە لە رۆژێكدا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

بوومەلەرزە شاری مەدینەی هەژاند

خەڵك- بەشی هەواڵ
ناوەندی نیشتمانی بوومەلەرزە و گڕكانەكان لە دەستەی ڕووپێوی جیۆلۆجی سعودیە ڕایدەگەیەنێت، بوومەلەرزەیەك باكووری خۆرئاوای شاری مەدینەی منەوەرەی هەژاند.
بەپێی ڕاپۆرتی دەستەی ڕووپێوی جیۆلۆجی سعودیە، كە لەسەر تۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر) بڵاویكردۆتەوە، “ئەمڕۆ دوو شەممە، بوومەلەرزەیەك بە گوڕی 2.18 پلە بەپێی پێوەری ڕێخەتر و بە قوڵی 5.4 كیلۆمەتر لە كاتژمێر 11دا باكووری خۆرئاوای شاری مەدینەی منەوەرەی هەژاند”.

لای خۆیەوە، تارق ئەبا ئەخەیل، وتەبێژی دەستەی ڕووپێوی جیۆلۆجی ڕایگەیاندووە، ناوەندی نیشتمانی بوومەلەرزە و گڕكانەكان لە سعودیە، ئەمڕۆ دوو شەممە، بوومەلەرزەیەكی لە باكووری خۆرئاوای مەدینەی منەوەرە تۆماركردووە، بوومەلەرزەكە لاواز بووە بەپێی پێوەری ڕێختەر و گوڕەكەی گەیشتۆتە 2.18 پلە بە قوڵی 5.4 كیلۆمەتر و لە كاتژمێر 11:35 ڕوویداوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان