ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

توركیا كێبڕكێ له‌گه‌ڵ (چین) ده‌كات بۆ زیندانیكردنی ڕۆژنامه‌نووسان

خەڵک –  لوقمان غه‌فوور

كۆمیته‌ی پارێزگاری له‌ڕۆژنامه‌نووسان (CPJ) بڵاویكرده‌وه‌ كه‌ له‌ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی داپلۆسێنه‌ری “شی جین بینگ” و “ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان” و “محه‌مه‌د بن سه‌لمان “و “عه‌بدولفه‌تاح سیسی”، بۆ ساڵی چواره‌م زیندانه‌كانیان پڕن له‌ ڕۆژنامه‌نووس،ئەمەش به‌ڵگه‌ی كه‌مبوونه‌وه‌ی ته‌واوی ئازادیی ڕاده‌ربڕینه‌ له‌ ژێر حوكمیاندا.

ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز ئه‌مڕۆ 14ی دیسێمبه‌ر ئاماری ڕۆژنامه‌نووسه‌ زیندانییه‌كانی جیهانی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌و ئابروچوونانه‌ی سیستمه‌ نادیموكراتییه‌كانی دنیا كه‌ ناتوانن په‌نجه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه‌دا نه‌رم بكه‌ن.

ئه‌مساڵ توركیا ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌می نه‌گرتووه‌ وه‌ك پار، به‌ڵكو له‌ ڕیزبه‌ندی دووه‌مدایه‌ و 47 ڕۆژنامه‌نووس له‌ زیندانه‌كاندان و تا ئێستا دادگایی نه‌كراون، زیاتر له‌ 40 ڕۆژنامه‌نووسیش به‌ غیابی حوكمدراون.

ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ بۆ هه‌وڵی ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان-ی سه‌رۆكی توركیا بۆ نه‌هێشتنی ڕۆژنامه‌گه‌ریی ئازاد له‌ وڵاته‌كه‌ و له‌ ئاكامی ڕه‌خنه‌گرتنیش 100 .ڕۆژنامه‌ و پێگه‌ی میدیایی داخراون،  زیاتر له‌ 56 ڕۆژنامه‌نووسیش وڵاته‌كه‌یان جێهێشتووه‌ و به‌ره‌و مه‌نفا هه‌ڵاتوون

نیویۆرك تایمز پشتبه‌ستن به‌ ئاماری (CPJ) كه‌ باره‌گاكه‌ی له‌ نیویۆركه‌، پێمان ده‌ڵێت: هه‌رچه‌نده‌ ئاماره‌كان كه‌میكردووه‌ به‌ڵام دڵخۆشكه‌ر نین، ساڵی 2019، ژماره‌ی ئه‌و ڕۆژنامه‌نووسانه‌ی له‌ جیهاندا ده‌ستگیركراون و ئه‌برێنه‌ به‌رده‌م دادگا یاخود هێشتا دادگایی نه‌كراون گه‌یشتۆته‌ 250 ڕۆژنامه‌نووس به‌به‌راورد به‌ 2016 كه‌ 273 ڕۆژنامه‌نووس ده‌ستگیركرابوون.

هه‌موو ئه‌و ڕۆژنامه‌نووسانه‌ش كه‌ ده‌ستگیركراون، به‌شێكن له‌وانه‌ی له‌ڕێگه‌ی كاره‌كانیانه‌وه‌ ڕووبه‌رڕووی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی وڵاته‌كه‌یان بوونه‌ته‌وه‌، چین و توركیا و سعودیه‌ و میسر به‌دوای یه‌كدا له‌ پێشینه‌ن.

نیویۆرك تایمز به‌ توانجه‌وه‌ ده‌ڵێت توركیا كێبڕكێ له‌گه‌ڵ چین – دا ده‌كات بۆ زیندانیكردنی ڕۆژنامه‌نووسان، له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی “شی جین بینگ” له‌ ساڵی 2019دا 48 ڕۆژنامه‌نووس ده‌ستگیركراون، ده‌سه‌ڵاتدارانی چین كۆنترۆڵی ئازادی ڕاده‌ربڕینیان له‌ وڵاتی چین كردووه‌، دواهه‌مین ڕۆژنامه‌نووس له‌ مانگی ئۆكتۆبه‌ری 2019 خرایه‌ زیندانه‌وه‌، كچه‌ ڕۆژنامه‌نووسی سه‌ربه‌خۆ سۆفیا هوانك سوشین بوو له‌سه‌ر ڕاپۆرتێكی ده‌رباره‌ی خۆپیشاندانه‌كانی هۆنگ كۆنگ .

دۆخی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ له‌ توركیا خراپتر نه‌بێت باشتر نییه‌، ساڵی 2019، 26 ڕۆژنامه‌نووس خراونه‌ته‌ زیندانه‌وه‌، له‌وانه‌ 18 ڕۆژنامه‌نووسیان به‌بێ هیچ لێكۆلینه‌وه‌یه‌ك له‌ زینداندان و 4 یشیان له‌ ئه‌شكه‌نجه‌دا بوون، جگه‌ له‌دۆسیه‌ی جه‌مال خاشقچی ڕۆژنامه‌نووسی واشنگتۆن پۆست كه‌ دوای پارچه‌پارچه‌كردنی دۆزرایه‌وه‌ و سی ئای ئه‌ی –یش به‌ڵگه‌ی ته‌واوی له‌لایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودیه‌ كاره‌كه‌یان ئه‌نجامداوه‌.

میسر وڵاتێك كه‌ هه‌میشه‌ ڕۆژنامه‌، ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی هێناوته‌ چۆك ئێستا له‌سایه‌ی عه‌بدولفه‌تاح سیسی بووه‌ به‌ مه‌یدانی تیرۆری ڕۆژنامه‌نوسان، له‌ساڵی 2019، 26 ڕۆژنامه‌نووس ده‌ستگیركراون و له‌ زینداندان دواهه‌مین فڕاندنی كچه‌ ڕۆژنامه‌نووس ئیسرا عه‌بدولفه‌تاح بوو كه‌ بە ئۆتۆمبێلێكی مه‌ده‌نی فڕێندرا، به‌ڵام دواتر به‌هۆی هه‌وڵی چه‌ند پۆلیسێكه‌وه‌ توانرا ئازادبكرێت و ده‌ریشكه‌وت كه‌ پیاوانی سه‌ر به‌ سیسی بوون.

ئه‌ریتریا و ڤێتنام و ئێران و روسیا چوار وڵاتی تر له‌ دۆخی ئازادی ڕاده‌ربڕین له‌وپه‌ڕی خراپیدایه‌، له‌ ئه‌ریتریا 16 رڕۆژنامه‌نووس له‌ زینداندان، له‌ڤێتنام كاری ڕۆژنامه‌نووسی سه‌خته‌، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ 2019دا 12 ڕۆژنامه‌نووس-یان ده‌ستگیركردووه‌، له‌ ئێران وڵاتی په‌تو سێداره‌ له‌ ساڵی 2019، 11 ڕۆژنامه‌نووس زیندانی كراون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌ سه‌دان هاووڵاتی له‌ سێداره‌ ده‌درێن له‌سه‌ر ئازادی ڕاده‌ربڕین، ڕوسیا و كامیرۆن وه‌ك یه‌ك وان بۆ ژیانی ڕۆژنامه‌نووسی هه‌ریه‌كه‌یان 7 ڕۆژنامه‌نووس-یان خستۆته‌ زیندانه‌وه‌.

نیویۆرك تایمز نووسیویه‌تی، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێبینییه‌، 98% ی ئه‌و ڕۆژنامه‌نووسانه‌ی ده‌ستگیر كراون له‌سه‌ر كاروباری ناوخۆی وڵاته‌كه‌یان نووسیویانه‌ و ڕۆژنامه‌نووسی محه‌لین، 3 له‌و ڕۆژنامه‌نووسانه‌ ده‌ستگیركراوانه‌ هه‌ڵگری ڕه‌گه‌نامه‌ی ئه‌مریكین بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مریكا فشاری كردۆته‌ سه‌ر وڵاته‌كانیان بۆ ئازادكردنیان 90%ی ئه‌و 250 ڕۆژنامه‌نووسه‌ ده‌ستگیركراوانه‌ له‌سه‌ر گه‌نده‌ڵی و مافی مرۆڤ نووسیویانه‌.

جیهان

ئێران دەربارەی سندوقە ڕەشەكەی فڕۆكە ئۆكرانیەكە بڕیاریدا

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕێكخراوی فڕۆكەوانی ئێرانی بڕیاریدا سندوقە ڕەشەكەی فڕۆكە ئۆكرانیەكە ڕادەستی وڵاتەكەی بكاتەوە و ڕایدەگەیەنێت، ئەو فڕۆكەیە لە ئەنجامی هەڵەی پاسداران تێكشكاوە.

حەسەن ڕەزایی فەڕ، بەڕێوەبەری بەشی كارەساتەكان لە ڕێكخراوی فڕۆكەوانی ئێرانی بە ئاژانسی (تەسنیم)ی ئێرانی وتووە، سندوقە ڕەشەكەی فڕۆكە تێكشكاوە ئۆكرانیەكە ڕادەستی وڵاتەكەی دەكەینەوە بۆ ئەوەی شیكاری بۆ زانیارییەكانی ناوی بكەن.

ڕاشیگەیاندووە، زیاتر لە كۆبوونەوەیەك كراوە لەگەڵ لێكۆڵەرە ئۆكرانییەكان لە تاران و گەیشتووینەتە ئەو ئەنجامەی ناتوانرێت لە ئێران شیكاری بۆ سندوقە ڕەشەكە بكرێت، بۆیە ڕادەستی لایەنی ئۆكرانی دەكرێتەوە.

ڕەزایی فەڕ جەختیشی كردۆتەوە، “سوود لە شارەزایانی فەڕەنسی و كەنەدی و ئۆكرانی وەردەگیرێت بۆ شیكاری سندوقە ڕەشەكەی فڕۆكەكە لە شاری كیف”.

وتابع “سیتم الاستفادە من الخبرات الفرنسیە والكندیە واڵاوكرانیە لتحلیل الصندوق اڵاسود فی كییف، بەڵام ئەگەر لەوێ‌ نەتوانرا شیكاری بۆ زانیارییەكان بكرێت ئەوجا دەبرێت بۆ فەڕەنسا”.

أ.ح

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

جیهانگیری: لێدانی بنكەكانی ئەمریكا لە جەنگی جیهانی دووەمەوە وێنەی نەبووە

خەڵك- بەشی هەواڵ
جێگری یەكەمی سەرۆكی ئێران ڕایدەگەیەنێت، ئەو هێرشە مووشەكییەی كردیانە سەر بنكەكانی ئەمریكا لە عیراق لە جەنگی جیهانی دووەمەوە وێنەی نەبووە.

ئاژانسی (فارس) لە زاری ئیسحاق جیهانگیری، جێگری یەكەمی سەرۆكی ئێرانەوە بڵاویكردەوە، كە وەڵامەكەی پاسداران لە كاردانەوەی كوشتنی قاسم سولەیمانی زۆر بەهێز بوو، بەڵام لە ڕاگاندنەكانەوە خێرا وتیان ئەو مووشەكانە هیچ نەبوون و هیچ كەسی نەكوشتووە و بریندار نەكردووە.

ڕاشیگەیاندووە، لەو كاتەی هیچ كەسێك دوای جەنگی جیهانی دووەم نەیوێراوە سەیری ئەمریكا بكات و تەنانەت نەیانتوانیوە بە دووری چەندین كیلۆمەتر لە بنكەكانیانەوە تێپەڕن، بەڵام ئێران بە فەرمی ڕایگەیاند، كە پێگە سەربازییەكانی بە مووشەك پێكاوە.

جیهانگیری وتوشیەتی، “ئەو هێرشە مووشەكییەی كردیانە سەر بنكەكانی ئەمریكا لە عیراق لە جەنگی جیهانی دووەمەوە وێنەی نەبووە”.

جەختیشی كردۆتەوە، دوای ماوەیەك لە دەرچوونی ئەمریكا لە ڕێككەوتنە ئەتۆمیەكە، ئێران هەنگاوەكانی خۆی نا لە چوارچێوەی كەمكردنەوەی پابەندیە ئەتۆمیەكان لەو كاتەی ئەوروپاییەكان پابەندی ڕێككەوتنەكە نەبوون، بەڵام لێدوانی زۆر سەیر دەدەن.

ئاژانسی (CNN) بڵاویكردەوە، بەرپرسێكی ئەمریكایی ئاشكرایكردووە، لەكاتی هێرشە مووشەكییەكەی ئێران بۆ سەر بنكەی ئاسمانی عەین ئەسەد، 11 سەرباز بریندار بوون و لە دەرەوەی عيراق چارەسەری پزیشكییان بۆ دەكرێت، بەڵام ڕەتیكردەوە هیچ سەربازێك گیانی لەدەستدابێت.
أ.ح

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ئۆتۆمبێل و تەکنەلۆژیا

حەزدەكەیت بچی بۆ مەریخ؟ ئەوا لەئێستاوە ناوی خۆت تۆمار بكە

خەڵك – لوقمان غەفوور

ئیلۆن ماسك زانا و ئەندازیار و بزنسمانی ئەمریكایی لەبواری تەكنۆلۆژیای گەردوونی، پلانی هەیە كە یەك ملیۆن كەس تا ساڵی 2050 لەڕێگەی 3 كەشتی ئاسمانی جۆری (Starship) بگەیەنێتە سەر مەریخ.

ماسك ئەمڕۆ 18ی نۆڤێمبەر، دەڵێت:”هیوادرم بنیاتی 1000 كەشتی گەردوونی بكەم لە ماوەی 10 ساڵدا كە هەر ساڵەی 100 كەشتی دەكات”.

هەروەها ئەوەشی خستەڕوو كە ئامانج لەم كارەی ئەوەیە هەر ڕۆژەی 3 كەشتی لە خەڵكی سەر زەوی لە تەكساس-ەوە ڕەوانەی مەریخ بكات بۆ هەر كەسێك ئارەزووی گەشتی سەر مەریخ-ی هەبێت.

 

لە نوسینێكدا ئاماژەی بەوەشداوە پێوستە ببێت بە نموونە كە هەركەسێك بتوانێت و گەر بیەوێت گەشتی سەر مەریج بۆ خۆی دابین بكات، هەروەها هەموو كەسێك بە شێوەی قەرزیش بێت ئەتوانێت ئەو دەرفەتە لە كیس خۆی نەدات، گەر نەتوانێت لەو كاتەدا كرێی سەفەرەكە بدات.

ئیلۆن بەرنامەكەی وایە كە هەر كەشتییەك توانای هەڵگرتنی 100 كەسی هەیە لەگەڵ 100 میگا تۆن ماددەی خۆراكی بۆ سەر مەریخ.

سیستمی كەشتییەكەش 22 مووشەكی پێوەیە كە پاڵپشتی ڕۆیشتنەكەی دەكات و درێژی كەشتییەكەش نزیكەی 3887پێ (118) مەترە و تێچووی هەر گەشتێك 1 ملیۆن دۆلارە، كەدەشێت كەسێك بە 100 هەزار دۆلار بگاتە سەر مەریخ، بەپێی خشتەی زەمەنی مانگی سێبتێمبەری 2020، یەكەم گەشت دەست پێدەكات.

ئیلۆن ریف ماسك-49 ساڵ، زانا و ئەندازیار و بزنسمانی بواری تەنكنۆلۆژیای گەردوونی ئەمریكی، خاوەن و سەرۆكی جێبەجێكاری دیزاینی كەشتی ئێكس
(Ship X)  سەرۆكی جێبەجێكار و ئەندازیاری بەرهەمی تێسلا، بەڕێوەبەری كۆمپانیای بۆرین و دامەزرێنەری هاوبەشی نیۆرلینك، دامەزرێنەری ئۆپن ئەی ئێل.

ماسك، لەساڵی 2016 لە لایەن گۆڤاری فۆربس لە لیستی 21ی بەهێزترین كەسایەتییەكانی جیهاندا بوو.

لە ساڵی 2018 هەڵبژێردرا بە هاوڕێی كۆمەڵەی پادشایی (FRS).

ساڵی 2019 ، پلەی یەكەمی بەدەستهێنا لە لیستی باشترین داهێنەرەكانی جیهان.

بەپێی گۆڤاری فۆربس سەروەتەكەی 23ملیار و 600 ملیۆن دۆلارە و بە 40 هەمین ملیاردێری جیهان ناساندویەتی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان