ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

پەیامێك بۆ پیاوە دەسەڵاتدارەكانی دنیا… سانا مارین حكومەتێكی پڕ لە ژن بەڕێوەدەبات

خەڵك – لوقمان غەفوور- ئەمریكا

سانا مارین لەلایەن حزبی سۆسیال دیموكراتی فنلەنداوە بە سەرۆك وەزیرانی وڵاتەكەی هەڵبژێردرا، كە گەنجترین سەرۆك وەزیرانە لە جیهاندا و بووە سەرۆكی حكومەتێكی ئیئتیلافی كە 12 وەزیریان ژنن،ئێستا مارین گەنجێكی ئاسایی نێو خێزانێك نییە، بەڵكو بەرپرسیارێتی وڵاتێكی كەوتۆتە ئەستۆ.

بەپێی نیویۆرك تایمز ئەم كچە 34 ساڵە، حكومەتێكی ئیئتلافی پێكهێناوە كە 12 ژنی تێدایە لە ترۆپكی حكومەتدا كە چواریان تەمەنیان خوار 34 ساڵە.

لەدوای سەركەوتنی مارین، لە وەڵامی پرسیارێكی ڕۆژنامەی گاردیان-ی بەریتانی كە كاریگەری ڕەگەز چەندبووە لەسەر هەڵبژاردنی، وتویەتی:”هەرگیز بیرم لە ڕەگەز و تەمەن نەكردووەتەوە”، ئەم قسەیەی مارین لەكاتێكدایە بەپێی كۆڕبەندی ئابوری جیهانی 2019، فنلەندا بەشێوەیەكی ڕۆتینی لە یەكسانی جێندەری-دا لوتكەی ڕیزبەندی جیهانی گرتووە، لەدوای ئایسلەندا و نەرویج و سویدەوە لە پلەی چوارەمدایە و ئەمریكا لە پلەی 51دایە.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕەخنەی توندی لەم بوارە بەرەكەوێت، چونكە بەپێی یەكێتی پەرلەمانی نێودەوڵەتی، ئەمریكا لە پلەی 76 دێت لە كۆی ئەو 193 وڵاتەی دەستنیشانكراوە كە ژن تێیدا كاری پەرلەمانی و حكومی دەكات.

مارین لە پێگەی ڕەسمی حكومەتی فنلەندا-دا نوسیویەتی:”گرنگترین پەیامی من ئەمڕۆ ئەوەیە كە ئەم حكومەتە بۆ هەموو تاكێكی فنلەندا كاردەكات، ئێمە نایەكسانی كەمدەكەینەوە و یەكسانی بەهێزدەكەین.، ئێمە توانای تاكەكانی كۆمەڵگە و بڕوانامەی فێركردنیان بەگەڕدەخەین، ئەگەڕێین بەشوێن ئەوەی كە لەپشت ئاسایش و ئارامی خەڵكەوەیە”.

مارین ئەبێتە سێیەم ژنە سەرۆك وەزیران لە مێژووی فنلەندا، یەكەم سەرۆك وەزیرانی ژن لە مێژووی فنلەندا بۆ ساڵی 2003 دەگەڕێتەوە و هەر لەو ساڵەشەوە رێژەی 43%ی پەرلەمانی وڵاتەكە پێكدەهێنێت.

پێگەی ڤۆكس –ی ئەمریكی، ئەمریكا ڕەخنەباران دەكات و دەڵێت: “پێویستە ئەمریكا وانەیەك لە فنلەنداوە وەرگرێت، چونكە تائێستا نزیكەی 24%ی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا ژن، لە كۆی 435 نوێنەر لەكۆشكی سپی 113 یان ژنن كە دەكاتە یەك لە چوار، هەروەها لەكۆی 100 ئەندامی ئەنجومەنی پیران، 20 ئەندامی ژنن كە 24% دەكات”.

ئەم ڕەخنەیە لەكاتێكدا ساڵی 1917 تاكە یەك ژن لە كۆنگرێسی ئەمریكادا بووە، بەڵام پێگەی ڤۆكس ئەوەش ناشارێتەوە كە یەكەم ژن سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی گرتە دەست نانسی پێلوسی بوو لە ساڵی 2003 و بۆ جاری دووەمیش لە 2019 ئەو ئەركەی گرتەوە دەست”.

هەروەها یەكێكی تر لەو بازدانەی ئەمریكا ویستی بیكات ئەوە بوو، دیموكراتەكان بۆ یەكەمین جار لە مێژووی ئەمریكا ساڵی 2016، هیلاری كلنتۆن-یان پاڵاوت بۆ سەرۆكایەتی بەرامبەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ، بەڵام نەیتوانی سەركەوێت.

بۆ هەڵبژاردنی 2020 یش ژمارەیەكی بەرچاو لە پاڵێوراوی دیموكراتەكان لە كێبڕكێدان كە زۆرینەیان ژنن، لەسەرەتای كێبڕكێكەدا كە مالا هاریس، پێشەنگی ریزبەندی گرتبوو لە پاڵێوراوی دیموكراتەكان و چاوەڕوانی سەركەوتنی گەورەی لێدەكرا بۆ 2020، بەڵام هەفتەی پێشوو لە پێشبڕكێكە كشایەوە.

هەر لەدوای ڕاگەیاندنی كابینەكە هیلاری كیلنتۆن-ی سیاسەتمەداری ئەمریكا لە تویتێكدا نوسی:”كاتێك حزبی سۆسیالیستی دیموكراتی فنلەندا ئیعلانی سەرۆك وەزیرانی نوێی فنلەندای كرد، سانا مارین بوو بە گەنجترین سەرۆك وەزیران و سەرۆكایەتی حكومەتێك دەكات پڕە لەژن”.

سەعدییە زاهیدی بەرێوەبەری كارگێڕی كۆڕبەندی ئابوری جیهان بە هۆف پۆست-ی ڕاگەیاندووە كە نێوانی مافی دەنگدانی ژن لە ئەمریكا و فنلەندا 14 ساڵیان نێوانە، بۆیە هەمیشە فنلەندا لە پێشتر ئەبێت.

لە فنلەندا ساڵی 1906 مافی دەنگدان بەژنان دراوە، بەڵام لەئەمریكا ساڵی 1920.

لەبەرامبەر ئەم گەشبینی و دەنگدانەوەیەدا ڕۆژنامەی زە دیترۆیت دەڵێت: بەسروشتی ڕێژەی ژن لە فنلەندا لە پیاو زیاترە، بۆیە دەشێت كاریگەری ڕەگەز لە بەڕێوەبردندا كاریگەیی هەبێت.

گۆڤاری ئیكۆنۆمست-ی بەریتانی لە ڕاپۆرتێكدا لە ڕۆژی 11ی دیسێمبەر ئامارێكی وردی بڵاوكردۆتەوە كە ئاماژەی بە رێژەی بەشداری ژن كردووە لە حكومەتدا لە ئەورپا و نیشانی داوە كە فنلەندا 62% ی ئەندامانی حكومەت ژنن، بەدوای ئەودا ئیسپانیا دێت كە ژن 58%ی حكومەت پێكدەهێنێت و دواتر سوید 51% و نەمسا 50% و فەرەنسا 47% و ئەڵمانیا 45% و دانیمارك 35% و ئیتالیا 31% و بەریتانیا 30% و ئیرلەندا و بەلجیكا و هەنگاریا و پۆڵەندا لە خوار 30%ن.

ڕەنگە قسەیەكی مارین جێگەی ڕاڤە بێت بۆ هەموو دنیا، لەئەمریكاوە تا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت هەرێمی كوردستان-یش، ئەوەش مەسەلەی باوەڕبوونە بە هەڵبژاردنی ژن لەلایەن سیستمی سیاسی و حزبەكان و تەنانەت دەنگدەرانەوە.

یەكێك لەو پاڵنەرانەی كە لە هەندێك وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرێت بە هەرێمی كوردستانیشەوە مەسەلەی ڕێژەیە كە دادەنرێت، بەشێوەیەك ئەبێت ڕێژەی ژن لە حكومەت یان پەرلەمان لەوە كەمتر نەبێت! مارین بە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست دەڵێت:”یەكێك لەو فاكتەرانەی وایكردووە كە بەشداری سیاسی بكەین باوەڕی دەنگدەرەكانە بە ئێمە”.

مارین كە وەزیری گواستنەوەی فنلەندا بوو پێشتر ڕاسپێردراوە لەلایەن حزبی سۆسیال دیموكراتی فنلەندا، ئەویش دوای دەستلەكاركێشانەوەی ئەنتی ڕاێین.

گۆڤاری تایم دەڵێت:”مارین حكومەتێكی ئیئتلافی بەرێوەدەبات كە لە 5 حزب پێكهاتووە. مارین سەركردایەتی تیمێكی حكومەت دەكات كە لە 19 كەس پێكهاتووە، 7 یان پیاو 12یان ژنن، لەو دوانزە ژنە بە خۆیەوە چواریان تەمەنیان لە 35 ساڵ كەمترە و هەریەكەیان سەربە حزبێكن، ئەوانیش:

*كاتری كۆلۆمنی -32- لە پارتی ناوەند، وەزیری كاروباری ئابوری.
*ماریا ئۆهیسالۆ-34- پارتی سەوز، وەزیری ناوخۆ.
*لی ئەندرسۆن-32- پارتی هاوپەیمانی چەپ، وەزیری فێركردن.

ژنە وەزیرەكانی تریش:
*ئانا هینریكسۆن-55- پارتی گەلی سویدی، وەزیری داد.
*تیتی تۆبۆرینین-43-حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری كارەباری ئەوروپا.
*سیریا پاتیرۆ-55- حزبی سۆشیال دیموكرات، وەزیری دەسەڵاتی خۆجێیەتی.
*هانا كۆسۆنین- 43- حزبی ناوەند، وەزیری زانست و رۆشنبیری.
*تولا هەتینین- 59- حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری ئیشغال و ئاوەدانكردنەوە.
*ئاینۆ كایزا بیكۆنین- 40- هاوپەیمانی چەپ- وەزیری تەندروستی و كاروباری كۆمەڵایەتی.
*كریستا كیۆرۆ- 45- حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری كاروباری خێزانی و خزمەتكوزارییە كۆمەڵایەتییەكان.
*كریستا میكۆنین- -پارتی سەوز، وەزیری ژینگە و گۆڕانكاری كەشوهەوا.

ئۆپۆزسیۆنی فنلەندا دڵخۆشە بە دۆخەكە و ڕەخنە ناگرێت، ئەلكساندر ستۆپ سەرۆك وەزیرانی پێشووی فنلەندا و سەركردەی حزبی كۆنزەرڤاتیڤ-ی فنلەندا لە تویتێكدا لەواڵەكەی خۆی نووسیویەتی:”حزبەكەم لە حكومەتدا نییە، بەڵام دڵخۆشم چونكە سەركردایەتی ئەو 5 حزبە لە حكومەت ژنیان هەڵبژاردووە بۆ سەركردایەتیكردن، ئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە فنلەندا وڵاتێكی پێشكەوتوو و مۆدێرنە، زۆرینەی حكومەت ژنە، یەك ڕۆژ، ژن كێشە نابێت بۆ حكومەت”.

هەرچەندە ئەوەی زیاتر لە فنلەندا فۆكسی خراوەتە سەر مەسەلەی تەمەنە، چونكە لەو وڵاتە ژن دەمێكە چمكی سیاسەت و سەركردایەتی ئیدارەی گرتووەتە دەست، گۆڤاری ئەتلەنتا لە ڕاپۆرتێكدا دەڵێت: “ساڵی 2003 لەگەڵ ئەوەی ئینلی جاتینماكی بووە سەرۆك وەزیرانی فنلەندا، ژنان لە 200 كورسی پەرلەمان 93 كورسی پەرلەمانیان بۆ خۆیان برد”.

گۆڤارەكە پێی وایە ئیتر ئەمە وەك كەڵچەری لێهاتووە زیاد ئەكات كەم ناكات، بەڵام ئەوەی بۆتە جێگەی دڵخۆشی حزبەكانی فنلەندا لە هەڵبژاردنی 2019دا، 48%ی پەرلەمانتارانی وڵاتەكە تەمەنیان لە خوار 45 ساڵە و 8 لەوانەش 30 ساڵ-ن.

هەروەها گۆڤاری ئەتلەنتا نووسیویەتی:”لەنێو ئەو سەرۆك وەزیرانە گەنجانەی دنیادا مارین گەنجترینە، جگە لەم سەرۆك وەزیرانی ئۆكرانیا ئۆلیكی هۆنشارۆك -36- ساڵ و جاسیندا ئاردرن -39- هەن.”

سەركردایەتیكردنی ژنان لە جیهاندا لە دوای نەوەدەكانەوە جەدەلی گەورەی دروستكردووە، تەنانەت وڵاتانی عەرەبی بەر ڕەخنەی قورس كەوتوون لەو ڕووەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، توركیا ڕۆڵی باڵای گێڕا، تانسۆ چیلەر، 22 یەمین سەرۆك وەزیرانی توركیا (1993-1996) یەكەمین ژن ئەو پۆستە وەرگرێت، كە ژنێكی بەتوانای بواری سیاسەت بوو.

لەم دەمەدا توركیا كرانەوەی گەورەی بەخۆوە دی، بەڵام بەدەركەوتنی حزبی “داد و گەشەپێدان” لەسەردەستی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان توركیا پاشەكشێی كرد.

پسپۆرانی جێندەری پێیان وایە جەنگی یەكسانی جێندەری لە فنلەندا و وڵاتانی ئەسكەندەنافیا كۆتایی نایەت، ریك واك بۆ واشنتۆن پۆست دەڵێت:”تا ئەم ساتە توندوتیژی كۆمەڵایەتی لە فنلەندا بوونی هەیە، لە توێژینەوەیەكی مەیدانیدا ئاژانسی یەكێتی ئەوروپا بۆ مافە بنەڕەتییەكان ساڵی 2014 ئاشكرای كردووە كە ژنانی كۆچبەر جیاكراونەتەوە لە ژنانی فنلەندی، ژنانی كۆچبەر كەمتر فرسەتی ئیشكردنیان خراوەتە بەردەم، لەكاتێكدا بەپێی ئاماری 2015، 6%ی كۆچبەران خەڵكی فنلەندا پێكدەهێنن كە زۆربەیان لە عیراق و ئەفغانستان و ڕوسیاوە هاتوون، بۆیە ترس لەوە هەیە ئەم ڕێژەیە كاربكاتە سەر ڕیزبەندی فنلەندا لە یەكسانی جێندەریدا.”

جیهان

ئەردۆغان: حەفتەر پابەندی ئاگربەست نەبووە

خەڵك – بەشی هەواڵ

سەرۆك كۆماری توركیا ڕایدەگەیەنێت، فەرماندەی سوپای نیشتمانی لیبیا پابەندنەبووە بە بڕیاری ئاگربەستەوە.

ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا لە كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا پێش بەڕێكەوتنی بۆ جەزائیر ڕایگەیاند، خەلیفە حەفتەر فەرماندەی سوپای نیشتمانی لیبیا پابەندنەبووە بە گرتنەبەری ڕێگەی ئاشتی، كە لە كۆنفرانسی ئاشتی بەرلین بڕیاری لێدراوە.

ئەردۆغان ئاماژەی بەوەشدا، سوپای نیشتمانی لیبیا لە هێرشەكانی بەردەوامە و چاوەڕوانی ئەوەی لێناكرێت پابەندی ئاگربەست بێت.

ڕۆژی 19ی ئەم مانگە كۆنفڕانسی ئاشتی بەرلین تایبەت بەچارەسەری قەیرانی لیبیا بە بەشداری هەریەك لە (ئەمریكا، ڕوسیا، توركیا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، چین، ئیتاڵیا، میسر و ئیمارات) بەڕێوەچوو. دواتریش وڵاتانی بەشدار لە كۆنفڕانسی لیبیا لە بەرلین لە ڕاگەیەندراوێكدا پشتگیری پێكهێنانی حكومەتێكی یەكگرتوو و گشتگیر و چالاكیان كرد كە ئەنجومەنی نوێنەرانی لیبیا پەسەندی بكات.

ئەمەش لە كاتێكدایە، توركیا پشتگیری لە حكومەتی ویفاقی نیشتمانی لیبیا دەكات كە فایز سەراج سەرۆكایەتی دەكات، چەندین جاریش حكومەتی ئەنقەرە جەختی لەسەر پێویستی ناردنی هێز بۆ تەرابلوس كردووەتەوە، بەمەبەستی كۆتایهێنانی قەیرانی ئەو وڵاتە، بەڵام ئەو پێشنیارە لەلایەن پەرلەمانی لیبیا و خەلیفە حەفتەر و وڵاتانی جیهان ڕەتكراوەتەوە و بەدەستتێوەردانی دەرەكی وەسفكراوە، لەگەڵ ئەوەشدا توركیا چەند گرووپێكی چەكداری لە سوریاوە بۆ لیبیا ڕەوانە كردووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

چین ژمارە ڕاستییەكەی تووشبووانی شاردۆتەوە
بەرپرسانی تەندروستی عیراق-یش كەوتنە خۆیان

خەڵك- لوقمان غەفوور

ئەمڕۆ 26 جێنیوەری، كارمەندێكی تەندروستی لە نەخۆشخانەیەكی ۆوهان بۆ ڕۆژنامەی (واشنتن پۆست) ئاشكرای كردووە، كە چین ژمارەی ڕاستەقینەی لە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و میدیاكان لەسەر نەخۆشی ڤایرۆسی كۆرۆنا شاردۆتەوە.

دوای 25ی جێنیوەری چەند وڵاتێكی تری وەك نەمسا و بەلجیكا و ِروسیا ئاشكرایان كرد، كە ڤایرۆسی كۆرۆنا كە بە (nCoV-2019) ناسراوە وڵاتەكەیانی گرتۆتەوە، ڕۆژنامەی (واشنتن پۆست) باسی لەوەكردووە، كە كارمەندێكی تەندروستی لە نەخۆشخانەیەكی ۆوهان ئەوەی ئاشكراكردووە، كە 90 هەزار كەس لە چین تووشی نەخۆشییەكە بوون، بەڵام ئەوەی ئاشكاركراوە تەنیا 2 هەزار كەسە.

ئەو كارمەندە ئاشكراشی كردووە، كە ئەوەی دەوترێت كۆنتڕۆڵی نەخۆشییەكە كراوە، دوورە لە ڕاستییەوە بەڵگەی ئەوەش جیاوازی مردن لە نێوان ڕۆژی 24ی جێنیوەری و 25ی جێنیوەری 11 كەس بووە، بەشێوەیەك تا ڕۆژی 24ی جێنیوەری 45 كەس مردوون لە 25 جێنیوەری بووە بە 56 كەس.

لەلایەكی ترەوە هەر ئەمڕۆ 26 جێنیوەری وەزارەتی تەندروستی عیراق بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، كە پشكنینی پزیشكی بۆ هەموو ئەو كەسانە دەكرێت لە فڕۆكەخانەكانی عیراق، كە لەوڵاتی چینەوە دەگەڕێنەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی هەڵگرانی تووش بوو بە ڤایرۆسی كۆرۆنا.

نەخۆشیی ڤایرۆسی كۆرۆنا بریتییە لە هەوكردنی توندی قوڕگ و سییەكان و دواتر پوكانەوەی گورچیلە و مردنی كەسەكە. زانایانی پزیشكی پێیانوایە ئەمە نەوەیەكی نوێی (سارس) ڤایرۆسی كۆرۆنا-یە. كە بۆ هەمان خێزانی ئەو ڤایرۆسە دەگەڕێتەوە و نەخۆشییەكی توندە و تووشی كۆئەندامی هەناسە دەبێت.

زانایانی ڤایرۆلۆجست پێیان وایە، كە ڤایرۆسی كۆرۆنا لەنێو شەمشەمە كوێرەدا سوڕی ژیانی تەواو دەكات و بۆ زیندەوەرانی تر دەگوازرێتەوە. جا یان ڕاستەخۆ لە ڕێگەی خواردنی شەمشەمە كوێرەكەوە مرۆڤ تووش دەبێت یان ناڕاستەوخۆ شەمشەمە كوێرەكە قەپ لە خواردنی فڕێدراو دەگرێت و ئەو خواردنە فرێدراوەش لەلایەن گیانلەبەرانی ترەوە دەخوێرێت دواتر مرۆڤ گۆشتی ئەو گیانلەبەرە دەخوات، كە هەڵگری نەخۆشییەكەیە. بۆ نموونە كاتێك شەمشەمە كوێرە لەلایەن مارەوە دەخورێت، مرۆڤ مارەكە دەخوات، یان شەمشەمە كوێرە قەپ لە میوەیەك دەگرێت و گیاندارێك میوەكە دەخوات. بەڵام ئەوەی ئێستا هەیە لەمرۆڤەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ، چونكە تەواو تەشەنەی سەندووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

ئیسرائیل بە چەند مەرجێك، ڕێگا بە هاووڵاتییەكانی دەدات سەردانی سعودیە بكەن

خەڵك-بەشی هەواڵ

لە نوێترین هەنگاویدا بۆ گرنگیدان بە پەیوەندییەكانیان، ئیسرائیل بۆ یەكەمینجار ڕێگا بە هاووڵاتییەكانی دەدات، بەپێی چەند مەرجێكی تایبەت سەردانی سعودیە بكەن، بەڵام تاكو ئێستا سعودیە هیچ وەڵامێكی بۆ ئەو بڕیارە نەبووە.

ئاریا درعی، وەزیری ناوخۆی ئیسرائیل دوای ڕاوێژ لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی وڵاتەكەی لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژەی بۆ ئەوە كرد، ڕێگا بە دانیشتووانی ئیسرائیل دەدرێت بەپێی چەند مەرجێكی ئایینی یان ئەنجامدانی حەج و بازرگانی، سەردانی سعودیە بكەن و بۆ هەر بازرگانێكیش ڕێگا دەدرێت ماوەی 9 ڕۆژ لە سعودیە بمێنێتەوە.

ئاشكراشی دەكات، بانگهێشتكردن و ڕێگاپێدانی سعودییەكان بۆ گەشتكردن بۆ هاووڵاتیانی ئیسرائیل بۆ سعودیە گرنگە.

هاووڵاتییە ئیسرائیلییە موسڵمانەكان، چەندین ساڵە بۆ ئەنجامدانی گەشتی حەج سەردانی سعودیەیان كردووە، بەڵام بۆ گەشتەكە پێویستیان بە ڕێگاپێدانی تایبەت یاخود بە پاسپۆرتی وڵاتێكی دیكە هەبووە.

ئەمەش لەكاتێكدایە سعودیە و ئیسرائیل هیچ پەیوەنییەكی سیاسی لەنێوانیاندا نییە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان