ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

یاساناسێك: تەنها پەڕلەمان دەسەڵاتی هەیە
دەرماڵەی فەرمانبەران لەنێوان بەرداشی حكومەت و پەڕلەمان

خەڵك- بەشی هەواڵ
بە پێی وتەی بەشێكی پەڕلەمانتاران و شارەزایانی بواری دارایی، حكومەتی هەرێم بەنیازە لەچوارچێوەی یاسای چاكسازی، دەرماڵەی بەشێكی فەرمانبەران ببڕێت و بەشێكیشی كەمبكاتەوە، یاساناسێكیش دەڵێت: “ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی بكات، ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەیە، چونكە تەنها پەڕلەمان دەتوانێت ئەوەی بیەوێت پەسەندی بكات و بەپێچەوانەشەوە”، پەڕلەمانتارێكی پارتی-ش دەڵێت: دەرماڵە نابڕدرێت، بەڵكو ڕێكدەخرێتەوە”.

سەروەر عەبدولڕەحمان، سەرۆكی ئینستیوتی پەی بۆ پەروەردەو گەشەپێدان لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاشكرای كردووە، ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە لە یاسای چاكسازی مووچەی فەرمانبەران كەمدەكرێتەوە بەوەی بەشێكیان دەرماڵەكانیان دەبڕدرێت و بەشەكەی تریشیان كەمدەكرێتەوە، بۆ نمونە دەرماڵەی بڕوانامەكانی دبلۆم لە (35%)ەوە دەبێت بە (5%)، بەكالۆریۆس لە (45%)ەوە دەبێت بە (10%)، دبلۆمی باڵا لە (55%)ەوە دەبێت بە (15%)، ماستەر لە (75%)ەوە دەبێت بە (15%)، دكتۆرا لە (100%)ەوە دەبێت بە (20%)، جگە لەمانە چارەنووسی دەرماڵەكانی نازناوی زانستیش دیار نیە، وەك مامۆستای یاریدەدەر (15%)، مامۆستا (25%)، پڕۆفیسۆری یاریدەدەر (35%)، پڕۆفیسۆر (50%).

لای خۆشیەوە، عەبدولقادر ساڵح، شارەزای یاسایی بۆ (خەڵك) وتی، “ئەگەر ئەو یاسا چاكسازیە لە پەڕلەمان ببێ‌ بە یاسا ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەموو شتێكی هەیە، چونكە لە هەرێم یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان بەركارە بۆیە پەڕلەمان ئەوەی بیەوێت دەیكات و پەسەندی دەكات ئەوكاتەش هێزی یاسایی دەبێت و حكومەت ئەنجامی دەدات، بەڵام ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی نەكات و حكومەت تەنها خۆی بڕیاری لەسەر بدات، ئەوا ناتوانێت”.

بەپێی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی، دەرماڵە جێگیرەكان بریتین لە دەرماڵەی بڕوانامە و هاوسەرێتی و منداڵ، كە ناكرێت حكومەت دەستكارییان بكات.

سەبارەت بە دەسەڵاتی هەمواركردنی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی لە هەرێم ڕاشیگەیاند، لەبەر ئەوەی لە هەرێم پەڕلەمان هەیە، بۆیە جێبەجێ‌ كردنی یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان لەپێشترە و دەتوانێت هەر یاسا و مادەیەك هەبێت هەمواری بكاتەوە یان خۆی یاسای دیكە دەربكات.

جەختیشی كردەوە، كە پەڕلەمانی كوردستان دەتوانێت ئەو یاسایانەی تایبەتن بە مووچە و دەرماڵە پەسەندیان بكات و ئەوكات حكومەت جێبەجێیان دەكات، بەڵام ئەزموونی پەڕلەمانی كوردستان لەبواری یاساكاری وەزیفی نیە و ئەو یاسایانەشی لەو بوارەدا دەری كردوون لاوازن.

وتیشی، “ئەو یاسایەی بەناوی چاكسازی دەردەكرێت هەڵەیە، چونكە بە یەك یاسا ناتوانیت چارەسەری هەموو كێشەكان بكەیت، چونكە پێشینەی لەو بابەتە لە عیراقیش نەبوو، كە بە یەك یاسا دەست ببەیت بۆ یاسای مووچە و یاسای خانەنشینی و چەند یاسایەكی دیكە ببەیت”.

لای خۆشیەوە، لەتیف مستەفا، پسپۆڕی یاسایی و ئەندامی خولی پێشووی پەڕلەمانی عیراق لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك نووسیویەتی، “ئەو دەرماڵانەی لە مادەی دوەمی پڕۆژە یاساكەدا باسكراون، دەرماڵەی شەھادەن بۆ خانەنشینەكان و پەیوەندی بە فەرمانبەری دەوامەوە نیە، ڕێك وەك ئەوەی عیراقی لێكراوە”.

هەروەها، زانا خالید، ئەندامی فراكسیۆنی پارتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە ماڵپەڕی فەرمی حزبەكەی ڕاگەیاندووە، لەپڕۆژە یاسای چاكسازی دا بە هیچ شێوەیەك بڕینی دەرماڵەی فەرمانبەرانی هەرێم نییە، بەڵكو ڕێكخستنەوەی دەرماڵە و بڕینی ئەو دەرماڵەیەیە، كە بە ناحەق وەردەگیرێت.

وتوشیەتی، “دەرماڵەی مەترسی لە هەندێك وەزارەت هەیە بۆ نموونە، لە كەرتی كارەبا و تەندروستیدا، بەشێك لە فەرمانبەرانی هەردوو كەرتەكە دەرماڵەی مەترسییان بۆ بەستراوە و هیچ كارێكی مەترسیداریش ناكەن”.

بەڵام سەرچاوەیەك لە فراكسیۆنی یەكێتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئەو چاكسازیەی لە ئێستادا كراوەتە هەڵا لەسەری هی ئەوە نیە، چونكە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ژیانی هەزاران خێزانی ئەم هەرێمەوە هەیە، كە بە دەرچوواندنی یاساكە دەرماڵەكانیان دەبڕێت.

وتیشی، “فراكسیۆنی یەكێتی پێشتر ئەوەی بۆ ڕای گشتی خستەڕوو، كە لە پڕۆژە یاساكەدا ماددەیەك هەیە بۆ ڕێكخستنەوەی دەرماڵە، پێم وایە ئەوە بۆ بڕینی دەرماڵەی هەزاران هاووڵاتی ئەم هەرێمەیە، ئەگەرنا پێدانی دەرماڵە بەیاسا نەدراوە تا یاسای بۆ دەربچوێنرێت، هەر فەرمانگەیەك لای خۆیەوە لە ڕێگەی بەڕێوەبەری كارگێڕی دەتوانێت دەرماڵەی ئەو فەرمانبەرە ببڕێت، كە شایەنی نیە”.

 

راپۆرت

وێنە.. بەشێك لە دوكاندارەكانی سلێمانی تابلۆی دوكانەكانیان لێدەكەنەوە

سلێمانی – نزار جەزا

بەهۆی بڕیارێكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشێك لەدوكاندارەكانی ناو بازاڕی شاری سلێمانی تابلۆی سەر دوكانەكانیان لێكردووەتەوە، ئەمەش وادەكات لەمەودوا هاووڵاتییان بۆ دۆزینەوەی دوكانێك، ناو و نازناوی خاوەن دوكانەكان لەبەربكەن كە ئەمەش سیمای شارستانی پێوەنییە و پێویستە هەر دوكانێك ناو و لۆگۆی تایبەتی هەبێت و بەئاشكرا هاووڵاتییان بیبینن، لەلایەكی ترەوە گرانفرۆشی لەناو بازاڕدا دروستدەبێت.

كاتێك گەڕانێك بەناو بازاڕی سلێمانیدا دەكەیت، دەبینیت بەشێك لە دوكانەكان تابلۆی سەر دوكانەكانیان لێكردووەتەوە و ئێستا بێ ناون، بۆیە ئەگەر بتەوێت بەناونیشان دوكانێك بدۆزیتەوە، كارێكی ئەستەمە، چونكە دەبێت دوكان بە دوكان بگەڕێیت و بڵێی دوكانی “حاجی فڵان” لەكوێیە، تا دەیدۆزیتەوە.

بەختیار عەلی ماوەی 20ساڵە دوكانی لە شەقامی ئۆرزدی هەیە، بەڵام لەم چەند ڕۆژەدا تابلۆی سەر دوكانەكەی لێكردووەتەوە و ئامادەنییە لەم دۆخەدا كە فرۆشیان كەمە و داهاتیان كەمە ساڵانەش بڕێك پارە بۆ تابلۆی دوكانەكەی بدات.

ناوبراو لەوتوێژێكیدا لەگەڵ پەیامنێری (خەڵك) باسی لەوەكرد، لەگەڵ دراوسێ دوكانەكانی هەمویان تابلۆی سەر دوكانەكانیان لێكردووەتەوە، ئەمەش بارگرانی بۆ هاووڵاتیان لەڕووی دۆزینەوەی دوكانەكان دروستكردووە، هاوكات بارگرانییە بۆ سەر خاوەن دوكانەكان، چونكە مانگانە و ساڵانە دەبێت پارەی ئاو و كارەبای نیشتمانی و مۆلیدە و خۆڵ ‌و خاشاك و موڵكانە و باج و تابلۆ بدات.

ئەو دوكاندارە وتیشی:”ئەگەر حكومەتی هەرێم هاوكارێكی باشمانە و خزمەتگوزاری پێویستی بۆ دابین كردووین، ئاساییە ئامادەم پارەی تریش بدەم، بەڵام كاتێك حكومەت هیچی وای نەكردبێت، من بۆ پارەی زیادە بدەم”.

بەپێی بڕیارەكەی حكومەتی هەرێم بۆ ڕێكخستنی باجەكان، بۆ هەر مەتر دووجایەك تابلۆی فلێكس ساڵانە بڕی 30 هەزار دینار وەردەگیرێت، هەروەها بۆ پیتی بارز و ڕووناكی بڕی 30 هەزار دینار وەردەگیرێت، هاوكات بۆ هەر مەتر دووجایەك ڕیكلامی شاشە ساڵانە بڕی 125 هەزار دینار وەردەگیرێت.

كاتێك حكومەتی هەرێم باج و ڕسومات لەسەر دوكاندارەكان زیاد دەكات، دوكاندارەكانیش ناچارن بۆ هاوسەنگكردنەوەی داهاتیان نرخی كاڵاكانیان گرانبكەن، ئەمەش بارگرانییەكی ترە بۆ سەر هاووڵاتییان.

لەوبارەیەوە ئەسمەر قادر، كە جارجار بۆ كڕینی پێداویستییەكانی ڕوو لەبازاڕ دەكات لەگفتوگۆیەكیدا لەگەڵ پەیامنێری (تۆڕی میدیایی خەڵك) وتی:”حكومەتی هەرێم تەنها بۆئەوەی داهاتی خۆی زیاد بكات، بێئەوەی هیچ ئاگاداری دۆخی ناو خەڵك بێت و بێ ئەوەی بیر لەدەرەنجامی بڕیارەكانی بكاتەوە، بڕیاری نابەجێ دەردەكات، ئەگەرنا هەر كەسێك دەزانێك كاتێك باج لەسەر دوكاندار زیادبكرێت، دوكاندار نرخ بەرز دەكاتەوە، ئەوكاتەش تەنها هاووڵاتییەكی وەك من زەرەرمەند دەبێت، كە لەساڵێكی 12 مانگیدا نۆ مووچە وەردەگرم”.

حاجی محەمەد دوكاندارێكی ترە لەكۆتایی شەقامی ئۆرزدی لەسەر كورسییە بچكۆلەكەی لەبەردەم دوكانە بێتابلۆكەی دانیشتبوو، كە ئەویش وەك هەندێك لە دوكاندارەكانی تر لەزگەیەكی گەورەی ڕەنگ بێجی لەتابلۆی سەر دوكانەكەی داوە.

كاتێك چووینە لای و دەستمان بەگفتوگۆكرد، دەركەوت، ساڵانە ئەوەنە داهاتی نییە، كە بتوانێت باجی تابلۆیەك بدات و وتی:”من بەو ئاسمانەوە نووسینێكم نووسیوە، بۆچی حكومەت پارەم لێ وەربگرێت، ئەگەر شەقامەكەم گرتووە، حەق بەحكومەتە با باج وەربگرێت، بەڵام ئەم بڕیارە هیچ ڕەوا نییە، بۆیە هیچ گرفتێكم نییە منیش تابلۆكە لێ دەكەمە، با حكومەتیش بەرپرسیاریەتی ناشارستانیبوونی ئەم شارە هەڵبگرێت، كە دوكانەكانی بێ تابلۆ و ناو و ناونیشانن”.

بڕیاری وەرگرتنی باجی تابلۆی سەر دوكانەكان لەمانگی 10ی ساڵی ڕابردوو لەشاری سلێمانی كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە، بەڵام هێشتا بەتەواوی هەموو دوكاندارەكان لەم بڕیارە بە فەڕمی ئاگادارنەكراونەتەوە، بۆیە وردە وردە دوكاندارەكان پێشئەوەی لیژنەكان سەردانیان بكەن، تابلۆكانیان لێدەكەنەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بۆ یەكەمجار شەڕڤان و پێشمەرگە بوون بە یەك
سبەینێ‌ پێنج ساڵ بەسەر بەرخۆدانی كۆبانێ تێدەپەڕێت

خەڵك – بەشی هەواڵ
پێنج ساڵ بەسەر تێكشانی داعش و شەش ساڵیش بە سەر دامەزراندنی كانتۆنەكانی ڕۆژئاوای كوردستان تێدەپەڕێت و كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، “كوردان لە هەوڵداندا بۆ پاراستنی كۆبانێ بوون بە یەك”.

لە ڕۆژێكی وەك ئەمڕۆدا و پێش پێنج ساڵ، دوای بەرخۆدانێكی 134 ڕۆژی، شاری كۆبانێ بەتەواوی لە دەست چەكدارانی داعش ئازادكرا و لەدوای ئەو ڕۆژەوە مێژوویەكی نوێ دەستی پێ كرد.

هەر لەو دەمەدا، پەڕلەمانی كوردستان بڕیاری ناردنی هێزی پێشمەرگەی بۆ ڕۆژئاوای كوردستان بۆ یارمەتیدانی (یەپەگە و یەپەژە) پەسەند كرد و دوای چەند ڕۆژێك چەند یەكەیەكی هێزی پێشمەرگە بە پێداویستی سەربازی و چەكی قورسەوە گەیشتنە ڕۆژئاوای كوردستان و شاری كۆبانێ‌ و بوونە پاڵپشتێكی بەهێز بۆ بەرخۆدانی كۆبانێ‌ و تا كۆتایی تێكشكاندنی داعش لەو شارە مانەوە و لەگەڵ شەڕڤانان نەیانهێشت شارەكە بكەوێت و بەتەواوی ئازادیان كردەوە.

كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستان (كەنەكە) لە ڕاگەیەنراوێكدا، كە وێنەیەكی دەست (خەڵك) كەوتووە ڕایگەیاندووە، كۆبانێ یەكێك لە كانتۆنەكانی ڕۆژاوئای كوردستانە، كە لە ٢٧ی مانگی ١ی ٢٠١٤ دامەزرا، سبەینێ ساڵیادی دامەزراندنی ئەو كانتۆنەیە، كە كۆبانێ بووە ناوێكی درەوشاوەی مێژووی كورد و ئازادیخوازانی جیهان، كە لە ڕۆژێكی وەك ئەمڕۆدا لە چەتەكانی داعش پاككرایەوە و بووە دەستپێكی تێكشكانی چەتەكانی داعش لە سوریا و عیراقدا.

ڕاشیگەیاندووە، پێنج ساڵ بەسەر تێكشانی چەتەكانی داعشدا تێدەپەڕێت، داعش داگیركردنی كۆبانێی كردبووە ئامانجی خۆی، بەڵام كۆبانیانیش بەرخۆدان و پاراستنیان كردبووە ئامانجی مان و نەمان.

ئاماژە بۆ ئەوەشكراوە، كۆبانێ لە سەرانسەری كوردستاندا بوو بە ناوەندی بەرگری، بۆ جیهانیش بوو بە سومبولی ڕووناكی، كوردان لە هەوڵداندا بۆ پاراستنی كۆبانێ بوون بە یەك، لە باكور، باشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان گەریلا، لە باشوری كوردستان پێشمەرگە چوون بە دەنگ یەپەگە و یەپەژە و خەڵكی كۆبانێ-وە.

دەقی ڕاگەیەنراوەكەی كەنەكە:

داعش كە لە رەگەزپەرستانی ناوچەكە و جیهادیستەكانی جیهان پێكهاتبوو، سەركەوتنی كوردستانیانی لە رۆژاوای كوردستان پێ قبوڵ نەئەكرا، هێرشی كردە سەر كۆبانێ، هەموو داگیركەرانی كوردستانیش بەو هێرشە شادمان بوون، بەڵام پشتیوان و یاریدەدەری هەرە بەهێزی داعش، دەوڵەتی توركیا بوو، توركیا بە مەبەستی تەفروتوناكردنی كورد لە “باكوری سوریا”، بە فراوانی هاوكاریی لۆجستیكی داعشی كرد، داعش كە لە تەلكۆچەرو تەلخەلەف تێكشكا بوو، داخی ئەو شكانەی بە كۆبانێ رشت و هێرشی كردە سەری، ئەوەبوو كۆبانێ كە لە مانگی ٩ی ٢٠١٤ـەوە كەوتبووە بەر هێرشەكانی داعش، بەرخۆدانێكی مەزن و بێوێنەی كرد، داعش داگیركردنی كۆبانێی كردبووە ئامانجێكی سەرەكی خۆی،بەڵام كۆبانیانیش بەرخۆدان و پاراستنی كۆبانێیان كردبووە ئامانجی مان و نەمانی خۆیان، كۆبانیان بە پێشەنگی هێزەكانی یەپەگە و یەپەژە بەرخۆدانێكی مەزنیان رێكخست، ئیدی كۆبانێ بوو بە مەیدانی جەنگ دژی وەحشییەت، كوردستانیان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دنیاش لەسەر بنەمای ئەو راستییەی كۆبانێ هەڵوێستی خۆیان دیاریی كرد.
كۆبانێ لە سەرانسەری كوردستاندا بوو بە ناوەندی بەرگریی، بۆ جیهانیش بوو بە سومبولی رووناكیی، كوردان لە هەوڵداندا بۆ پاراستنی كۆبانێ بوون بە یەك، لە باكور، باشور و رۆژهەڵاتی كوردستان گەریلا، لە باشوری كوردستان پێشمەرگە چوون بە دەنگ یەپەگە و یەپەژە و خەڵكی كۆبانێوە، لە سەرانسەری كوردستان و لە دەرەوەی وڵاتیش بە سەدان كوردستانیان روویان كردە كۆبانێ و بە فیداكاریی شانبەشانی كۆبانیان شەڕی پاراستنی وڵاتیان كرد، كۆبانێ بوو بە سەنگەری نیشتمانپەروەرانی كوردستان، دنیای مرۆڤدۆست و دیموكراتیش بە بەرخۆدانی كۆبانیان و خەڵكی كوردستان سەرسام بوون و پشیوانییەكی بەهێزیان پیشاندا، هاوپەیمانیی نێونەتەوەیی دژی داعشیش هاوكاریەكی مەزنی سەربازی و مرۆیی كرد، كۆبانێ بەو هەنگاوە بەرز و بەهێزەی رێككەوتنی ناوخۆیی و بە پشتیوانیی دنیای دیموكرات، لە ٢٦ی كانوونی دووەمی ٢٠١٥دا لە تاریكستانی داعش رزگار كرا.

بەرخۆدانی كۆبانێ بوو بە سەرەتای تێكشكانی داعش، داعش یەكەمین گورزی بەهێزی تێكشانی لە كۆبانێ بەركەوت، دوای سەركەوتنی كۆبانێ، هێزەكانی رزگاریی هەنگاو بە هەنگاو كەوتنە ڕاونانی داعش و تەواوی ناوچەكانیان بە رەقەی پایتەختیشیانەوە لێ پاك كردنەوە، چوار ساڵ دوای ئازادكردنی كۆبانێ و لە چوارەمین ساڵوەگەڕیدا، دوا گوندی ژێر دەستی داعش لە داعش پاككرایەوە، ئێستاش دەستی داعش لە هیچ شار و شارۆچكەو گوندێكدا نەماوە، ئەمەش بۆ تەواوی مرۆڤایەتی سەركەوتنێكی گەورەو بەهادارە، ئەم سەركەوتنەش هی هێزەكانی سوریای دیموكرات و هاوكار و هاوپەیمانەكانیانە، ئێمە پڕ بە دڵ پیرۆزبایی لە قەسەدەو هاوكارەكانی ئەكەین.

ئێستا هەفتەی ساڵوەگەڕی دامەزراندی كانتۆنەكانی رۆژاوای كوردستانە، هەروەك ئەزانن لە ٢١-١-٢٠١٤دا كانتۆنی جزیرە، لە ٢٧-١-٢٠١٤دا كانتۆنی كۆبانێ و لە ٢٩-١-٢٠١٤دا كانتۆنی عەفرین دامەزران و ڕاگەیەنران، سەركەوتنی كۆبانێ و تێكشكانی تەواوی داعشیش لە هەمان هەفتەدا بەدیهات، ئێمە ئێستا پیرۆزبایی سێ سەركەوتن بە یەكەوە ئەكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ڤایرۆسی كۆرۆنا: خۆپاراستن و چارەسەر و نیشانەكانی

لوقمان غەفوور

گۆڤاری نیو ئینگلاند جۆرنالی پزیشكی-ی ئەمریكی لە ژمارەی 24ی جێنیوەری وتارێكی 6 لاپەڕەیی بڵاوكردۆتەوە لەسەر نەخۆشی كۆرۆنا، بەپێویستمزانی بەشی پێویستی بۆ خوێنەرانی كورد بگوازمەوە:
ڤایرۆسى كۆرونا كە بە (nCoV-2019) ناسراوە تا رۆژی 24ی جێنیوەری لە وڵاتی چین 45 كەسی كوشتووە و 1429 كەسی تۆماركراوە. لەئەمریكاش دوو حاڵەت تۆماركراوە ئەویش پیاوێكی تەمەن 30 ساڵ لەویلایەتی واشنگتۆن و ژنێكی تەمەن 60 ساڵ –ی خەڵكی شیكاگۆ-ی ویلایەتی ئیلینۆیا، دوای ئەوەی لە چین گەڕاونەتەوە، دەركەوتووە هەڵگری ڤایرۆسەكەن و لەژێر پشكنیندان.

هەروەها لەوڵاتانی فەرەنسا و كۆریای باكوور و ژاپۆن و نیپاڵ و تایلاند و سەنگاپۆرە و مالیزیا و ڤێتنام و تایوان و ڕوسیا و عەرەبستانی سعودیە و ئوسترالیا-شی گرتۆتەوە و لەهەروڵاتەش بە ژمارەی جیاواز 3-4 كەس دیاریكراوە.

تا ئەمساتە زانایان هەوڵدەدەن لە چۆنێتی تەشەنەسەندنی ڤایرۆسەكە بگەن، بەڵام لەوە دڵنیا بوون كە لەمرۆڤەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ.

سەنتەری كۆنترۆڵكردن و خۆپاراستن لەنەخۆشییەكان (CDC) كە رێكخراوێكی نیشتمانی گشتییە بۆ تەندروستی لەئەمریكا و سەنتەری كۆنترۆڵكردنی نەخۆشییە ترسناكەكانە و سەر بەئاژانسی حكومەتی فیدرالی ئەمریكای وەزارەتی تەندروستییە و بارەگای سەرەكی لە ویلایەتی جۆرجیایە، لەئێستادا زیاتر سەرقاڵی خۆپاراستن و چاودێریكردنی تەندروستییە بۆ روبەرووبوونەوەی ڤایرۆسەكە.

چی لەرووخساری كەسی تووشبوودا دەبینرێت:
بەپێی سەنتەری كۆنترۆڵكردن و خۆپاراستن (CDC)، دەشێت ئەو كەسە هەست بە ترس بكرێت لە تووشبوونی ئەگەر:
*تا-ی لەرادەبەدەر و بەئەستەنگ هەناسەدان-ی تیابینرا، ئەویش دوای ئەوەی زانرا كەسەكە گەشتی وڵاتی چین-ی كردووە یاخود پەیوەندی هەبووە بە كەسێكەوە كە گومانی لێدەكرێت یان لە گەشت گەڕاوەتەوە.

*كۆكەی توند و سوتانەوەی قوڕگ

*هەستی كرد بە گیان داهێزرانێكی لەناكاو و شەكەتی ماسولكەكان و سەریەشە و گێژبوون.
هەرچەندە دۆن هۆڵت، پسپۆری نەخۆشییە هەناوییەكانی منداڵان لە پۆرتلاند، دەڵێت:”یەكێك لە گرفتەكانی ئەم ڤایرۆسە ئەوەیە هەمان نیشانەی ئەنفلۆنزای ئاساییە، بۆیە پێویستە هەركەس هەستی بە ئەنفلۆنزا كرد سەردانی پزیشك بكات بەبێ هیچ خۆ دواخستنێك”.

كێ زیاتر ئەگەری مردنی زیاترە؟

ئەوكەسانەی كە سیستمی بەرگرییان لاوازە ئەگەری مردنیان خێراترە ئەوانیش منداڵ و كەسی بەتەمەنە.

خۆپاراستن هیچ بودجەیەكی ناوێت:
*پێویستە سەردانی وڵاتی چین راگیرێت بۆ ماوەیەك تا كۆنترۆڵی نەخۆشییەكە دەكرێت لەو وڵاتە. هەر ئەوانەشی كە لەوێوە دێنەوە لەم ماوەیە بێ هیچ چەند و چونێك پێویستە لەلایەن (چاودێری پزیشكی خێرا) پشكنینیان بۆ بكرێت.

*تائێستا هیچ كوتانێك دژی نەخۆشییەكە نەدۆزراوەتەوە تا پێشوەخت هاووڵاتی تووشنەبوو بیدات لەخۆی، بۆیە لەئێستا خۆپاراستن بە پلەی یەكەم دێت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

*ئاژەڵ و باڵندەی ماڵی ئەگەری تووشبوونی هەیە بە ڤایرۆسەكە بۆیە نابێت رێگەی بدرێت لە شوێنی پیس خواردن بخوات. ئەو خواردن و پاشماوەی خواردنانە بۆ باڵندە و ئاژەڵی ماڵی بەكارنەهێنرێت چونكە دوور نییە لەلایەن شەمشەمەكوێرەوە قەپی لێگیرابێت و ئەویش سەرچاوەی هەڵگری ڤایرۆسەكەیە لەگەڵ مار-دا.

*ئەو شوێنانەی شێدارن و ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەری ئاوی لێدەفرۆشرێت پێویستە بە هەموو شێوەیەك لەلایەن لیژنەی خۆپاراستنەوە چاودێری بكرێت تا ئاستی داخستن ئەگەر گومان كرا شوێنەكە شیاو نییە.

ئەی چۆن خۆت ئەپارێزیت؟

بەپێی (CDC) و ئەوانەی پسپۆرن لە چاودێری تەندروستی پێیانوایە پێویستە:
*جلوبەرگی هیچ كەس بەكارنەهێنیت.

*دەست مەبە بۆ چاو و لوت و دەم، چونكە ئەم سێ ئەندامە سەرچاوەی گواستنەوەی ڤایرۆسەكەیە.

*لەئێستا پێویستە هەر 20 دەقیقە جارێك دەستت بە سابون و شامپۆ بشۆیت لە هەر جێگەیەك بیت و هەوڵبدە جێڵی پاكژكەرەوە لەناو دوكان و شوێنی كار و ناو ئۆتۆمبێلەكەت دانێ لەهەر 5 دەقیقە جارێك دەستی پێ تەعقیم بكە، خۆ ئەگەر ماددە و گیراوەی كهولی هەبێت باشتر و بەهێزترە بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسەكە.

*لەماڵەوە هەوڵبدە هەموو كەس قاپ و كەوچك و كەلوپەلی خۆی بەكاربهێنێت تا دەنگۆی ڤایرۆسەكە كۆتایی دێت.

*تا ئەتوانی رۆژانە ئاوی زۆر بخۆرەوە بۆ ئەوەی لەئەگەری تووشبووندا، بەرگەی سەرەتای نەخۆشییە بگریت تا چارەسەر دەكرێیت.

*ئاگاداربە بە هیچ شێوەیەك ئەسپرین بۆ منداڵ بەكارنەهێنرێت لەكاتی هیچ ئەنفلۆنزایەكدا.

*تا ئەتوانی دوور كەوەرەوە لە شوێنی فرۆشتنی ئاژەڵ و باڵندە و زیندەوەری دەریایی، ئەوانەش كە فرۆشیارن ئەبێت (دەستكێش لەدەست بكەن، كەمامە بە دەمولوتیانەوە بێت، بەدلەیەك لەبەربكەن كە ئاو نەگرێتە خۆی).

كەسی تووشبوو چۆن مامەڵەی لەگەڵ بكرێت:

*كەسەكە ئەبێت دوورخرێتەوە لە كۆمەڵگە، لە نەخۆشخانەی تایبەت دابنرێت و ئەو پزیشك و كەسانەی دەچنە لای بە جلوبەرگی تایبەتەوە لەدووی 6 پێ لێیەوە دوور بن.

*بەهیچ شێوەیەك نابێت هیچ كەسێك جگە لە تیمی پزیشكی سەردانی نەخۆشەكە بكات و لە شوێنێكی تایبەت بە شوێنی چاودێری سەردانیكارەكان بمێننەوە تا بتوانرێت خۆ لەسەردانی كردنی بپارێزیت تا نزیك چاكبوونەوە.

لەئەمریكا:

هەرچەندە پسپۆرانی ویلایەتی ئۆریگۆن حكومەتی فیدرال-یان ئاگاداركردۆتەوە دۆخەكە لەئەمریكا ترسناك نییە بەڵام رێوشوێنی خۆپاراستن، زۆر پێویستە و ئاگاداركردنەوەی هاووڵاتیان ئەركێكی نیشتمانییە، سەنتەری خۆپاراستن و كۆنترۆڵكردن (CDC) ئەوەی راگەیاند كە لەرۆژی 25 جێنیوەرییەوە فرۆكەخانەی جۆن كەنەدی لە نیۆیۆرك و فرۆكەی سان فرانسیسكۆ و فرۆكەخانەی لۆس ئەنجلس، فرۆكەخانەی هارتسفێڵد جاكسۆن ئەتلەنتا و فرۆكەخانەی شیكاگۆ، هەستاوە بە پشكنینی ئەوانەی كە دەگەڕێنەوە لە وڵاتی چین.

دواهەمین ڤایرۆسی كوشندەش، كە لە رۆژی 16ی جێنیوەری بەرپرسانی تەندروستی چین ئاشكرایان كرد بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی نوێی-یە هاوشێوەی سارس-ە كە لە ساڵی 2003 جیهانی تووشی شۆككرد.

نەخۆشیی ڤایرۆسی كۆرۆنا بریتییە لە هەوكردنی توندی قوڕگ و دواتر پوكانەوەی گورچیلە و مردنی كەسەكە. زانایانی پزیشكی پێیانوایە ئەمە نەوەیەكی نوێی (سارس) ڤایرۆسی كۆرۆنا-یە. كە بۆ هەمان خێزانی ئەو ڤایرۆسە دەگەڕێتەوە و نەخۆشییەكی توندە و تووشی كۆئەندامی هەناسە دەبێت. هەروەك ڤایرۆسی كۆرۆنا مرۆڤ تووشی تا و كۆكە و پوكانەوەی گورچیلە دەكات.

ڤینسینت مۆنستەر، زانای ڤایرۆلۆجست لە تاقیگەی رۆكی ماونتن، پێوایە كە ڤایرۆسی كۆرۆنا وەك سارس وایە لەنێو شەمشەمە كوێرەدا سوڕی ژیانی تەواو دەكات و زیندەوەرێكی تر دەیگوازێتەوە بۆ مرۆڤ ئەویش بەشێوەیەك كە شەمشەمە كوێرەكە خواردێك دەخوات و پاشماوەكەی بەجێدێڵێت، دواتر بەراز و سەگ و باڵندەكان دەیخۆن، یان راستەوخۆ شەمشەمەكوێرەكە لەرێگەی مارەوە دەخورێت. دواتر كاتێك مرۆڤ پەنا دەباتە بەر خواردنی مارەكە، تووشی نەخۆشییەكە دەبێت، یان ئەگەر مرۆڤ گۆشتی بەراز و سەگ و پەلەوەرەكان بخوات، ئەوكات تووشدەبێت، دەشڵێت: “خۆ ئەگەر مرۆڤ راستەخۆ شەمشەمە كوێرە بخوات ئەوە ترسناك ترە، هەر ئەوەندە مرۆڤێكیش تووش بوو زۆر بەخێرایی دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤێكی تر”.

هەروەها زانایانی چین، پاڵپشتی قسەكانی ڤینسینت مۆنستەر-یان كردەوە، رۆژی 25 جێنیوەری رایانگەیاند كە كۆدەكانی بۆماوەیی (ترشی ناوكی) ی مردووان و تووشبووانیان بە ڤایرۆسی كۆرۆنا بە كۆدەكانی بۆماوەیی ئەو زیندەوانەیان بەراوردكردووە كە تووشبوون بە ڤایرۆسەكە لە نێویاندا ماری ئاسیا-یی و كۆبرا و شەمشەمەكوێرە، بۆیان دەركەوتووە هەمان كۆدە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان