ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

یاساناسێك: تەنها پەڕلەمان دەسەڵاتی هەیە
دەرماڵەی فەرمانبەران لەنێوان بەرداشی حكومەت و پەڕلەمان

خەڵك- بەشی هەواڵ
بە پێی وتەی بەشێكی پەڕلەمانتاران و شارەزایانی بواری دارایی، حكومەتی هەرێم بەنیازە لەچوارچێوەی یاسای چاكسازی، دەرماڵەی بەشێكی فەرمانبەران ببڕێت و بەشێكیشی كەمبكاتەوە، یاساناسێكیش دەڵێت: “ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی بكات، ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەیە، چونكە تەنها پەڕلەمان دەتوانێت ئەوەی بیەوێت پەسەندی بكات و بەپێچەوانەشەوە”، پەڕلەمانتارێكی پارتی-ش دەڵێت: دەرماڵە نابڕدرێت، بەڵكو ڕێكدەخرێتەوە”.

سەروەر عەبدولڕەحمان، سەرۆكی ئینستیوتی پەی بۆ پەروەردەو گەشەپێدان لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاشكرای كردووە، ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە لە یاسای چاكسازی مووچەی فەرمانبەران كەمدەكرێتەوە بەوەی بەشێكیان دەرماڵەكانیان دەبڕدرێت و بەشەكەی تریشیان كەمدەكرێتەوە، بۆ نمونە دەرماڵەی بڕوانامەكانی دبلۆم لە (35%)ەوە دەبێت بە (5%)، بەكالۆریۆس لە (45%)ەوە دەبێت بە (10%)، دبلۆمی باڵا لە (55%)ەوە دەبێت بە (15%)، ماستەر لە (75%)ەوە دەبێت بە (15%)، دكتۆرا لە (100%)ەوە دەبێت بە (20%)، جگە لەمانە چارەنووسی دەرماڵەكانی نازناوی زانستیش دیار نیە، وەك مامۆستای یاریدەدەر (15%)، مامۆستا (25%)، پڕۆفیسۆری یاریدەدەر (35%)، پڕۆفیسۆر (50%).

لای خۆشیەوە، عەبدولقادر ساڵح، شارەزای یاسایی بۆ (خەڵك) وتی، “ئەگەر ئەو یاسا چاكسازیە لە پەڕلەمان ببێ‌ بە یاسا ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەموو شتێكی هەیە، چونكە لە هەرێم یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان بەركارە بۆیە پەڕلەمان ئەوەی بیەوێت دەیكات و پەسەندی دەكات ئەوكاتەش هێزی یاسایی دەبێت و حكومەت ئەنجامی دەدات، بەڵام ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی نەكات و حكومەت تەنها خۆی بڕیاری لەسەر بدات، ئەوا ناتوانێت”.

بەپێی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی، دەرماڵە جێگیرەكان بریتین لە دەرماڵەی بڕوانامە و هاوسەرێتی و منداڵ، كە ناكرێت حكومەت دەستكارییان بكات.

سەبارەت بە دەسەڵاتی هەمواركردنی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی لە هەرێم ڕاشیگەیاند، لەبەر ئەوەی لە هەرێم پەڕلەمان هەیە، بۆیە جێبەجێ‌ كردنی یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان لەپێشترە و دەتوانێت هەر یاسا و مادەیەك هەبێت هەمواری بكاتەوە یان خۆی یاسای دیكە دەربكات.

جەختیشی كردەوە، كە پەڕلەمانی كوردستان دەتوانێت ئەو یاسایانەی تایبەتن بە مووچە و دەرماڵە پەسەندیان بكات و ئەوكات حكومەت جێبەجێیان دەكات، بەڵام ئەزموونی پەڕلەمانی كوردستان لەبواری یاساكاری وەزیفی نیە و ئەو یاسایانەشی لەو بوارەدا دەری كردوون لاوازن.

وتیشی، “ئەو یاسایەی بەناوی چاكسازی دەردەكرێت هەڵەیە، چونكە بە یەك یاسا ناتوانیت چارەسەری هەموو كێشەكان بكەیت، چونكە پێشینەی لەو بابەتە لە عیراقیش نەبوو، كە بە یەك یاسا دەست ببەیت بۆ یاسای مووچە و یاسای خانەنشینی و چەند یاسایەكی دیكە ببەیت”.

لای خۆشیەوە، لەتیف مستەفا، پسپۆڕی یاسایی و ئەندامی خولی پێشووی پەڕلەمانی عیراق لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك نووسیویەتی، “ئەو دەرماڵانەی لە مادەی دوەمی پڕۆژە یاساكەدا باسكراون، دەرماڵەی شەھادەن بۆ خانەنشینەكان و پەیوەندی بە فەرمانبەری دەوامەوە نیە، ڕێك وەك ئەوەی عیراقی لێكراوە”.

هەروەها، زانا خالید، ئەندامی فراكسیۆنی پارتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە ماڵپەڕی فەرمی حزبەكەی ڕاگەیاندووە، لەپڕۆژە یاسای چاكسازی دا بە هیچ شێوەیەك بڕینی دەرماڵەی فەرمانبەرانی هەرێم نییە، بەڵكو ڕێكخستنەوەی دەرماڵە و بڕینی ئەو دەرماڵەیەیە، كە بە ناحەق وەردەگیرێت.

وتوشیەتی، “دەرماڵەی مەترسی لە هەندێك وەزارەت هەیە بۆ نموونە، لە كەرتی كارەبا و تەندروستیدا، بەشێك لە فەرمانبەرانی هەردوو كەرتەكە دەرماڵەی مەترسییان بۆ بەستراوە و هیچ كارێكی مەترسیداریش ناكەن”.

بەڵام سەرچاوەیەك لە فراكسیۆنی یەكێتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئەو چاكسازیەی لە ئێستادا كراوەتە هەڵا لەسەری هی ئەوە نیە، چونكە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ژیانی هەزاران خێزانی ئەم هەرێمەوە هەیە، كە بە دەرچوواندنی یاساكە دەرماڵەكانیان دەبڕێت.

وتیشی، “فراكسیۆنی یەكێتی پێشتر ئەوەی بۆ ڕای گشتی خستەڕوو، كە لە پڕۆژە یاساكەدا ماددەیەك هەیە بۆ ڕێكخستنەوەی دەرماڵە، پێم وایە ئەوە بۆ بڕینی دەرماڵەی هەزاران هاووڵاتی ئەم هەرێمەیە، ئەگەرنا پێدانی دەرماڵە بەیاسا نەدراوە تا یاسای بۆ دەربچوێنرێت، هەر فەرمانگەیەك لای خۆیەوە لە ڕێگەی بەڕێوەبەری كارگێڕی دەتوانێت دەرماڵەی ئەو فەرمانبەرە ببڕێت، كە شایەنی نیە”.

 

راپۆرت

پسپۆڕێك: 80%ی هاووڵاتیان تووشی كۆرۆنا دەبن
عیراق، ئەو لایەنانەی سودییان لە كۆرۆنا بینیوە ئاشكرا دەكرێن

خەڵك- بەشی هەواڵ
پەرلەمانتارێكی سەربەخۆ لە پەرلەمانی عیراق پێیوایە سێ‌ لایەن سودییان لە ڤایرۆسی كۆرۆنا بینیوە لە عیراق، پسپۆڕێكی تەندروستی گشتیش لەگەڵ حاڵەتی پابەندنەبوونی هاووڵاتیان بە ڕێكارەكانی خۆپارێزی، 80%ی كۆمەڵگەی عیراقی تووشی پەتاكە دەبێت.

باسم خەشان پەرلەمانتاری سەربەخۆ لە پەرلەمانی عیراق، لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند”دەركەوتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە وڵات و كاریگەرییەكانی لەماوەی چەند مانگی ڕابردوو، بەشێوەیەكی ڕوون بەرەنجامی شۆڕشی تشرینیان لە گۆڕانكارییە شاوەڕوانكراوەكان دواخست و هاوبەشییان كرد لە هێشتنەوەی هێزە سیاسییەكان لە ڕەوشی ئێستایاندا، بۆیە دەكرێت بڵێین هەموان سودییان لە ڤایرۆسەكە بینی جگە لە گەلی عیراق”.

بە وتەی خەشان”سێ‌ لایەن سودییان لە ڤایرۆسی كۆرۆنا بنیوە كە هێزە سیاسییە دەستڕۆیشتووەكان، بەو هۆیەی پارێزگارییان لە بوونی خۆیان كردووە لەبەرانبەر گۆڕانكارییەكان، لەگەڵ گرێبەستە گەورەكان كە لەماوەی ڕابردوودا واژۆكران، وێڕای سودوەرگرتنی بازرگانانی دەرمانە خراپەكان لەڕووی ساغكردنەوەی كاڵاكانیان لە بازاڕ”.

ئەو پەرلەنتارە پێیوایە”كۆرۆنا بۆتە مایەی ڕاگرتنی زۆرێك لە چالاكییە گرنگەكان لە وڵاتدا، بە تایبەتیش حكومییەكان، چونكە ڕێژەی دەوام 25% تێناپەڕێنێت، بۆیە هاووڵاتیان زەرەرمەندی گەورەن لەم تەنگژەیەی ڕوودەدات”.

پێشتر پسپۆڕێكی لە تەندروستی گشتی، پێشبینی كردبوو 80%ی گەلی عیراق تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ببێت، باسی لە پێویستی هەنگاونانی عیراق كردبوو بۆ گەیشتن بە قۆناغی پێكەوەژیان لەگەڵ پەتاكە.

د. هەیسەم عوبێدی ڕایگەیاندبوو”عیراقییەكان و هەموو گەلانی جیهان، گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە پێویستە پێكەوەژیان لەگەڵ ڤایرۆسی كۆرۆنادا بكرێت، دوای ئەوەی ماوەیەكی زۆر بەسەر قەدەغەكردنی هاتووچۆدا تێپەڕی، هەروەها ژیان ناكرێت لەمە زیاتر ڕابوەستێت”.

بە بۆچوونی ئەو پسپۆڕە”هۆكاریی بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبوون بۆ كەمكردنەوەی ڕێوشوێنەكانی قەدەغەكردنی هاتووچۆ لەكانی جەژنی قوربان و تێكەڵبوونی خەڵك لە بازاڕەكان، یان لە سەردنەكان دەگەڕێتەوە كە ڕێگەی بۆ زیاتر بڵاوبوونەوەی پەتاكە خۆشكرد”.

عوبێدی پێشبینی كرد”70-80%ی كۆمەڵگەی عیراقی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ببێتە بەپێی چەمكی بەرگری كۆمەڵایەتی، ناشكرێت ڕەوشەكە كۆنترۆڵ بكرێت تا بەشێوەیەكی پلەبەندی تووشبوون لەنێو كۆمەڵگەدا ڕوونەدات”.

پسپۆڕەكەی تەندروستی گشتی عیراق دەڵێت”كردنەوەی مۆڵەكان و ڕێگەدان بە هاتووچۆكردن، ڕێخۆشكەرن بۆ ڕوودانی حاڵەتی پابەندنەبوونی گەورە و بە تایبەتیش لەنێو توێژی لاوان كە زەمینەسازی بۆ تووشبوونی ملیۆنی خۆش دەكەن، ئەمەش عیراقییەكان دەخاتە ڕەوشێكی قورسەوە، چونكە دامەزراوەی تەندروستی لەو دەمەدا توانی لەخۆگرتنی ئەو ژمارە گەورەیەی نامێنێت”.

سەبارەت بە داواكارییەكانی هەڵگرتنی هەردوو شێوازیی قەدەغەكردنی هاتووچۆ، عوبێدی وتی”لەوبڕوایەداین پێكەوەژیان پێویستە هاوشان بێت لەگەڵ سەپاندنی ڕێكاریی توند كە هاووڵاتیان پابەند بكات بە خۆپاراستن و سەپاندنی سزای دارایی بەسەر سەرپێچیكاران، بۆ خۆلادان لە تۆماركردنی ژمارەیەكی گەورەی تووشبوان، بەركەوتن لەگەڵ ڤایرۆسەكەدا چەند زیاتر بێت، هێندە تووشبوو كاریگەریی لەسەر دروستدەبێت، بۆیە جەخت لەسەر پێویستی بەستنی كەمامە و سەپاندنی لە شەقامەكان و فەرمانگە و شوێنەكانی كار دەكەینەوە”.

د. هەیسەم عوبێدی ئاماژەی بە دەنگۆی تەوژمی دووەمی كۆرۆناش كرد كە بە وتەی ئەو”ڕوودانی جێگیر نییە، گەر ڕووشبدات لە عیراق، ئەوا 25%ی گەل كاریگەر نابێت بە پەتاكە، چونكە تووشبووە و لە ماوەی 6 مانگی ئەم ساڵدا بەرگری وەرگرتووە، گەر ڕووبدات، ئەوا نیشانەكانی جیاوازدەبن لەوەی لەئێستادا هەیە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

وردەكاریی نوێ‌ لەسەر ڤاكسینی دژە كۆرۆنا ئاشكرادەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
دەسەڵاتدارانی ڕوسیا وردەكاریی نوێ‌ لەبارەی ڤاكسینە ڕوسییەكەی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنا ئاشكرادەكەن.

چاوەڕوان دەكرێت یەكەمجار بۆ پزیشكان و مامۆستایان بەكاربهێنرێت كە دەكرێت لە كۆتایی ئەم مانگە یان سەرەتای مانگی ئەیلوبی داهاتوو پرۆسەی بەكارهێنەكەی دەستپێبكات.

لەڕێنماییە تایبەتەكانی بەكارهێنانی ڤاكسینە نوێیەكە كە لەلایەن ناوەندی (گامالی) ڕوسی بۆ پەتاكان و بایۆلۆجی دەركراوە هاتووە”ڤاكسینەكە بریتیە لە دەرزییەك كە لە دەماری (دەلتوید) لە شان دەدرێت. گەر ئەستەمیش بوو لەو شوێنە بدرێت، ئەوا لە دەماری پانی ڕان دەدرێت”.

لەپێناو پتەوكردنی بەرگری لەش، دوو جار دەرزییەكە لێدەدرێت كە یەكەمیان پێكهاتەیەكی ڤاكسینەكەی تێدایە، دوای 3 هەفتەش جارێكی تر كەسەكە ڤاكسینێكی تر وەردەگرێت كە پێكهاتەی دووەمی ڤاكسینەكەی تێدایە.

ڕێنماییەكان ئاماژە بە تێبینییەك دەكەن كە بریتییە لەوەی، ئەو كەسەی دەرزییەكەی لێدەدرێت، پێویستە بۆ ماوەی 30 خولەك لەژێر چاودێری پزیشكان یان پەرستاراندا بێت.

پێشتر ڤلادیمێر پۆتین سەرۆكی ڕوسیا ڕایگەیاندبوو، كچەكەی ڤاكسینی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنای لەسەر خۆی تاقیكردۆتەوە كە بە وتەی ئەو، لەگەڵ وەرگرتنی یەكەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای لەشی گەیشتۆتە 38 پلەی سەدی، بەڵام لەكاتی وەرگرتنی دووەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای بەرزنەبۆتەوە و پاشان پلەی گەرمای جەستەی ئاسایی بۆتەوە، لەئێستاشدا تەندروستی زۆر باشە.

دەزگای (روس زدراڤ نادزور) چاودێری تەندروستی ڕوسی ڕایگەیاندبوو، پلانی هەیە لە دوای بەكارهێنانی ڤاكسینەكە توێژینەوە لەسەر چەندان هەزار كەس بكات، تا چاودێری ئەگەری دەركەوتنی دیاردە لاوەكییە ناچاوەڕوانكراوەكان بكات لەنێو ئەوانەی ڤاكسینەكەیان بەكارهێناوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

وردەكارییەكانی دەخرێنەڕوو
لێكۆڵینەوەكان بەشێك لە هۆكاریی تەقینەوەكەی بەیروت ئاشكرادەكەن

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەرچاوە ئاگادارەكان ڕایدەگەیەنن، لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكان ئاماژە بە چەندان ساڵ پشتگوێخستتن و بێخەمی دەسەڵاتداران دەكەن لەڕووی عەمباركردنی ماددەیەكی مەترسیدار لە بەندەری بەیروت كە بووە هۆی ئەو تەقینەوەیەی تێیدا زیاتر لە 100 كەس بونە قوربانی.

ئاژانسی (رۆیتەرز) لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە بڵاویكردەوە:”مەسەلەی سەلامەتی عەمباركردن، چەندان جار خراوەتە بەردەست لیژنەكان و دادوەران، بەڵام هیچ فەرمانێك دەرنەكرا بۆ گواستنەوەی ئەو ماددەیە كە خێرا گڕدەگرێت، یان لەناوبردنی”.

بە وتەی سەرچاوەكە:”ئاگرێك لە گەنجینەی ژمارە نۆی بەندەرەكە كەوتەوە و گەیشتە گەنجینەی ژمارە 12 كە نیتراتی ئەمۆنیۆمی تێدا عەمباركراوە”.

سەرچاوەكە دەڵێت:”تەقینەوەكەی 4ی تەمموز بەهێزترین تەقینەوە بوو كە بەیروت بەخۆیەوە بینی، لەكاتێكدا شارەكە هێشتا برینەكانی جەنگی ئەهلی كە سی ساڵ درێژەی كێشا ساڕێژ نەبوون، سەرباری ئەوەش بە تەنگژەیەكی دارایی تونددا تێدەپەڕێت كە دەرهاویشتەی دەیان ساڵ لە گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردنی ئابورییە”.

بەدەری زاهیر، بەڕێوەبەری گشتی گومرگی لوبنان بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاندووە”گەمرگ شەش بەڵگەنامەی بۆ دەسەڵاتی دادوەریی بەرزكردۆتەوە و هۆشداریی داوە لەبارەی مەترسی گەورەی ماددەكە”.

بە وتەی ئەو بەرپرسە لوبنانییە”داوامان كرد سەرلەنوێ‌ هەناردە بكرێتەوە، بەڵام ئەوە ڕوەینەدا و هۆكارەكەشی بۆ شارەزایان و پەیوەنیدارەكان بەجێدەهێڵین”.
سەرچاوەیەكی تر كە فەرمانبەرە لە بەندەرەكە بە (رۆیتەر)ی ڕاگەیاندووە”شەش مانگ لەمەوبەر تیمێك نیتراتی ئەمۆنیۆمی نێو گەجینەكەی تەماشاكرد و هۆشداریدا لەوەی كە گەر نەگوازرێتەوە،هەموو بەیروت دەتەقێنێتەوە”.

بەپێی ئاژانسەكە، دوو بەڵگەنامە هەن كە تێیاندا گومرگی لوبنانی لە ساڵانی 2016 و 2017 داوای لە دەسەڵاتی دادوەریی كردووە، تا داوا لە دامەزراوە دەریاییە پەیوەندیدارەكان بكات، ماددەكە هەناردەبكەن، یان ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتنی نیتراتی ئەمۆنیۆم دەرببڕن كە لەڕێی كەشتی باری (رۆسۆس)ەوە هێنرا و لە گەنجینەی 12دا بۆ زامنكردنی سەلامەتی بەندەرەكە هەڵگیراوە”.

یەكێك لە بەڵگەنامەكان، ئاماژە بە چەند داواكارییەكی هاوشێوە دەكات لە ساڵانی 2014 و 2015.

ماڵپەڕی شیب ئەرستید. كۆم، كە تۆڕێكە مامەڵە لەگەڵ سكاڵا یاساییەكانی كەرتی بار دەكات، لە ڕاپۆرتێكیدا لە ساڵی 2015 ڕایگەیاندووە، كەشتی رۆسۆس كە بە ئاڵای مۆڵدافیاوە لە دەریادا گەشتی كردووە، كاتێك ڕووبەڕووی كێشەی تەكنیكی بووە لە گەشتە دەریاییەكەی لە جۆرجیاوە بۆ مۆزەمبیق، ، لە مانگی ئەیلولی 2013 لە بەیروت لەنگەری گرت و 2750 تەن نیتراتی ئەمۆنیۆمی هەڵگرتبوو.

بەپێی ماڵپەڕەكە”دوای ئەوەی پشكنینی بۆكراوە، ڕێگە لە بەڕێكەوتنی گیراوە، پاش ماوەیەكی كەمیش خاوەنی بارەكە دەستبەرداریی بارەكەی بووە، ئەمەش دوو قەرزاریی ناكۆكی ناچار كردووە سكاڵای ئاسایی بەرزبكەنەوە”.

ئەو ماڵپەڕە دەڵێت”بەهۆی مەترسییەكانی پەیوەست بە هێشتنەوەی نیتراتی ئەمۆنیۆم لەسەر كەشتییەكە، دەسەڵاتداران ناچاربوون بارەكە بگوازنەوە بۆ نێو گەنجینەكانی بەندەرەكە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان