ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كورد هاودەنگی كام بەرەی عیراق دەبێ

سالار مەحمود

هێشتا درەنگ نیە كورد گوتاری خۆی لە سۆنگەی خوێندنەوەی راستی روداوەكانی عیراق رێك بخات.
لەلێواری ئەم شەپۆلانی بەریەككەتنی بەرژەوەندیەكان و گۆڕانكاریە بنچینەییانەدا، كە لەشەقامی عیراقیەوە نەخش دەكێشرێن.

ئایا بەرەی خەڵك یا بەرەی ئەو دەستەبژێرە سیاسیەی كە شانزە ساڵە دەستی دەستی بەمافە دەستوریەكانی كوردستانەوە دەكەن. دەبێ ئەم پرسیارە ببێتە سەرباس، كامە بژاردە؟

ئایا خەڵكی ناڕازی داواكانیان رەوان؟ گەر پێمان رەوایە، شەرمكردن لەهەڵبژاردنی بەرەی رەوایەتیدا هەیە؟

ئەگەر تەماشاكاران و خۆ بێدەنگ كردوانیش وەك بەرەیەك هەژمار بكرێ، ئەوا بێ گومان كەمترین رۆڵ بۆ هەڵسوڕاندنی داهاتوو دەمێنێتەوە.

راستە كورد وەك پێكهاتە ناتوانرێ لە پرۆسەی داهاتوودا رەچاو نەكرێ بەڵام كەم یا شایستە بێگومان كەم و ناشایستەیی و غەدریشی لێ دەكرێ.

پێدراوەكان پشت راستی دەكەنەوە كە وڵاتەكە تا ماوەی سێ ساڵی داهاتوو ئارامی بەخۆوە نابینێ و ئەم دۆخە دانامركێتەوە.

لە شەقامەوە دەنگێكی نەشاز بەرامبەر بەمافە دەستوریەكانی كورد دەبیسترێ. تەنانەت قەڵسن بەناوی كوردستان و بە ( إقلیم الشمال) ناوی هەرێمی كوردستان دەهێنن. كوردستان بەخوێن سارد دەبینن بەرامبەر بە شەڵاڵی خوێن و فرمێسكی گەرمی شەقامی عیراقی.

دواجار تەنیا دوو بەرە دەمێنێتەوەو بەرەی سێیەم دروست نابێ.

كورستانیش دابڕاو نیە لە كاریگەریەكانی ئەو رووداوانەی شارەكانی خوارووی عیراق و بەغدا.

سەرۆك كۆماری عیراق وەك باڵا ترین پێگەی دەسەڵاتی وڵات پشتیوانی بێ چەندوچوونی خۆپیشاندەرانی عیراقە. لەگەڵ مافی خۆپیشاندان و بەدیهاتنی داخوازیەكانیانە.

بەپێگەی دەستوری خۆی دەستپێشخەری كرد بۆ گۆڕینی یاسای هەڵبژاردن و كۆمسیۆن و هەڵبژاردنی پێشوەخت.

بە تێڕوانینێكی سەلمێنراوی راستەقینە ئەم نەخشە رێگایە دەرفەتێكی گرنگ بوو هەر لە سەرەتاوە فراكسیۆنە كوردستانیەكان وەك یەك هاوپەیمانی كارنامەی خۆیان بەم ئاراستەیە دابڕشتایە.

بەشێك لە هێزی خۆیان لەگەڵ هێزی داخوازی خەڵكی سەر شەقامەكان بگونجاندایە.

بەلەبەرچاوگرتنی كوڵانی دۆخی وڵاتانی ناوچەكەو هەبوونی مەترسی تراژیدیای تر بەرامبەر گەلەكەمان،
هێشتا درەنگ نیە بەدەنگێكی بەرزتر كورد هاودەنگی خۆی بگەیەنێتە شەقامی عیراقی، نەخاسمە گەر ئەوە نەكا بژاردەی باشتری ئەبێ چی بێ بۆ سیاسەتكردن! هەن نائاگا لەوەی چی دەگوزەرێ وا دەزانن دۆخی ئێستا بەردەوام دەبێ لەكاتێكدا تەواو بووەو فۆرمێكی نوێ شوێنگرەوە دەبێت.

لەو روانگەی خوێندنەوەی دۆخی گۆڕاوەو لەكەناری ئاوا بوونی واقیعێكی شانزە ساڵەی تاڵدا، لەیەككاتدا هەم خۆگۆڕین و هەم گەڕان بەدوای ئاسۆیەكی تردا ئەركێكی سیاسیە.

وتار

قسەیەکی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە

هەڵگورد جەلال

هەمیشە قسەگەلێكی زۆرو مشتومڕێكی زۆر هەیە لەسەر ئەوەی كێ خوێندەوارەو كێ نەخوێندەوارە، ئایا پێوەرەكانی خوێندەواری و نەخوێندەواری چییە؟ بوونی بڕوانامەیەكی خوێندن و زانینی نووسین و خوێندنەوە، بەسە بۆ ئەوەی ببینە كەسێكی خوێندەوارو گەلێكی خوێندەوار؟
لەكۆتایی هەفتەی رابردوودا، هاوڕێی ئازیزم (د.هەڤاڵ ئەبوبەكر) پارێزگاری سلێمانی، پشت بەست بەئامارە رەسمییەمانی بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی ئاشكرایكرد كە رێژەی (99.%)ی دانیشتووانی پارێزگای سلێمانی خوێندەوارن، ئەمە جێی دڵخۆشییە و مایەی ئومێدە، بەڵام كاتێك كتێبی (جیهانی خوێندنەوە)ی (ئارام سدیق)م تەواوكرد، تووشی جۆرێك لەپەشۆكاوی بووم، بەوەی سەرەڕای خوێندەواریمان، بەڵام ئاستی خوێندنەوەو هۆشیاری و حەزمان بۆ زانین و مەعریفە لەئاستێكی زۆر خراپ و مەترسیداردایە.
دەمەوێت لێرەوە، قسەیەكی تر لەسەر قەیرانی خوێندنەوە بكەم لەم شارە بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی، بەگەڕانەوە بۆ چەند دەیەیەك پێش ئێستا، جیاوازییەكی زۆر لەرێژەی خوێندنەوەو خوێندەواریدا لەسلێمانی بەدی دەكرێت، رەنگە لەنەوەدەكانی سەدەی رابردوو هەروەها دەیەی یەكەمی ئەم سەدەیەدا، رێژەی خوێندەواربوون و زانینی نووسین و خوێندنەوە كەم بوبێت، بەڵام رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێب و دیالۆگی مەعریفەدا، لەئاستێكی زۆر باش و بەرزو باڵادابوو، بەڵگەش بۆ ئەوە، سەرەڕای خراپی دۆخی دارایی تاك، خراپی و كوالیتی بەرگ و چاپی كتێب، گرانی نرخی كتێب، بەڵام هێشتا تیراژی چاپی كتێب و كڕینی كتێب و ئیستیعارەو خوێندنەوەی كتێب لەئاستێكی زۆر باشدابوو.
كەچی لەئێستادا، كە هەم رێژەی خوێندەواری و زانینی نووسین و خوێندنەوە زۆر بەرزەو هەمیش دەزگای چاپ و زۆرو نرخی كتێب كەم و بەرگ و كوالیتی چاپی كتێب زۆر باشە، بەڵام رێژەی خوێندنەوەی كتێب و فرۆشی كتێب لەئاستێكی زۆر زۆر خراپدایە، بەپێی ئەوەی من بەردەستم كەوتبێت، كتێبی هەندێك نووسەری لێ دەرچێت، تیراژی زۆرینەی كتێبەكان لەخوار 500 دانەوەیە، كەچی هێشتا زۆرینەیان لەكۆگاو رەفەكاندا دەمێننەوەو بە هەراج دەفرۆشرێن.
لێرەو لەوێ‌، قسەی زۆر لەسەر ئەم هۆكارانە كراوە، من نامەوێت جارێكی تر باسی ئەو هۆكارانە بكەمەوە، بەڵكو خواستمە ئیزافەیەك بۆ سەر هۆكارەكان بكەم و بەشداربم لەو دیالۆگەی بەلاوازی لەئارادایە، لەسەر چۆنیەتی چالاككردنەوەو بەكلتوركردنی خوێندنەوە لەم شارەدا.
سلێمانی، هەم پایتەختی رۆشنبیرییە، هەم یەكێكیشە لەشارە داهێنەرەكانی دونیا لەبواری ئەدەبدا، هەمیش خاوەنی باكگراوندێكی گەورەیە لەجوڵەو بزاوتی رۆشنبیری و رووناكبیری و هەڵكەوتنی شاعیرو نووسەرو روناكبیری جددی و گەورەدا، بەڵام هێشتا نەتوانراوە، سلێمانی و شارەكانی تری هەرێمی كوردستان، لەو ئاستەدا بن كە رێژەی خوێندنەوەو گەڕان بەدوای كتێبدا، بوبێتە نەریت و سیمایەكی دیاری هاووڵاتییەكانی.
چەندین دەزگای چاپ و ناوەندی بڵاوكردنەوەی كتێب لەم شارەو شارەكانی تریش هەیە، بەڵام (هەندێكیان) هێندەی سەرقاڵ و لەخەمی دەستكەوتە ماددییەكەیدان، هێندەی ئەوە لەخەمی كوالیتی و ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نین كەبڵاوی دەكەنەوەو دەیخەنە بازاڕو كتێبخانەكانەوە، بۆیە منیش بەهەمان شێوەی زۆرێك لەهاوڕێكانی ترم كەلەسەر ئەم بابەتە قسەیان كردووە، لایەنگری سانسۆی كوالیتی كتێبەكانم، نەك كوالیتی ئازادیی بیركردنەوەو ئازادیی رادەربڕین، هێندەی ئاگاداریشبم ئێستا لەلایەن (بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوكردنەوەی سلێمانی) و (بەڕێوەبەرایەتی كتێبخانەی گشتی سلێمانی)ییەوە، رێكارێكی نوێ گیراوەتە بەر، بۆئەوەی رێگە لەنزیفی دەرچواندن و بڵاوكردنەوەی كتێب بگیرێت و بەهای راستەقینە بۆ كتێب و بۆ نووسەرەكانیان بگەڕێندرێتەوە، هەرچەندە پێ دەچێت ئەم رێكارانە كەمێك لەشێوەی سانۆردا بێت، بەڵام راستییەكەی سانسۆرە لەسەر بابەت و ناوەڕۆكی خراپ، نەك بابەت و ناوەڕۆكی تەندروست و گونجاو، پیۆیستە ئێمەی نووسەران و خوێنەرانیش هەم پشتیوانییان بكەین، هەم هاوكاریشیان بین لەخستەسەر رێچكەی دروستی كارەكە.
(ئارام سدیق)، لەكتێبە نوێیەكەیدا (جیهانی خوێندنەوە)، كەلەلایەن ناوەندی رۆشنبیری رەهەندەوە چاپ و بڵاوكراوەتەوە، ئاماژەی بەدیاردەیەكی سەیر كردووە، ئەوانیش خوێنەری ساختەیە، كەتەنها رووكەشیانە مامەڵە لەگەڵ كتێبدا دەكات و دوورونزیك پەیوەندی لەگەڵ ناوەڕۆكی ئەو كتێبانەدا نیە و نەیخوێندونەتەوە كە كڕیونی یان هەڵپەی بەدەستهێنانیانی بووە، ئەوەی (ئارام) باسی كردووە، راستییەكی تاڵەو دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، پێم وایە زۆرینەی ئەم خوێنەرە ساختەیە، دەچنە نێو ئەو ئاماری خوێندەوارانەوە كە لەلایەن هاوڕێم (هەڤاڵ ئەبوبەكر)ەوە بڵاوكرایەوە، بوونی رێژەیەكی زۆر لەخوێنەری ساختە، بۆتە مایەی شاردنەوەی ئەو كەمینەی خوێنەرە راستی و جدییەشی كە لێرەو لەوێ‌ بونیان هەیەو دەبینرێن، ژووری كەم بەڕێوەبەر هەیە، كتێبخانەی قەشەنگ و كتێبی زۆری تێدا نەبێت، بەڵام تەنها بۆ رووكەشەو ناخوێندرێنەوە، كەم پەرلەمانتار و سەركردەی سیاسی هەیە، كتێبێك یان دوان لەئۆتۆبیلەكەیدا نەبێت، بەڵام بەداخەوە جگە لەسەیركردنی بەرگەكەی، كەمیان سەیری ناوەڕۆكەكەیان كردووەو خوێندویاننەتەوە، لەزۆرینەی ماڵەكانیشدا كتێبخانەیەك هەیە، بەڵام تەنها كتێبی موجەلەدی بەرگ جوانیان تیادا ریزكردووەو هیچی تر.
بیریشمان نەچێت لەپاڵ بوونی خوێنەری ساختەدا، شتێكیش هەیە بەناوی نووسەری ساختە، بەوەی هێندەی سەرقاڵی ماركیتینە بۆ نووسین و وێنەكانی خۆی، نیو هێندەی ئەوە سەرقاڵ نیە بەنووسینی جددی و خوێندنەوەی جددی تر لەبارەی كتێبەكانییەوە.

دەكرێت، ئەم هەڵمەتە سست و لاوازەی ئێستا لەچەند ناوچەیەكی كوردستان بۆ بەكلتوركردنی خوێندنەوە دەستی پێكردووە، بكرێتە پرۆژەی جددی و نیشتمانی و خودی وەزارەتی رۆشنبیری و وەزارەتەكانی پەروەردەو خوێندنی باڵا سەرپەرشتی بكەن، چونكە ناكرێت ساڵانە پارەیەكی زۆری وەزارەتی رۆشنبیری بۆ چاپكردنی كتێب بڕوات، بەڵام رێژەی خوێنەر ساڵ لەدوای ساڵ لەكمبوونەوەو پاشەكشەدا بێت،
(ئارام)ی هاوڕێم، باسیشی لەرۆڵی میدیاكردووە، من تەئیدی بەشێكی رەخنەكانی دەكەم بەوەی زۆرینەی میدیاكان وەك پێویست بایەخیان بەنووسەرو كتێب و ناساندنی كتێب نەداوە، بەڵام لێرەوە ئەزمونی (گەلی كوردستان) باس دەكەم، بەوەی هەر رۆژە نمایشی كتێبێك دەكرێت و هەفتانەش ریكلام بۆ نوێترین چاپكراوەكان دەكرێت و بەبەردەوامیش نووسەران و ئەدیبان و شاعیران بانگهێشتی كەناڵەكە دەكرێن و لەسەر بەرهەم و چاپكراوەكانیان گفتووگۆدەكەن، راستە رەنگە ئەوە لەتموجی زۆرینەماندا نەبێت، بەڵام لەئێستادا تواناكان هەر ئەوەندە دێن بەدەستەوە، هێندەشی من ئاگام لێ بێت (ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌) هەفتەی چەند جارێك رێورەسم بۆ ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبە نوێیەكان رێكدەخات و دیالۆگ لەنێوان نووسەر و وەرگێڕو خوێنەراندا دروست دەكات.
هەرچی بوترێت، لەسەر (بایەخی كتێب) و (كاریگەری خوێندنەوە) و (گرنگیی خوێندنەوە)و هەرچیش بنوسرێت (لە ستایشی كتێبدا)، هێشتا هەر لەدێڕەكانی سەرەتاداین و مۆفەق نابین لەوەی ئامانجەكە بپێكین، هێندە نەبێت، ئەوەی خۆی بە(خوێنەری راستەقینە) و (نووسەری راستەقینە)دەزانێت، بەشداربێت لەو هەوڵە سەرەتایی و تاك و تەرایەی لێرەو لەوێ‌ دەدرێن بۆ ئەوەی (خوێندنەوە بكرێت بەكلتور) و ژمارەی كتێبخانەكان بگەیەندرێتە (%1)ی چێشتخانەو كافتریاو كوافێرەكانی پایتەختی رۆشنبیری.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

هەنگاوەكانی پرۆسەی ئاشتی كۆریا

مۆن ژای ئن- سەرۆك كۆماری كۆریای باشور

ئاشتی و ئارامی تەنیا خۆی لە دەوڵەتێكی ئاسوودەدا نابینێتەوە، بەڵكو ئاشتی و ئارامی دەتوانرێت لە ڕێگەی دیالۆگ و كۆبونەوەی لەدوای یەك بەدەست بهێنرێت ئەویش لە ڕێگەی كاری بوێرانەوە تا ئەو ڕادەیەی ئەستەم بكرێت بە گونجاو (مەبەستی سەرۆك لێرەدا ئەوەیە كە هەركارێك هەرچەند دژوار و سەخت بێت، بەڵام لە رێگەی گفتوگۆ و دیالۆگەوە دەكرێت ئەنجام بدرێت – وەرگێر)، هەروەها بەردەوام سەیركردنی هۆكارگەلی ئەوەی كە بۆچی ئەم كارە پەسەندە.

من حەز بە دارستان دەكەم، ئەگەر بە وردی سەیرێكی دارستانەكان بكەیت دەبینی زۆر بە هێواشی و بەردەوامی جوڵە دەكەن، گەڵای دارەكان جۆرە رووناكیەك دروست دەكەن، مێروولەكان بە شێوەیەكی سادە ڕادەكەن و خواردن دەگوازنەوە، گرژی و ئاڵۆزی نێوان گیاندارە ڕاوییەكان و دڕندەكان بەردەوامە و هەمیشە بەدوای یەك رادەكەن، دارستانەكان ئارامن لەبەرئەوەی چەندین ئەكتەری تێدایە كە پشت بە وانی دیكە دەبەستن، لە كاتێكدا خۆشیان توانای پشێبركێ كردنیان هەیە.

ماهتاما گاندی دەڵێت “هیچ ڕێگایەك بۆ ئاشتی نییە، ئاشتی خۆی ڕێگاكەیە” وەك ئەم وشانەی گاندی پێشنیار دەكەن، ئاشتی واتای دروست كردنی دەنگێكی بەرزە بۆ سوور بون لە مافی كەسی لە كاتی خنكانی هەناسەكاندا، هەروەها ئاشتی لە وانەی دەربڕینە هاوڕاكان و بیرورا جیاوازەكان دەردەكەوێت و، بە تەنیاش لە رێگەی تاكەكەسەوە بەدەست ناهێنرێت، بیر لە یاری تۆپی پێ بكەرەوە: ئەوە گرنگ نییە كە ئێمە چۆن تیمەكەمان بەرەو پێشبردووە، یاریەكە دەست پی ناكات هەتا ئێمە لایەنی بەرامبەر نەناسین. ئاشتی لە نێوان ژاوەژاوی یاریگاكەدا بوونی هەیە.

من پێم وایە ئاشتی لەو ساتەوە دەست پێدەكات كە ووشەكانی “با ئاشتی بنیاد بنێین” بڵاودەكرێتەوە.

ئەمەش خواستی هەمووان دەبێت كاتێك ئاشتی لە دوای چاوەروانی و بێدەنگی بەرپا دەبێت، بەڵام دەبێت ئەوە بزانین كە بە بێ كاركردن ئاشتی و ئارامی بەدی نایەن، ئەگەرەكانی جەنگ لەسەر پەنزویلای كۆریا بابەتێكی گەرم بوون تا كۆتایی ساڵی ٢٠١٧، بەڵام خەڵكی كۆریا ئاشتی دەویست و بەم بۆنەیەوە لە “بەرلین”ەوە نامەی ئاشتیم نارد بۆ كۆریای باكوور.

باكوور ئەرینیانە وەڵامیان دایەوە بەوەی بەشداریان لەیارییە ئۆلۆمپییەكانی زستانی ٢٠١٨ ی “پیونگ چانگ” كرد و دەرگایان واڵاكرد بۆ لوتكەی فرەلایەنەی نێوخۆیی كۆریا و لوتكەی ئەمریكا و كۆریای باكوور.

ئەمرۆ فەنزویلا شاهێدی گەورەترین هەوڵی ئاشتیە، تەنانەت ئەگەر هیچ ئەگەرێكی پێشكەوتن نەبێت، بەڵام هەنگاوەكانی بەرەو ئاشتی لە چەند ڕوویەكەوە بەردەوامییان هەیە، تەنیا چەكێك لە ناوچەی ئەمنی هاوبەش بە جێ نامێنێ، گەڕان بۆ دۆزینەوەی پاشماوەكان لەنێویاندا كوژراوەكانی جەنگ دەست پێدەكات دوای ئەوەی سەربازەكان ناوچەی قەدەغەكراوی جەنگ بەجێ دەهێڵن، بەم جۆرە ئاشتی بەهێواشی بەردەوام دەبێت.

جگە لەمەش، چەندین چالاكی پێویستە ئەنجام بدرێن بۆ بەدەست هێنانی ئاشتی لە پەنزویلا، لەوانە دۆسییەی چەك و مووشەكی ئەتۆمی كۆریای باكوور پێویستە چارەسەر بكرێت و باكوور هێشتا بەئاگایە لەوەی كە بەتەواوی كۆنترۆڵ بكرێت، باكووری كۆریا و وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا هەردووكیان داوایان كردوە كە سەرەتا ئەویتریان دەست پێ بكات، ئەگەر بێتوو باكور دڵسۆزانە بەردەوام بێت لە جێ بە جێ كردنی پشتكردنە چەكی ئەتۆمی، كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەری پێویستە هەوڵەكانی خۆی لەم بارەیەوە بخاتە گەڕ.

خۆشبەختانە متمانەی هاوبەشی نێوان سەركردەكانی نێوان ئەمریكا و كۆریا باكوور بەردەوامە و پەیوەست بونیان لەمەر دیالۆگ نەگۆڕە، ئێستا كاتی ئەوەیە كە كاری جدی بۆ بكرێت و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەشداری بكەن لەگەڵ ئەم هیزانەدا لەم هەوڵەیاندا.

لە كۆتا دانیشتنی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتوەكاندا، من پێشنیازی سێ رێسام لە پێناو ئاشتیدا لە پەنزویلای كۆریا كرد ئەوانیش: هیچ پێداگیرییەك لە جەنگ نەكرێت، گەرەنتی كردنی ئاسایشی هەمووان، سەركەوتنی هاوبەش.

لەسەر بنچینەی ئەم رێسایانە و پێش كۆمەڵگای نێودەوڵەتی، من پێشنیازی گۆڕینی ناوچەی قەدەغەكراو لە ناوەندی پەنزویلاوە بۆ ناوچەی جیهانی ئاشتی كرد. ناوچەی قەدەغەكراو، ناوچەیەكی سەوزە كە لە ٢٥٠ كم لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا و ٤ كم لە باشوورەوە بۆ باكوور دەبێت، ئەم بۆشاییە كە بۆ ماوەی ٧٠ ساڵ جێگای ململانێی سەربازییەكان بووە، بە پێچەوانەوە دەبێت بە كۆكەرەوەی ژینگەیەكی ئارام و خاوێن، هەروەها دەبێتە سیمبولی ئاشتی لە مێژوودا، هەردوو لایەنی پەرۆشی لە پێناو ئاشتی و تراژیدیای دابەش بون كە لە لایەن ناوچەی ئەمنی هاوبەش كاری پاسەوانەكان و پاراستنی دەروازەكان دیاری كراوە دەگرێتە خۆ.

من بروام وایە كە ئەگەر كۆمەڵگای نێودەڵەتی پێكەوە ( ٣٨٠،٠٠٠) مین لە ناوچەی ڕێگەپێنەدراو پاكبكەنەوە و نەتەوە یەكگرتوەكان و رێكخراوە جیهانیەكانی تر نوسینگەیان لە ناوچەكەدا بكەنەوە، ئەوا ئەم هەنگاوانە دەتوانێت ڕۆڵێكی گرنگ بگێرێت لە گەرەنتی كردنی ئاسایش لە پەنزویلای كۆریا.

گۆرانكاری بەم جۆرە لە ناوچەی قەدەغەكراودا بە شێوەیەكی راست و دروست گەرەنتی كردنی ئاسایشی كۆریای باكوور دەكات و لەهەمان كاتدا ئاشتی هەمیشەیی بۆ باشوور دێنێت. ئەمەش وەك دەرفەتێك خزمەت بە یارمەتی سەقامگیربوونی ئاشتی دەكات و دەستكەوتی پشت كردنە چەكی ئەتۆمی پەنزوێلا دەبێت لە كاتێكدا پشتگیری كۆمەڵگای نێودەوڵەیش بەدەست دەهێنێت.

كۆریای باشور خەون بەوەوە دەبینێت كە ببێتە نەتەوەیەكی گەیەنەر (پردی پەیوەندی). لە رووی جیۆپۆلۆتیكەوە، تاكە وڵاتە كە بە چوار زڵهێزی جیهانی دەورە دراوە، لە رابردوودا، پەنزویلا وەك نێوەندی نێوان هەردوو كیشوەر و ئۆقیانووس بووە و هەندێ كاتیش بچوككراوەتەوە بۆ تەنیا ناوچەیەك كە زڵهیزەكانی جیهان داگیریان كردووە، بەڵام ئەگەر بێتوو پەنزویلا بیتوانیایە ئاشتی بەدەست بهێنێت، كۆریای باشوور دەبوە شوێنی بەیەك گەیاندنی كیشوەرەكە و ئۆقیانوس و هەروەها پێشرەویی هەوڵەكانی فەراهەم هێنانی ئاشتی و سەركەوتنی لەدوای یەك لە باكوری رۆژهەڵاتی ئاسیادا، پەنزویلا كە وەك پردی پەیوەندی خزمەت دەكات سوودی دەبێت بۆخۆمان و باكوری رۆژهەڵاتی ئاسیا و كۆمەڵانی نەتەوەكانی رۆژئاوای ئاسیا و هەروەها ئاشتی جیهانیش.

لە ڕێگەی ڕۆڵی پلانی پردی پەیوەندییەوە، كۆریای باشوور بە نیازە ئاشتی و سەركەوتنی هاوبەش بۆ كۆمەڵانی خەڵك دەستەبەر بكات، سیاسەتی نوێی باكوور گەواهیدەرن بۆ مەبەستە كیشوەرییەكەی، كۆریای باشوور ئامانجی هەیە دامەزراوەكانی كاری هاوبەش فراوان بكات.

لەم نێوەندەشدا تەنیا چین و روسیا ناگرێتەوە بەڵكو ناوەندی ئاسیا و ئەوروپاش دەگرێتەوە، هەروەها بە نیازە بەردی بناغەی هەماهەنگی فرەلایەنە و ئاسایش لە ڕێگەی دەستپێشخەری كۆمەڵانی ڕێگای ئاسنینی ڕۆژئاوای ئاسیا بنیات بنێت، سیاسەتی نوێی باشوور، لەهەمان كاتدا شایەتی لەسەر ئامانجە دەریاییەكانی یارمەتیدەرن بۆ سەرخستنی پەیوەندیەكانی كۆریای باشوور لەگەڵ كۆمەڵانی نەتەوەكانی رۆژئاوای ئاسیا و هیندستان بۆ هەمان ئاست، وەك ئەوانەی كە زلهێزەكان دەورەی پنزویڵایان دابوو ، هەروەها پێشخستنی هەماهەنگی كاری هاوبەش لەسەركەوتنی هەمەلایەندا لەگەڵیاندا.

لە ڕێگەی ئاشتیەوە كۆریای باشوور بەنیازە گوزەر بەناو ڕێگاكەدا بكات كە بە شێوەیەكی تەواو ئاراستەی دەكات بەرەو ئاشتی ئابووری، دووبارە بەستنەوەی ڕێگائاسنینەكان و رێگاكانی نێوان باشوور و باكوور یەكەم هەنگاوە بەرەو هەستان بەڕۆڵی نەتەوەی پردی پەیوەندی. كە تیایدا رابەری ئاشتی و سەركەوتن لە ڕۆژئاوای ئاسیادا دەكات، ئاشتی ئابوری بازنەیەكی خاوێن دروست دەكات لەو شوێنەی كە هەردوو كۆریا پێكەوە سەركەوتوو بن لە هەماهەنگی ئابووری لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەردا لە ڕێگەی ئاراستەكردنی لە ناوچەیەك كاتێك جیاوازیەكان چی تر ئاستەنگ نەبن لەبەردەم ئاشتی و سەركەوتندا.

كۆریای باشوور تا ڕادەیەك سوودی وەرگرتوە لە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بەوەی لەهەمان ساڵ كە نەتەوە یەكگرتوەكان دامەزرا ئازاد بوو لە یاسایی داگیركەری و دواتر توانی زاڵ بێت بەسەر وێرانكارییەكانی شەر لە رێگەی و كۆمەكەكانی نەتەوە یەكگرتوەكان و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیەوە. لە ئێستادا باشوور بە نیازە هاوبەشی ئاشتی و سەركەوتنی جیهان لەگەل هەستی گونجاوی بەرپرسیارانە لەگەڵ پێشكەوتنەكانیدا بكات. ئاشتی ئابووری خەونی مرۆڤایەتی ئاسان دەكات لە جیهاندا، بەوەی كە هەمووان پێكەوە دەتوانن سەركەوتوو بن.

ئەوە گرنگ نییە كە خواستی ئاشتی چەندە زۆر بێت، كۆریای باشوور بە تەنیا خۆی ناتوانێت بەردەوام بێت لەگەڵی، ئەمەش هاوشانە و پێویستە بە پێی خواستە نێودەوڵەتیەكان بجوڵێنرێت، كاركردن لەسەر گفتوگۆكان و سێیەمین لوتكەی نێوان كۆریای باكوور و ئەمێریكا دەبێتە گرنگترین قۆناغی رەخنەیی لە تەواوی پرۆسەی بەدەستهێنانی دووركەتنەوە لە چەكی ئەتۆمی و بنیاتنانی ئاشتی لەسەر پنزویلا.

پشتگیری لە لایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و كارە كۆنكریتیەكان لە ئێستادا لەهەموو كات زیاتر پێویستن، شەپۆلەكانی ئاشتی كە دەست پێدەكات لە یارییە ئۆلۆمپیەكانی زستانەی بیونگ چانگ دواتر ئۆلۆمپیكەكانی هاوینی ٢٠٢٠ ی تۆكیۆ و ٢٠٢٠ ئۆڵۆمپیكە زستانیەكانی پەكین. جگە لەمەش هەردوو كۆریا رازین لەسەر ئەوەی كە پێكەوە كاری هاوبەش بكەن تا یارییە ئۆڵۆمپیەكانی هاوینی ٢٠٣٢ میوانداری بكەن، لەبەرئەوە من داوای پشتگیری كۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەكەم لەم بارەیەوە.

بروام وایە كە ئەگەر دیالۆگ و چالاكی پەیوەندیدار بەردەوام بن، ئەوا ئێمە پێویستمان بە یەكدی زیاتر دەبێت و بەم جۆرەش ئاشتی لە هەموو جێگایەك بەرقەرار دەبێت، هیودارام كە ئێمە بتوانین زیاتر قسە لەبارەی ئاشتیەوە بكەین و رێز لە بیرۆكەكانی یەكدی بگرین و، كاری جیاواز ئەنجام بدەین كاتێك هەنگاو بەرەو ئاشتی دەنێین.

ئەمە هیوای منە كە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی پێكەوە بێنە سەر هێڵ و ئامۆژگاری بەردەوام بدەن تا پنزویلای كۆریا لە كۆتاییدا بە ئاشتی بگات و، هەمووان پێكەوە جیاوازیەكان و گرژیەكان وەلا بنێن و نیشانەی هیوا بە مرۆڤایەتی ببەخشن.

وەرگێرانی: خەسرەو حمەرەشید ئەحمەد

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

 دوورکەوتنەوە لە جنێودان و گەڕانەوە بۆ لۆژیک

پارێزەر ـ لوقمان مستەفا ساڵح

 

جنێودان دیارده‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تی و گرێیەکی ده‌روونییه‌، زۆرێک له‌ مرۆڤه‌كان له‌ ژیانى رۆژانه‌یان پەنای بۆ دەبەن، به‌ پێى شوێن و داب و نەریتی تاکەکان جیاوازی كولتووره‌كانیان جنێو ده‌ده‌ن. به‌ پێى زۆر له‌ سه‌رچاوه‌ ده‌روونناسییه‌كان، ئه‌و كه‌سانه‌ى په‌نا بۆ جنێو ده‌به‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ناتوانن كۆنتڕۆڵى تووڕه‌یى خۆیان بكه‌ن، یان ئه‌و كه‌سانه‌ن بیركردنه‌وه‌یان هاوكاریان نابێت تا به‌ شێوه‌یه‌كى بابه‌تییانه‌ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن، یان رووبه‌ڕووى كه‌سه‌كان ببنه‌وه‌، بۆیه‌ په‌نا ده‌بنه‌ به‌ر جنێودان بۆ دامركردنه‌وه‌ى تووڕه‌یییان، زۆرجاریش بۆ نیشاندانى بێده‌سه‌ڵاتى خۆیانه‌. بەشێک لەوانە تووشی حاڵەتێکی دەروونی شڵەژاو هاتوون، دەبێت سەردانی پزیشک بکەن و چارسەر وەربگرن. 
پسپۆڕانی نەخۆشییە دەروونییەکان ئەمە بۆ هۆکاری سایکۆپاسی دەگەڕێننەوە، یان دۆگمایی بە هۆکار دەزانن، لە هەردووک حاڵەتەکەدا، ئەوکەسە دەبێت بخرێتە ژێر پرۆسەیەکی چارەسەری ورد و زانستی، 
چونکە دەروونی ساغ وبێکێشە جنێو نادات،دەم ودەست بۆحەرام کراوەکاننابات.!
 لە گەڵ ئەوەی لە ڕووی یاسایی یەوە ،یاسادانەران،سزایان بۆ ئەو جۆرە کەسانە،داناوە،بەڵام..خۆ یاسا هەر لە خۆڕا سزای کەس نادات ئەگەر کەسێک سکاڵاکار نەبێت،یاخود دەبێت بزانیین کێن ئەو کەسانەی دەتوانن سکاڵاتۆمار بکەن.؟  بۆ نمونونە ئەم جنێودانەی ئەم دواییەی مامۆستا هەڵۆکە ووشەیەکی نەشیاوی وەک (گەواد) بەکار هێنا کە بووە هۆی تورەیی خەڵک و قسەو قسەڵۆکێکی زۆری بە دوای خۆیدا هێنا. هەرچەندە خۆی نکوڵی لێکرد، بەڵام بە تەواوەتیش رەتی نەکردەوە، چونکە لە پەیجەکەی ئەو بڵاوکراوەتەوە،تومەتەکەی خستە ئەستۆی ئادمینەکەی و سەرزەنشتیشی نەکرد. لەبەر ئەوەی لە جنێودانەکەدا ناوی کەس نەهاتووە جنێوەکە گشتگیرە کەس یاخود تاک ناتوانێ سكاڵای لەدژ تۆمارکات،دەبێت لە ڕێی داواکاری گشتیەوە سكاڵای لە دژ تۆمار بکرێت. وە ئەگەر تۆمەتەکی بەسەردا ساغ بۆوە ئەوا دادگا بەپێی یاسا کار پێکراوەکان واتە بە یاسای سزادانی عێراقی لە مادەکانی (٤٣٣) و(٤٣٤) دائاماژەی بە تاوانی جوێندان کردوە دەڵێت:-     
 جوێندان بریتیه‌ له‌وه‌ی که‌سێک قسه‌ی وه‌ها به‌ یه‌کێک بڵێت که‌ ئابڕووی یان پێگه‌ی له‌که‌دار بکات یان هه‌ستی بریندار بکات هه‌رچه‌نده‌ ڕووداوێکی دیاریکراوی نه‌دابێته‌ پاڵ.
هه‌رکه‌سێک جوێن به‌ یه‌کێک بدات به‌ به‌ندکردن سزا ده‌درێت که‌ له‌ ماوه‌ی (1) ساڵێک زیاتر نه‌بێت و به‌ غه‌رامه‌ کرن که‌ له‌ سه‌د دینار زیاتر نه‌بێت یان به‌ یه‌کێ له‌و دوو سزای…ه‌…..
ئه‌گه‌ر جوێندان به‌ ڕێگه‌ی بڵاوکردنه‌وه‌ له‌ ڕۆژنامه‌کان یا چاپکراوه‌کان یا له‌ ڕێگه‌ی یه‌کێک له‌ ڕێگه‌کانی تری ڕاگه‌یاندن ئه‌نجام بدرێت به‌ بارودۆخی توندکردنی سزا داده‌نرێت .
تێبینی/سزای غه‌رامه‌ په‌رله‌مانی کوردستان هه‌مواری کردوه‌ له‌ تاوانی جۆری که‌تن کراوه‌ به‌ له‌ (45000)دینار که‌متر نه‌ بێت و له‌ (225000)دینار زیاتر نه‌بێت. لە یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا سەرلەنوێ‌ جەخت لەسەر سزادانی جنێو كراوەتەوە، لە بڕگەی (5)ی ماددەی نۆیەمدا هاتووە: “جنێودان و توانجی ناڕەوا و ناوزڕاندن قەدەغەیە”.

لە هەمان کاتدا زۆرێک لە دەرووناسان و پسپۆرانی دەرووناسی بەشێوازێکی زانستی توێژینەوەیان لە بارەی جنێودانەوەکردووە و راو سەرنجی خۆیان خستۆتە ڕوو،بۆ نمونە:-

دەروونناسی ئینگلیزی (ریچارد ستیڤن) دەڵێت: “کاتێک چەکوشێک دەکێشی بە پەنجەیەکتدا، بەرتەقای ئازارەکە بە هاوار و جنێودان کەم دەکەیتەوە.  هەروەها زاناو بیرمەندی دەروونناسی (ئەلفرێدئادلەر ) پێ ی وایە جنێودان بەزین و کەم و کورتی کەسێتی یە و لەڕێگەی جنێوەوە کەسەکە هاوسەنگی دەروونی خۆی دەچەسپێنێت،کەئەمەش تەعویزێکی دەروونی نەخۆشی نائاساییە ، هەروەها (فرۆید ) دەڵێت جنێودان دووژمنکاری خەفەکراوە لە ناوچەی عەقڵی نەستی دژ بەو شتانەی کۆمەڵ لەتاکی قەدەغەکردووە .بۆ ئەوەی زاڵبین بەسەر ووشە  قێزەوون و نە شیاوەکاندا و تووشی کێشەی یاسایی نەبینەوە دەبێت دوورکەوینەوە لەجنێودان و بگەڕێینەوە بۆ لۆژیک.

 

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان