ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

سه‌رۆك تره‌مپ به‌ توڕه‌یی رۆیشت بۆ “لوتكه‌ی ناتۆ” و توڕه‌ تر گه‌ڕایەوه‌

خەڵک – لوقمان غه‌فوور- ئه‌مریكا

دره‌نگانی شەوی 4 ی نۆڤێمبه‌ر، سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ له‌ دوا تویتیدا ده‌رباره‌ی كۆبوونه‌وه‌كانی ناتۆ، نوسیویه‌تی:”هه‌واڵه‌ فه‌یكه‌كانی میدیا هه‌وڵده‌ده‌ن  له‌ به‌های گه‌شته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كه‌م لەلەندەن كه‌مبكه‌نه‌وه‌، له‌پیناوی ناتۆ، وه‌ها مامه‌ڵه‌م كرد له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی ناتۆ، كه‌ 130 ملیار دۆلار ساڵانه‌ بۆ ناتۆ زیادكه‌ن، كه‌ 400 ملیار دۆلار ساڵانه‌، له‌ 3 ساڵی رابردوو زیاتر، بێئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌مریكا هیچ زیاده‌یه‌ك ببێت، ته‌نیا رێزگرتنی زۆری ئه‌وێت!”

ئه‌م تویته‌ دوای ئه‌وه‌هات كه‌ چوارشه‌ممه‌ 4ی نۆڤێمبه‌ر سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ، به‌شێوه‌یه‌كی چاوه‌ڕواننه‌كراو ئه‌و كۆنگره‌ رۆژنامه‌نووسییه‌ی ره‌تكرده‌وه‌ كه‌ به‌ر له‌ گه‌شته‌كه‌ی بۆ لوتكه‌ی ناتۆ له‌ له‌نده‌ن، له‌ خشته‌ی كاره‌كانیدا داینابوو.

سه‌رۆكی ئه‌مریكا له‌ تویتێكدا بەر لە گەڕانەوە له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ” ئه‌مڕۆ كۆتایی به‌ كۆبوونه‌وه‌كان هات و ئه‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ واشنگتۆن” “هیچ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی نابه‌ستم چونكه‌ له‌ ماوه‌ی دوو ڕۆژی ڕابردوودا زۆر شتمان كرد” ده‌شڵێت:”گه‌شتێكی سه‌لامه‌ت بۆ هه‌موان”.

بڕیار بوو له‌ دوای چاوپێكه‌وتنه‌ دوو قۆڵییه‌كانی له‌گه‌ڵ ژماریه‌ك ئه‌ندامی ناتۆ، له‌وانه‌ ئیمانۆیل ماكرون سه‌رۆكی فه‌ره‌نسا و جۆستن ترودیۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا، ئه‌نجیلا مێركل ڕاوێژكاری ئه‌ڵمانیا و جۆزیبی كۆنتی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیتالیا، و لەپەراوێزی لوتکەی ناتۆ، سه‌رۆك تره‌مپ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی ببه‌ستێت.

هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆك تره‌مپ به‌ توڕه‌یی گه‌شتی كرد، به‌ڵام توڕه‌تر گه‌ڕایه‌وه‌ كۆشكی سپی، ماراسا ماك كالۆم یه‌كێك له‌ تیمی ڕۆژنامه‌وانی تره‌مپ و نوێنه‌ری فۆكس نیوز، ئه‌وه‌ی رونكرده‌وه‌ كه‌ له‌ دوای كۆبوونه‌وه‌ی چوار قۆڵییه‌كه‌ی یەکەم ڕۆژ بەر لە لوتکە لەنێوان رەجەب ئه‌ردۆگان و ئیمانویل ماكرون و ئەنجیلا مێركل و بۆرس یۆنسن، دۆخی ده‌روونی تره‌مپ گۆڕدرا، ئێمه‌ش بۆمان ڕوننه‌بووەوه‌ ئه‌و سێ سه‌رۆكه‌ چ رێككه‌وتنێكیان له‌گه‌ڵ رەجەب ئه‌ردۆگان كرد، له‌كاتێكدا ئه‌ردۆگان سه‌رۆكی توركیا به‌ر له‌ لوتكه‌ی ناتۆ داوای كۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تره‌مپ كرد ئه‌و نه‌یخسته‌ خشته‌ی كاره‌كانییه‌وه‌.

له‌ نێو ئه‌و فه‌وزایه‌ی ناتۆدا، كه‌ناڵی پاوه‌ر ئاند پۆلیتیكس ئه‌و ڤیدیۆیه‌ی چنگ كه‌وتوو و بڵاویكرده‌وه‌ له‌ هۆڵی كۆشكی بانكنهام له‌ كۆتایی پشووی كاره‌كاندا، جۆستن ترودیۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا به‌هۆی كردنه‌وه‌ی مایكی هۆڵه‌كه‌ ده‌نگی سه‌رۆك وه‌زیران تۆمار ده‌كرێت، كه‌ بە گاڵته‌ئامێز باسی تره‌مپ ده‌كات، بێئه‌وه‌ی خۆی له‌وێ بێت، ده‌ڵێت:”دواكه‌وت له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆنفرانسێکی 40 ده‌قیقه‌یی هه‌بوو”

له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م كاره‌دا كاتێك هه‌واڵه‌كه‌ به‌ تره‌مپ ده‌گات له‌ كۆنگره‌ ڕۆژنامه‌نووسییه‌كه‌یدا له‌گه‌ڵ ئه‌نجیلا مێركل، سه‌رۆك تره‌مپ، ده‌ڵێت:”گه‌نجێكی باشه‌، به‌ڵام 2% نادات به‌ ناتۆ، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌بێت 2%ی بودجه‌ی ناتۆ بدات، جا بۆیه‌ ده‌شێت ئه‌م هه‌واڵه‌ دڵته‌نگی كردبێت!”.

سه‌رۆك تره‌مپ زۆره ده‌مێكه‌ پێداگری له‌زیادكردنی پشكی ناتۆ ده‌كات له‌لایه‌ن وڵاته‌كه‌یه‌وه‌، گۆڤاری تایم-یش له‌سه‌ر زاری په‌یامنێره‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی گواستۆته‌وه‌ كه‌ تره‌مپ له‌ هه‌ردوو ڕۆژه‌كه‌ دووباره‌ی كردۆته‌وه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كردۆته‌وه‌ كه‌ پابه‌ند نه‌بن به‌ 2% ی پشكی ناتۆ ئه‌وه‌ ئه‌مریكا پشكی له‌مه‌ی ئێستاش كه‌مترده‌كاته‌وه‌.

به‌ر له‌بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌ و له‌دوای كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌ی نیوەڕۆی سێ شه‌ممه‌ 3ی نۆڤێمبه‌ر له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسیدا تره‌مپ له‌به‌رده‌م ڕۆژنامه‌نووساندا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا ته‌نگه‌تاو ده‌كات، پرسیار له‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا ده‌كات:”كوا داتا و ژماره‌كانت” كاتێك ترودیو ده‌ڵێت:”له‌ ڕاستیدا كه‌نه‌دا بودجه‌ی به‌رگری ناتۆ-ی زیاد كردووه‌ له‌ ساڵانی رابردودا” به‌ڵام تره‌مپ له‌ژێر فشاردا له‌به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسان ده‌یڵێتەوە:”له‌ كوێییه‌ ژماره‌كانت بیڵێ به‌وان؟” له‌وكاته‌دا ترودیو ڕووده‌كاته‌ كه‌سێیك و ده‌ڵێت:”ئێمه‌ چه‌ندی ناتۆ دابین ده‌كه‌ین؟” ئه‌ویش ئه‌ڵێت 1.38%، واته‌ نزیك 1.4%، له‌وه‌ڵامدا تره‌مپ ده‌ڵێت:”ئەمە گرنگه‌، بەڵام ئێوه‌ بودجه‌یه‌كی باشتان هه‌یه‌، ئه‌بێت زیادی بكه‌ن”.

به‌پێی زانیارییه‌كانی كۆشكی سپی، ساڵی 2016 ته‌نیا 4 ئه‌ندانی ناتۆ 2%ی كۆی گشتی بودجه‌یان خستۆته‌ خزمه‌تی ناتۆ-وه‌، ئێستا له‌ ژێر فشاری تره‌مپ-دا بووه‌ به‌ نۆ ئه‌ندام و چاوه‌ڕوان ده‌كرێت بۆ 2024 ببێت به‌ 18 ئه‌ندام له‌ كۆی 29 ئه‌ندام له‌كاتێكدا ئه‌مریكا خۆی 4.6% ه‌وه‌ دایبه‌زاندووه‌ بۆ 3.8%.

له‌دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌كه‌، له‌په‌راوێزی كاره‌كانی ناتۆ-دا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی به‌ست، كاتێك پرسیاریان ده‌رباره‌ی ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌كه‌ لێكرد، له‌وه‌ڵامدا وتی: “ئێمه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تره‌مپ بەڵێنی زۆر گرنگمان پێكه‌وه‌ داوه‌ ده‌رباره‌ی وڵاتی چین و ده‌رباره‌ی كاره‌ بازرگانییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات”، كاتێكیش ڕۆژنامه‌نووسه‌كه‌ لێی پرسی، “داوای لێبوردنت له‌سه‌رۆك نه‌كردووه‌”، بێ وه‌ڵام مایه‌وه‌.

یه‌كێك له‌ تیمی ڕۆژنامه‌نووسانی كۆشكی سپی، كه‌ له‌گه‌ڵ تره‌مپ-دا بووه‌ به‌ ڕۆژنامه‌ی “زه‌ بۆستن بلۆب”ی ڕاگه‌یاندووه‌، كه‌ له‌كاتی گه‌ڕانه‌وه‌دا و لەناو فڕۆکەکەیدا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ تره‌مپ-دا ئه‌نجامداوه‌ و پێی وتووه‌ ئه‌و قسه‌ی كردویه‌تی هیچ مه‌به‌ستێكی له‌پشته‌وه‌ نه‌بووه‌ و ته‌نیا وه‌ك گاڵته‌و گه‌پ به‌كاری هێناوه‌ له‌گه‌ڵ ئاماده‌بووان و ئه‌شتوانن گوێ له‌ قسه‌كان بگرنه‌وه‌.

تره‌مپ-یش له‌وه‌ڵامدا پێی وتووه‌:”كێشه‌یه‌كمان نابێت، ئه‌بێت ئه‌و بڕیارانه‌ جێبه‌جێ بكه‌یت كه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌مان بڕیاردراوه‌ و سه‌باره‌ت به‌ ناتۆ-ش هه‌ر ئه‌بێت 2%ی بودجه‌ی ناتۆ بگرنه‌ ئه‌ستۆ”، بێ ماڵئاوایی، ته‌له‌فۆنه‌كه‌ی به‌سه‌ردا داخستۆته‌وه‌.

ساڵی 2013، ئه‌مریكا له‌ كۆی 890 ملیار دۆلار بودجه‌ی ساڵێكی ناتۆ، 695 ملیاری له‌ئه‌ستۆ گرتووه‌ و ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا، 252 ملیار دۆلاریان له‌ئه‌ستۆگرتووه‌، به‌ڵام بۆ 2019 له‌ كۆی 896 ملیار دۆلار، ئه‌مریكا 685 ملیار دۆلار له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێت له‌كاتێكدا ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا 302 ملیار له‌ئه‌ستۆ ده‌گرن، به‌م پێیه‌ ئه‌مریكا 11 ملیار دۆلاری كه‌مكردۆته‌وه‌ و ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا 50 ملیار دۆلاریان زیاد كردووه‌ بۆ ناتۆ و کۆتایی ٢٠٢٠ دەگاتە ١٣٠ ملیار دۆلار.

هه‌ربۆیه‌ یه‌نس ستۆلتنبێرگ سه‌رپه‌رشتیاری ناتۆ، ئه‌وه‌ی به‌ ڕۆژنامه‌نووسان ڕاگه‌یاند كه‌ ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا له‌چاو ساڵی 2016 توانیویان ڕێژه‌ی 4.6% بودجه‌ی ناتۆ بۆ 2019 زیاد بكه‌ن و له‌ كۆتایی 2020، ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا به‌ڵێنیانداوه‌ 130 ملیاری دۆلاری تر زیاد بكه‌ن بۆ بودجه‌كه‌.

جه‌نه‌ڕاڵی خانه‌نشینی سوپای ئه‌مریكی ویسلی كلارك، سه‌ركرده‌ی پێشووی ناتۆ، له‌ لێدوانێكدا بۆ گۆڤاری بزنس ئینسایده‌ر ده‌ڵێت:”تره‌مپ سه‌ركه‌وتوو بووه‌ به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی پشكی ئه‌مریكا له‌ ناتۆ، به‌ڵام لێدوانه‌كانی زۆر توندن و گه‌مه‌یه‌كی توند ده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌وروپییه‌كان كه‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ پره‌نسیپه‌كانی هاوپه‌یمانێتی ناگونجێت كه‌ ئه‌مه‌ په‌ره‌چه‌كرداری ئه‌وان زیاد ده‌كات و ئه‌بێته‌ هۆی داخورانی ناتۆ.

تره‌مپ كونگره‌ رۆژنامه‌نووسییه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌رسێ سه‌رۆكی فه‌رنسا و ئه‌ڵمانیا و كه‌نه‌دا، زۆر توندو ڕه‌ق بوو، زمانی لێپێچینه‌وه‌ی به‌كارئه‌هێنا، كه‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ ناگونجێت”.

ئه‌و جه‌نه‌راڵه‌ ده‌شڵێت:”ئه‌وروپییه‌كانیش خۆیان ده‌زانن به‌بێ ئه‌مریكا ناتۆ هێزێكی ئه‌وتۆ نییه‌، بۆیه‌ ناشوێرن داواكانی تره‌مپ ڕه‌تكه‌نه‌وه‌”.

وتیشی:”له‌ مه‌سه‌له‌ی دابینكردنی خه‌رجی پشكی ناتۆ، تره‌مپ له‌سه‌ر هه‌قه‌، چونكه‌ هیچ شیاو و به‌جێ نییه‌ وڵاتێكی وه‌ك ڕۆمانیا و لیتوانیا و لاتیڤیا، 2%ی بوجه‌ دابین بكه‌ن، به‌ڵام وڵاتێكی وه‌ك ئه‌ڵمانیا 1.3% یاخود وڵاتێكی وه‌ك ئیستۆنیا 2.3% دابین بكات به‌ڵام كه‌نه‌دا 1.4%”.

جیهان

ئێران: بكوژەكەی قاسم سولەیمانی كوژرا

خەڵك- بەشی هەواڵ
میدیاكانی ئێران، كوژرانی مایكل داندریا، پیاوە بەهێزەكەی هەواڵگری ئەمریكایی ڕادەگەیەنن كە بە “ئایەتوڵڵا مایك” ناودەبرا و لەلایەن ئێرانەوە بە پیلانداڕێژەری كوشتنی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی فەیلەقی قودسی ئێرانی لە عیراق، تۆمەتبار دەكرێت.

تەلەفیزیۆنی فەرمی ئێران بڵاویكردەوە، “ئەفسەرە ئەمریكاییەكە لەنێو ئەو فڕۆكە سەربازییە ئەمریكاییەدا بوو، كە سەرلەئێوارەی دوێنێ‌ دوو شەممە لە ویلایەتی غزنی ناوەڕاستی ئەفغانستان كەوتەخوارەوە و بزووتنەوەی تاڵیبان بەرپرسیارێتی خستنەخوارەوەی گرتە ئەستۆ”.

بەپێی تەلەفیزیۆنی ئێرانی، “مایكل داندریا سەرپەرشتی كوشتنی عیماد مەغنیەی گەورە سەركردەی سەربازی حزبوڵڵای لوبنانیشی كردووە لە ساڵی 2008 لە سوریا”.

زەبیحوڵڵا موجاهید، وتەبێژی بزووتنەوەی تاڵیبان ڕایگەیاندبوو، “فڕۆكەیەكی سەربازی ئەمریكایی لە ولایەتی غزنی ناوەڕاستی ئەفغانستان خرایەخوارەوە، كە بۆ مەبەستی كاری هەواڵگری بەسەر ئاسمانی ناوچەكەدا هاتووچۆی دەكرد، هەموو سەرنشینەكانیشی، كە ئەفسەری ئەمریكایی بوون، كوژراون”.

دواتر سوپای ئەمریكا لە بەیاننامەیەكدا ڕایگەیاند، “فڕۆكەیەكی جۆری ئی 11 ئەی تێكشكاوە”، بەڵام هیچ ئاماژەیەكی نەداوە بەوەی بەهۆی تەقەی دوژمنەوە كەوتبێتە خوارەوە.

داندریای تەمەن 62 ساڵ لە ساڵی 2017 كرایە سەرۆكی سەنتەری ئەركەكان لە ئێران، كە سەر بە ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی ئەمریكایە، بەپێی ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكانیش، سەرپەرشتی دۆسێیەكانی عیراق و ئەفغانستانی كردووە، سەرەڕای ئەوەی كەسێتی سەرەكی بووە لە گەڕان بەشوێن ئوسامە بن لادن، سەركردەی ڕێكخراوی قاعیدە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

مەحمود عەباس وەڵامی پەیوەندییەكی تەلەفۆنی ترەمپ ناداتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕۆژنامەیەكی ئیسرائیلی باس لەو هێرشە توندە دەكات، كە مەحمود عەباس، سەرۆكی دەسەڵاتی فەلەستینی كردوویەتییە سەر دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، لە میانی قسەكردنی لەسەر خواستی ئیدارەی ئەمریكایی بۆ ڕاگەیاندنی پلانی ئاشتی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كە بە “گرێبەستی سەدە” ناودەبرێت.

ئەمڕۆ سێ‌ شەممە، ڕۆژنامەی (جرۆزالیم پۆست)ی ئیسرائیلی لە زاری عەباسەوە بڵاویكردەوە، “ترەمپ سەگی كوڕی سەگە”، باسی لەو پەیوەندییە تەلەفۆنییەش كردووە، كە لەلایەن واشنتنەوە پێوەی كراوە و وەڵامی نەداوەتەوە، ڕۆژنامەكە وردەكاری زیاتری لەبارەی ئەو قسانەوە نەخستۆتەڕوو.

بەپێی ڕۆژنامە ئیسرائیلییەكە، عەباس ڕایگەیاندووە، “لە واشنتنەوە پەیوەندییان پێوەكردم و تەلەفۆنەكەم هەڵنەگرت. وتم نەخێر و بەردەوامیش دەبم لەسەر وتنەوەی نەخێر، ئێمە ڕۆژگارێكی سەخت چاوەڕێمان دەكات و سزای ڕەتكردنەوەمان وەردەگرین. پێویستە لە هەموو خاڵەكانی ڕووبەڕووبوونەوەدا بەرگری زیادبكەین. پێویستە هەموو لاوان بۆ ئەو مەبەستە هانبدرێن”.

(جرۆزالیم پۆست) باس لە قسەكانی عەباس دەكات، كە وتوویەتی، “پێیان وتووم باجێكی زۆری ئەو هەڵسوكەوتە گەوجانەیە دەدەیت. كاتێكی زۆرم نەماوە بۆ ژیان، بۆیە وەك ناپاك نادۆڕێم. یان بە شەهیدی دەمرم یان ئاڵای فەلەستین لەسەر دیوارەكانی قودس بەرزدەكەمەوە”.

سەبارەت بە هەردوو بزووتنەوەی (حەماس) و (جیهادی ئیسلامی)، عەباس ڕایگەیاندووە، ئەوەی دەیەوێت یارمەتیمان بدات، پێشوازی لێدەكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

بوومەلەرزەیەكی بەهێز شارێكی توركیای هەژاند

خەڵك- بەشی هەواڵ
بوومەلەرزەیەكی بەهێز باكوری ڕۆژهەڵاتی شاری ئیزمیری توركیا دەهەژێنێت.

بەپێی هەواڵی میدیاكانی توركیا، دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ سێ‌ شەممە بوومەلەرزەیەك بە گوڕی 5.1 پلە بە پێوەری ڕێختەر ناوچەكانی باكوری ڕۆژهەڵاتی ئیزمیری هەژاندووە.

بەڵام تا ئێستا دامەزراوە فەرمییەكانی ئەو وڵاتە هیچ ڕاپۆرتێكیان لەبارەی ئەگەری كەوتنەوەی زیانی گیانی و ماددی بڵاونەكردۆتەوە.

ئەمە لە كاتێكدایە، كە دوێنێ‌ دوو شەممە بوومەلەرزەیەك بە گوڕی 5.4 پلە لە ئەنقەرە ڕوویدا و هەفتەی پێشووش بوومەلەرزەیەكی بەهێز شاری (خارپێت)ی هەژاند و بەهۆیەوە ژمارەیەك هاووڵاتی كوژران و بریندار بوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان