ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

چیرۆكه‌ شاراوه‌كه‌ی‌ پشت بێخمه‌
ئه‌و به‌نداوه‌ی‌ نه‌یتوانی‌ تینوێتیی‌ عێراق‌ و كوردستان بشكێنێت

خەڵک-

زیاتر له‌شه‌ست ساڵه‌ پرۆژه‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ (٦٠ كیلۆمه‌تری ‌باكوری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ هه‌ولێر) چاوه‌ڕێی‌ ئه‌وه‌یه‌ خۆر ببینێت، عێراق له‌و ماوه‌یه‌دا سیستمی‌ پادشایی‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ حزبی به‌عس‌و قۆناغی‌ دوای‌ روخانی‌ ئه‌و رژێمه‌شی تێپه‌راند به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ بتوانێت ئه‌و رێگاچاره‌یه‌ بۆ گلدانه‌وه‌ی‌ ئاو بكات كردار .

ناكۆكی‌ سیاسی نێوان به‌غداو هه‌ولێرو مه‌ترسی له‌ده‌ستدانی‌ چه‌ند گوندێكی‌ سنوری‌ بارزان ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی‌ له‌باربرد، هه‌رچه‌نده‌ هه‌رێم‌و به‌غدا له‌وپه‌ڕی‌ پێویستیدان به‌گلدانه‌وه‌ی‌ ئاو له‌كاتێكدا دراوسێكانیان شه‌ڕی‌ وشكردنه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن.

له‌گه‌ڵ گرتنه‌وه‌ی‌ ئاوی‌ فورات له‌لایه‌ن توركیا و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاوی‌ زێی‌ بچوك له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ له‌مانگی‌ رابردوودا بۆ جارێكی‌ تر عێراق‌ و هه‌رێمی‌ كوردستان كه‌وتنه‌وه‌ به‌ر نه‌شته‌ری‌ مه‌ترسی وشكه‌ساڵی‌‌و بێ ئاوی‌.

لێدانی‌ زه‌نگی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو كه‌مئاویه‌ك چیرۆكی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ سه‌ره‌تای‌ دۆسیه‌كه‌، پرۆژه‌یه‌ك تائێستا به‌ته‌واونه‌كراوی‌ ماوه‌ته‌وه‌.

له‌ پادشاوه‌ بۆ مالیكی‌

له‌ساڵی‌ ١٩٣٧ دیراسه‌ی‌ پرۆژه‌كه‌ كراوه‌و شه‌ست‌و پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌رو له‌ساڵی‌ ١٩٥٣ دا كه‌ ئه‌و كات سیستمی‌ پادشایی له‌عێراق ده‌سه‌ڵاتدابووه‌ نه‌خشه‌ی‌ پڕۆژە‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمپانیایه‌كی‌ ئه‌مه‌ریكییه‌وه‌ كێشراوه‌ كه‌ ئامانج لێی‌ گلدانه‌وه‌ی‌ ئاو بووه‌ له‌سه‌ر رووباری‌ زێی‌ گه‌وره‌ كه‌ له‌توركیاوه‌ ده‌چێته‌ سنوری‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ و دواتر ده‌ڕژێته‌ رووباری‌ دیجله‌وه‌.

له‌ساڵی‌ ١٩٧٩ دا و له‌سه‌ره‌تا ده‌سه‌ڵاتی‌ حزبی به‌عسدا كۆمپانیایه‌كی‌ ژاپۆنی‌ گۆڕانكاریی‌ له‌نه‌خشه‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌دا كرد ‌و له‌ساڵی‌ ١٩٨٦ دا دوو كۆمپانیای‌  توركی ‌‌و یوگسلافیای‌ پێشوو ده‌ستیان به‌جێبه‌كێكردنی‌ پڕۆژە‌كه‌ كرد تا ساڵی‌ ١٩٩١ كه‌ به‌هۆی‌ جه‌نگی‌ كه‌نداوی‌ دووه‌مه‌وه‌ پڕۆژەكه‌ ڕاگیرا هه‌رچه‌نده‌ ٣٤٪ ی‌ لێ جێبه‌جێكرا.

بۆشایی كه‌مئاوی‌ پڕده‌كاته‌وه‌

به‌پێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه‌ ماڵپه‌ری‌ ره‌سمی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ساڵی‌ ٢٠٠٥ بڵاویكردۆ‌ته‌وه،‌ بێخمه‌ له‌باری‌ دروستكرنیدا توانای‌ گلدانه‌وه‌ی‌ ١٤ بۆ ١٧ ملیار مه‌تر چوارگۆشه‌ ئاوی‌ ده‌بوو، به‌قوڵایی ١٧٩ مه‌تر كه‌ جگه‌ له‌گلدانه‌وه‌ی‌ ئاو پاڵپشتی‌ ئاودانی‌ زیاتر له‌ ٥٦٠ هێكتار زه‌ویی‌ كشوكاڵی ‌‌و به‌رهه‌مهێنانی‌ ١٥٠٠ مێگاوات كاره‌با بووه.

ئه‌وه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌نداوه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ئێستادا توانای‌ گلدانه‌وه‌ی‌ ئه‌و بڕە ئاوه‌یان نییه‌ كه‌ هه‌رێم پێویستێتی‌.

ئه‌كره‌م محه‌مه‌د، به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گشتی‌ به‌نداوو كۆگانی‌ ئاو له‌وه‌زاره‌تی‌ كشتوكاڵ‌و سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم دەڵێت: “به‌ هه‌ر سێ به‌نداوی‌ دوكان ‌و ده‌ربه‌ندیخان‌و دهۆك توانای‌ گلدانه‌وه‌ی‌ ٧ بۆ ٨ ملیار مه‌تر سێجا ئاویان هه‌یه،‌ له‌كاتێكدا هه‌رێم پێویستی‌ به‌ ١٠ ملیار مه‌تر سێجا ئاوه‌”.

ھەروەھا دەڵێت:‌ “ئێمه‌ پلانێكی ستراتیژیمان هه‌یه‌ بۆ دروستكردنی ٢٥٠ به‌نداوی گه‌وره ‌و ناوه‌ندی و بچوك، به‌ڵام له‌ئیستادا ١٤ به‌نداو ته‌واو بووه‌، ئه‌گه‌ر به‌مجۆره‌ هه‌نگاو بنێین له‌ساڵانی ئاینده‌ ڕوبەڕووی گرفتی كه‌م ئاوی ده‌بینه‌وه‌”.

گرێی‌ دوای‌ ڕاپه‌ڕین

په‌ككه‌وتنی‌ پڕۆژە‌ی‌ به‌ربه‌ستی‌ ئاوی‌ بێخمه‌ له‌دوای‌ ساڵی‌ ١٩٩١ گرێی‌ كێشه‌كه‌ی‌ ئاڵۆزتر كرد، كاتێك حكومه‌تی‌ عێراق ده‌ستی‌ له‌ئیداره‌دانی‌ شاره‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان كشانده‌وه ‌و پڕۆژەكه‌ش به‌ ڕاگیراوی‌ مایه‌وه‌.

ڕاگرتن ته‌نیا كێشه‌ی‌ پڕۆژە‌كه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو فه‌وتانی‌ ئه‌و ئامێرانه‌ش كه‌ له‌شوێنی‌ كاركردنیدا هه‌بوون بووه‌ كێشه‌، چونكه‌ به‌پێی‌ قسه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ ئه‌وكات هه‌موو ئامێره‌كان‌ و ته‌نانه‌ت شیش‌ و كه‌ره‌سته‌ی‌ به‌نداوه‌كه‌ش به‌رێی‌ قاچاغ‌ و به‌ئاگاداری‌ حیزبه‌ فه‌رمانڕە‌واكانی‌ كوردستان به‌ ئێران فرۆشران.

له‌خولی‌ دووه‌می‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستاندا (٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٩) له‌ ڕێگه‌ی‌ لیژنه‌یه‌كه‌وه‌ كار له‌سه‌ر چاره‌نووسی به‌نداوی‌ بێخمه‌ كرا، به‌ڵام نه‌ ئه‌نجامی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ دیار بوو نه‌توانیشی‌ ته‌كانێك به‌ پڕۆژە‌كه‌ بداته‌وه‌.

جه‌میل محه‌مه‌د كه‌ له‌و خوله‌دا بڕیارده‌ری‌ لیژنه‌ی‌ كشتوكاڵ ‌و ئاودێری‌ په‌رله‌مان بوو، دەڵێت: “كارمان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ كرد، به‌ڵام نه‌گه‌یشتینه‌ هیچ ئه‌نجامێك”. به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ زانیاریی‌ زیاتر له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ بدات.

سایتی “نیقاش” به‌دواداچوونی‌ بۆ ده‌ره‌نجامی‌ ئه‌و راپۆرته‌ كردووە له‌رێگه‌ی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌م خوله‌ی‌ لیژنه‌ی‌ كشوكاڵی‌ په‌رله‌مانه‌وه‌، به‌ڵام وه‌ڵامه‌كه‌وه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ راپۆرتی‌ له‌وجۆره‌ له‌لیژنه‌كه‌یان بوونی‌ نه‌ماوه‌.

له‌دوای‌ خولی‌ دووه‌می‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستانه‌وه‌ باسكردنی‌ هۆكاری‌ دروستنه‌كردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ شه‌رمنانه ‌بووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش ئاماژەیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ ساده‌ نییه‌ وه‌ك هه‌ر پڕۆژە‌یه‌كی‌ تر.

عه‌بدولڕە‌حمان عه‌لی‌، ئه‌ندامی لیژنه‌ی كشتوكاڵ ‌و ئاودێری په‌رله‌مانی كوردستان دەڵێت: “له‌لیژنه‌كه‌ماندا ته‌نیا یه‌ك جار گفتوگۆ له‌سه‌ر به‌نداوی‌ بێخمه‌كراوه ‌و خۆشم به‌دواداچوونم كرد و ئه‌ویش له‌ وه‌ڵامدا وتراوه،‌ كه‌ بابه‌ته‌كه‌ سیاسییه‌ بۆیه‌ تاوه‌كو ئێستا ئاوها ماوه‌ته‌وه‌”.

 گرێكه‌ له‌ كوێیدایه‌؟

دووباره‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی‌ دانوستانی‌ نێوان به‌رپرسانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌‌ و حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ساڵی‌ ٢٠٠٥دا بۆ جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژە‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ به‌ربه‌ستی‌ نوێی‌ هاته‌ به‌رده‌م كه‌ ئه‌مجاره‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌بێ پاره‌ییه‌وه‌ نه‌بوو، به‌و پێیه‌ی‌ نوری‌ مالیكی‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ عێراق ئاماده‌یی ده‌ربڕی ٥ ملیار دۆلار بۆ جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژەكه‌ له‌بوجه‌ی‌ عێراق خه‌رج بكات.

به‌ڵام ئه‌مجاره‌ش به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ نێوان به‌غدا و هه‌ولێره‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك ورده‌كاریی‌ پڕۆژە‌كه‌ نه‌توانرا به‌نداوی‌ بێخمه‌ به‌و وێستگه‌یه‌ بگه‌ێنێت كه‌ پێویست بوو پێش چه‌ندین ساڵ پێی‌ بگات بۆ پاشه‌كه‌وتكردنی‌ ئاو.

مه‌حمود ره‌زا، ئه‌ندامی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق دەڵێت: “به‌دواداچونمان ئه‌و بڕە‌ پاره‌یه‌ كرد كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ حكومه‌تی‌ مالیكیدا ته‌رخانكرا بوو بۆ بێخمه‌ و ده‌ركه‌وت كه‌ وه‌زاره‌تی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ عێراق گفتوگۆی‌ له‌گه‌ڵ هه‌رێم كردووه‌ و چه‌ند جارێك پلانی‌ دروستكردنی‌ گۆڕاوه‌، به‌ڵام هه‌رێم هه‌ر رازی‌ نه‌بووه‌ دروستبكرێت”.

ناكۆكی‌ نێوان هه‌رێم و ناوه‌ند سه‌باره‌ت به‌ پڕۆژە‌كه‌ به‌ ڕووكه‌ش په‌یوه‌ندیی‌ به‌ قه‌باره‌ی‌ به‌نداوه‌كه‌ و به‌رزیی‌ ئاوه‌ گلدراوه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌بووه‌.

زافر عه‌بدوڵا راوێژكاری‌ وه‌زاره‌تی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ دەڵێت: “ئه‌و كاته‌ كێشه‌ی‌ دروستنه‌كردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ له‌لای‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بوو، چونكه‌ ئه‌وان ناڕازی بوون‌ و شرۆڤه‌ی‌ سیاسییان بۆ كرد، چه‌ند پێشنیارێكی جێگره‌وه‌شیان كرد كه‌ له‌ ڕووی‌ هونه‌رییه‌وه‌ سودمه‌ند نه‌بوو له‌وانه‌ دابه‌زاندنی‌ ئاستی‌ به‌رزی‌ ئاوی‌ به‌نداوه‌كه‌ و قه‌باره‌ی‌ ئه‌مباره‌كه‌ی‌”.

ھەروەھا دەڵێت: ‌”ڕووباری‌ زێی‌ گه‌وره‌ تاكه‌ ڕووباری‌ سنوری‌ عێراقه‌ كه‌ به‌نداوی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌سه‌ر نییه،‌ بۆیه‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ له‌باری‌ دروستكردنیدا سودمه‌ند ده‌بوو بۆ كاتی‌ پێویستی ‌‌و ئیداره‌دانی‌ ئاو له‌ عێراق”.

به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی به‌نداو و كۆگانی ئاو له‌وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ‌و سه‌رچاوه‌كانی ئاوی‌ حكومه‌تی هه‌رێمیش ده‌ڵێت: “سه‌ركردایه‌تی سیاسیی كورد رازی نه‌بوون به ‌دروستكردنی به‌نداوی‌ بێخمه،‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌غدا سێ جێگره‌وه‌ی‌ پێشكه‌ش كرد”.

له‌ماوه‌ی‌ دوو هه‌فته‌دا په‌یامنێری‌ “نیقاش” له‌رێگه‌ی‌ ته‌له‌فۆن‌و كورته‌نامه‌ی‌ مۆبایله‌وه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌سه‌فین دزه‌یی وته‌بێژی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ كردووە، تا له‌ باره‌ی‌ ئه‌و كێشه‌یه‌وه‌ پرسیاری‌ لێبكات، به‌ڵام وه‌ڵامی‌ نه‌داوەتەوە.

به‌پێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئەو سایتە، سه‌رنه‌گرتنی‌ پرۆسه‌ی‌ دروستكردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ له‌ساڵی‌ ٢٠٠٥ دا په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ژێر ئاو کەوتنی‌ ژماره‌یه‌ك گوندی‌ ئه‌و سنوره‌وه‌ هه‌بووه‌ كه‌ به‌شێكیان ناوچه‌ی‌ بارزانه‌، ئه‌و شوێنه‌ی‌ پێگه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانه‌ كه‌ هاوكات به‌شێكی‌ كاریگه‌ریی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانیشن.

كاروان كه‌ریم خان، به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌ی خه‌لیفان كه‌ به‌نداوی بێخمه‌ ده‌كه‌وێته‌ سنوری ئیداری ناحیه‌كه‌یەوە، دەڵێت: “به‌دروستكردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ ٥٤ گوند ده‌كه‌ونه‌ ژێر ئاوه‌وه‌”.

ئه‌وكات له‌سنوری‌ جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژە‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ هه‌ڵمه‌تی‌ ئیمزا كۆكردنه‌وه‌ بۆ رێگری‌ له ‌دروستكردنی‌ ده‌ستپێكرا كه‌ بووه‌ پاساوێك بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان بۆ ڕاگرتنی‌.

حه‌سۆ  محه‌مه‌د ئه‌مین (٥٢ ساڵ) دانیشتوی گوندی (دۆڵه‌ تێچوو) ــە‌ كه‌ یه‌كێكه‌ بووه‌ له‌و گوندانه‌ی‌ وه‌ك باس ده‌كرێت له‌باری‌ دروستكردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌دا ژێر ئاو ده‌كه‌وێت، ئەو دەڵێت: “به‌نداوی‌ بێخمه‌ كێشه‌ی گه‌وره‌ی بۆ ئێمه‌ دروست ده‌كرد و ئاواره‌ ده‌بووین‌ و زه‌وییه‌كانمان ژێر ئاو ده‌كه‌وتن، بۆیه‌ ئیمزامان كۆكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و به‌نداوه‌ بوه‌ستێنرێت یان به‌م شێوه‌یه‌ گه‌وره‌یه‌ نه‌بێت‌ و بچوك بكرێته‌وه‌”.

گرێی‌ دروستنه‌كردنی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ تا ورد بێته‌وه‌ ئاڵۆزتر ده‌بێت‌و هۆكاری‌ سیاسی پاڵنه‌رێكی‌ تر بووه‌ بۆ له‌باربردنی‌ پڕۆژە‌كه‌.

عه‌باس غه‌زالی، ئه‌ندامی په‌رله‌مانی‌ كوردستان له‌فراكسیۆنی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان كه‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌و سنوره‌یه‌ كه‌ بڕیار بوو به‌نداوی‌ بێخمه‌ی‌ لێ دروست بكرێت، دەڵێت: “ئه‌و به‌نداوه‌ له‌سه‌ره‌تادا هیچ كێشه‌یه‌كی‌ نه‌بوو كه‌ دروستبكرێت، به‌ڵام دواتر به‌سیاسی كرا بۆ ئه‌وه‌ی ناوچه‌ی بارزان به‌ ته‌واوی‌ بخه‌نه‌ ژێر ئاو، هه‌روه‌ها گوندی بارزانیش ده‌بوایه‌ چۆڵبكرێت”.

ھەورەھا دەڵێت:‌ “له‌ ساڵی ٢٠٠٥ كه‌ پاره‌ی بۆ ته‌رخانكرا، مه‌سعود بارزانی كێشه‌ی نه‌بوو به‌پێی ئه‌و پلانه‌ی راوێژكاری بیانی بۆ به‌نداوه‌كه‌یان دانابوو، به‌ڵام كه‌ زانرا بۆ مه‌رامی سیاسییه‌ بۆیه‌ بارزانی ‌و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ش رێگریان كرد و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ واژۆیان كۆكرده‌وه‌ دژ به‌دروستكردنی”.

قورسی كردنه‌وه‌ی‌ قوفڵی‌ كێشه‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌ له‌ئێستادا كه‌ هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ ئاڵۆزی‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان به‌غداو هه‌ولێر كارێكی‌ وایكردووه‌ حكومه‌تی‌ عێراقیش ئومێدێكی‌ زۆری‌ پێ نه‌مێنێت‌ و  پشتی‌ تێبكات هه‌رچه‌نده‌ كه‌مئاوی‌ ته‌نگی‌ پێ هه‌ڵچنیوه‌.

راوێژكاره‌كه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاو حكومه‌تی‌ عێراقی‌ ده‌ڵێت: “ئێستا هیچ ئومێدێك نییه‌ بۆ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ هه‌رێم بۆ زیندوو كردنه‌وه‌ی‌ پرۆژە‌ی‌ به‌نداوی‌ بێخمه‌، بۆیه‌ پشتمان به‌ به‌نداوی‌ سه‌رسار به‌ستووه‌ بۆ گلدانه‌وه‌ی‌ ئاو”.

سەرچاوە: نیقاش

جیهان

بەوێنە..چیرۆكی هیتلەر و خۆشەویستە بچوكەكەی

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

لە سەرەتادا وێنەكە وای لێدەخوێنرێتەوە ، خۆشحاڵی پیاوێكە كە كچێكی موو ئاڵتونی لە باوەش گرتبێت، بەڵام ئەگەر بە وردی سەیری وێنەكە بكەیت، چیرۆكێكی جیاواز دێتە پێش چاوانت، بەشێوەیەك ئەم پیاوە فەرمانی كوشتنی شەش ملیۆن جولەكەی دەركردووە، ئەویش ئەدۆف هیتلەرە و ئەو كچە بچوكەش كچێكی جولەكەیە.
بەهەرجۆرێك بێت هیتلەر و رەزا برنایل پێشنیاریان كرد پێكەوە ببنە هاوڕێ و ئەم هاوڕێیەتییەش بە دەستوەردانەكانی بەرپرسانی نازییەكان كۆتایی پێهێنرا.

به نظر می‌رسد که رزا روی عکس را نقاشی کرده باشد
لە ئێستادا ئەم وێنەیە كە زۆر بە كەمی بینراوە و لە ساڵی 1933 گیراوە، بڕیارە لە هەڕاجێكدا لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بفرۆشرێت.
وێنەكە لەلایەن هاینریش هافمن گیراوەو پێشبینی دەكرێت بە نزیكەی 10 هەزار دۆلار بفرۆشرێت.
بیل پاناگوپولوس كە كاری فرۆشتنی وێنەكە دەكات رایگەیاند، هیتلەر وێنەی زۆر گرتووە و لەگەڵ منداڵانیش بە هەمان شێوە وێنەی گرتووە بەڵام ئەم وێنەیە یەك جیاوازی هەیە، بەشێوەیەك وابەستییەكی واقیعی تەواو لەنێوان ئەو دوو كەسەدا لە وێنەكەدا دەردەكەوێت.

عەشقی هیتلەر
خاڵی هاوبەشی هیتلەر و ئەو كچە تەنها ئەوە بوو كە هەردووكیان لە یەك رۆژدا لەدایك ببووبن.
لەگەڵ ئەوەی كە لە ماڵپەڕی هەڕاجیدا هاتووە وێنەكە لە ساڵی 1933 گیراوە، كاتێك رەزا لەگەڵ دایكی لەنێو كۆمەڵێك لە خەڵكدا بوون كە لە دەرەوەی شوێنی حەسانەوەی هیتلەر بوون.
بەپێی زانیارییەكان، كاتێك هیتلەر تێدەگات كە رۆژی لەدایكبوونەكەی لەگەڵ ئەو كچە بچوكەیە لەگەڵ دایكی بانگهێشتیان دەكات تاكو بچنە شوێنی حەسانەوەی و وێنەكەی لەو شوێنە دەگیرێت، لەگەڵ ئەوەی كە هیتلەر دەیزانی كە رەگ و ریشەی ئەو كچە جولەكەیە، بەڵام درێژەی بەو هاوڕێیەتیەدا لەگەڵی.

هیتلر با آنکه می‌دانست این دختر رگ و ریشه یهودی دارد به دوستی‌اش با او ادامه داد
زۆر درێژە ناكێشێت كە ئەوە دەزانێت دایكی كارولین جولەكە بووە و ئەمەش بەسە بۆ ئەوەی نازییەكان لەوە تێبگەن كە رەزا جولەكەیە، بەڵام ئەم بابەتە نابێتە رێگر لەبەردەم هاوڕێتی هیتلەر و وێنە واژووكراوەكەشی بۆ دەنێرێت.

لەسەر وێنەكە لە تەنیشتی ناوی هیتلەر نوسراوە (عەزیز) و بەرواری 16ی حوزەیرانی ساڵی 1933 لە شاری میونخ.
بەپێی زانیارییەكان “رەزا” دوای بەدەست گەیشتنی وێنەكەی چەند وێنەیەكی گوڵی لەسەر وێنەكە كێشاوە.
ئەو لەنێوان ساڵانی 1935 بۆ 1938 لانی كەم 17 جار نامەی بۆ هیتلەر و ڤیلهیم بروكنەر یاریدەدەری پێشەوای نازییەكان نوسیوە، تا ئەو كاتەی رزا و دایكی كە لەوكاتەدا هاوسەرەكەی كۆچی دوای كردبوو بۆ نوسینی نامە بۆ هیتلەر لەلایەن پارێزەرەكەی هیتلەرەوە رێگرییان لێكرا.
هافمن دەڵێت” هیتلەر رەزامەندی بۆ كاری پارێزەرەكەی دەرنەبڕی، ناوبراو ساڵانێك دواتر كتێبێكی لەبارەی هیتلەر نووسی و دەقی قسەیەكی هیتلەر دەگوازێتەوە كە وتویەتی” كەسانێك هەن رێگرن لەوەی كەسانێكی دیكە كەمێك خۆشبەختیم پێ بگەیەنن و تێكی دەدەن”.

كتێبەكەی هافمن بەناوی (هیتلەر هاوڕێی من بوو) لە ساڵی 1955 چاپ كرا و كۆپییەكی دیكەی ئەم وێنەیە لە هەمان كتێب دووبارە كراوەتەوە.

سەبارەت بە شیكردنەوەی وێنەكە هافمن دەڵێت”خۆشەویستی هیتلەر بۆ دیداری ئەو كچە زۆر خۆشیهێنەر بوو، تا ئەوكاتەی بڵێی ئەو كەسێكی سیخوڕ بێت و تێگەیشت لەوەی ئەمە كەسێكی ئاریایی نییە”.
ساڵێك دوای ئەوەی پارێزەرەكەی هیتلەر پەیوەندییەكانی نێوان ئەو دوو كەسەی پچڕاند، جەنگی جیهانی دووەم دەستی پێكرد، شەش ساڵ دوای كۆتاییهاتنی جەنگیش شەش ملیۆن جولەكە كوژرابوون.
رەزاش لە جەنگدا ژیانی سەلامەت نەبوو، بەڵكو ناوبراو لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا لە نەخۆشخانەی میونخ تووشی نەخۆشی ئیفلیجی منداڵان بوو و دواتر گیانی لەدەستدا، گیانلەدەستدانی ئەو لە ساڵی 1943 بووە ژمارەیەكی خەمناك، بەشێوەیەك 10 ساڵ دوای بەیەكگەیشتنی بە هیتلەر كۆچی دوایی كرد.
سەرچاوە: BBC

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

یادی لەدایكبوونی پێغەمبەرە (د.خ)
(خەڵك) ڕاپۆرتێكی ورد لەسەر ژیانی پێغەمبەری ئیسلام بڵاودەكاتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

موحەممەدی كوڕی عەبدوڵڵا كوڕی عەبدولموتەلیب، موسڵمانان بە پێغەمبەری خوای دادەنێن بۆ ھەموو مرۆڤایەتی تا خەڵك بگەڕێنێتەوە بۆ یەكتاپەرستی و پەرستنی خوا لەسەر ڕیبازی ئیبراھیم و لەو باوەڕەدان، كە باشترینی دروستكراوانی خوایە و پێشەوای مرۆڤە، لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە « دروودی خوای لێبێت»، كە لە قورئان و سوننەتدا ئەوە ھاتووە، وایان لێدەكات سڵاواتی لەسەر بدەن.

نووسەری یەھوودی مایكل ھارت لە دانانی كتێبی مەزنترین ١٠٠ كەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر موحەمەد (د.خ)ی داناوە بە مەزنترین كەس بەو بڕوایەی، كە “تەنھا كەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەركەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی” و دەڵێت: “موحەمەد كاریگەرییەكی گەورەی لە دەروونی موسڵمانان بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەكەوێت لە یادكردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەكانی و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەركردنی ووتە و ھەڵسوكەوت و سیفەتەكانی”.

پێغەمبەری ئیسلام لە دایك بووە لە مەككە لە مانگی ڕەبیع ئەلئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی زایینی، پێش ئەوەی لە دایك بێت باوكی كۆچی دوایی كردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایكی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای عەبدول موتەلیبی باپیرەی پاشان لای ئەبو تالیبی مامی، كە لەو ماوەیەدا خەریكی شوانی دەبێت، پاشان بازرگانی دەكات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێك ھێناوە لەگەڵ “خەدیجە كچی خووەیلید”، كە دایكی ھەموو مناڵەكانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم.

سبەینێ‌ سێ‌ شەممە، 20ی تشرینی دووەمی 2018، كە بەرامبەرە بە 12ی ربیع الأولی ساڵی كۆچی، یادی ئەو پێغەمبەری ئیسلام لە سەرتاسەری جیهانی ئیسلامی و لەناو موسڵمانان لە جیهاندا دەكرێتەوە.

پێغەمبەر لە پێش ئیسلامدا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی ئیبراھیم و پەرستنی “بت”ی ڕەتكردۆتەوە، كە لەو كاتانەدا بەربڵاوبووە لە مەككەدا، موسڵمانان لەو باوەڕەدان، كە نیگای خوای پێ گەیشتووە كاتێك لەتەمەنی 40 ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی كرد، پاشان 10 ساڵی لە مەككە بە سەر برد بە بانگ كردنی خەڵكەكەی و بازرگانەكان و سەردانكەرانی كەعبە، كە دەھاتنە مەككە و لە ساڵی ٦٢٢ز كۆچی كرد بۆ شاری مەدینە، كە ناودەبرا بە “یەسرب”، دوای ئەوەی گەورەكانی قوڕەیش كەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەكەیان ڕەت دەكردەوە، 10 ساڵی كۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی و بناغەی شارستانی ئیسلامی دانا، كە دواتر فراوان بوو و مەككە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبیەكانی گرتەوە، و بۆ یەكەم جار عەرەبی یەكخست لەسەر یەك ئاینی یەكتاپەرستی و لە دەوڵەتێكی یەكگرتوودا.

نەژادی پێغەمبەر (د.خ):
ئەبوو قاسم موحەمەدی كوڕی عەبدولڵای كوڕی عەبدولموتەلیبی كوڕی ھاشمی كوڕی عەبدولمەننافی كوڕی قوسەیی كوڕی كیلابی كوڕی مڕەی كوڕی كەعبی كوڕی لوئەیی كوڕی غالیبی كوڕی فەھری كوڕی مالیكی كوڕی نەزڕی كوڕی كینانەی كوڕی خەزیمەی كوڕی مدركەی كوڕی ئلیاسی كوڕی مزڕی كوڕی نزاری كوڕی موعدی كوڕی عەدنانە (تا ئێرە ڕێكەوتوون لەسەری زانایان)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی كوڕی ئیبراھیم.

ھیچ لقێك نییە لە قوڕەیشدا، كە نزیكاتی لەگەڵ موحەمەددا نەبێت و موسڵمانان لەو باوەڕەدان، كە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.
باوكی؛ عەبدولڵای كوڕی عەبدولموتەلیب بووە، كە لە چاكترین كوڕەكانی باوكی بووە و لێبوردەترین و نزیكترینیان بووە لێوەی و بچوكترینیان بووە.
دایكی؛ ئامینەی كچی وەھب كوڕی عەبد مەناف كوڕی زەھرە كوڕی كیلاب بووە، كە لەو ڕۆژانەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب وشوێندا و باوكی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا.

لە دایكبوونی پێغەمبەر (د.خ):
موحەمەد لە دایك بووە لە مەككە (بە پێی گێڕانەوەكانی سوننە لە دایك بووە لە ڕۆژی دوو شەممە، ١٢ی ڕەبیع ئەلئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی). شەش مانگ پێش لە دایكبوونی باوكی كۆچی دوایی كردووە، كاتێك لە دایك دەبێت ئامینەی دایكی دەنێرێت بۆ لای عەبدول موتەلیب مژدەی بدەنێ ئەویش زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە كەعبەوە سوپاسی خوا ئەكات و ناوی موحەمەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت، كە لەو كاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.

پەروەردە بوونی:
یەكەم كەس، كە شیری پێدا لە دوای دایكی سویبەی خزمەتكاری ئەبولەھەب بووە و پاشان بردیانە لای حەلیمەی سەعدی و ئەو گرتیەخۆی و چەند مانگ جارێك دەیھێنایەوە بۆ لای دایكی، دوو ساڵ لە بەنی سەعد مایەوە پاشان حەلیمە ھات بۆ لای دایكی تا داوای لێبكات زیاتر لایان بمێنێتەوە تاكو گەرمای مەككە كاری تێ نەكات و ھەروەھا لەبەر ئەو بەرەكەتەی ڕووی تێكردبوون بە ھۆی ئەوەوە، بەڵام لە دوای ڕووداوی لەتكردنی سنگی موحەمەد ترسان و گەڕاندیانەوە بۆ لای دایكی.

لاوێتی پێغەمبەری ئیسلام چۆن بووە؟
مامی ئەبوتاڵیب داھاتێكی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە موحەمەد سەرەتا شوانی دەكرد لە بەنی سەعد لە سەر چەند قیڕاتیك بۆ خەڵكی مەككە (قیڕات بەشێكە لە درھەم یان دینار). “لەگەڵ ئەوەی شیعە ھەواڵی شوانییەكەی ڕەت دەكەنەوە”، كاتێك گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ شام بۆ بازرگانی، ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵك ئەمانەتیان لەلا دادەنا و كاتێك قوڕەیش بینای كەعبەیان نوێكردەوە، جیاوازیان كەوتە نێوان لەسەر دانانەوەی بەردە ڕەشەكە لە شوێنی خۆی، بۆیە ڕێكەوتن یەكەم كەس ھاتە ژوورەوە دایبنێت، موحەمەد ھاتە ژوورەوە وتیان ئەمین ھات و ڕازی بوون، كە ئەو دایبنێت، داوای پۆشاكێكی كرد و بەردەكەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەكانی شاری مەككەی بانگ كرد و ھەر یەكەی چەمكێكیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەكەی خستەوە شوێنی خۆی.

ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە:
خەدیجە كچی خووەیلید، ئافرەتێكی بازرگانی سەروەر و سەرفرازی شاری مەككە بوو، كاتیك ھەواڵی دەست پاكی موحەمەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن موحەمەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی، كە بەشداری بكات لە بازرگانیەكەیدا بۆ شام، موحەمەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەكی كڕی و گەڕایەوە بۆ مەككە قازانجێكی زۆری كرد، بۆیە لە دوای گەڕانەوەكەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی، موحەمەدیش دوای ئەوەی داواكەی خستە بەردەم مامەكانی، خەدیجەی خواست كاتێك لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێك ئەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.

“خەدیجە” دایكی ھەموو مناڵەكانی بوو بێجگە لە “ئیبراھیم” كە دایكی ئەو “ماریە قەبتی” بوو، مناڵەكانی تری قاسم و عەبدولڵا و زەینەب و ئوم كەلسوم و فاتمە بوون. قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن، بەڵام ھەموو كچەكانی ئیسلام بوون و لە گەڵیا كۆچیان كرد، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.

كۆچی دوایی پێغەمبەر موحەمەد (د.خ):
یەكەم شت، كە پێغەمبەر موحەمەد زانی كاتی وەفاتی نزیك بۆتەوە ئەوە بوو، كە لە فەتحی مەككەدا سورەتی “النصر”ی بۆ دابەزی ﴿إِذَا جَا‌ء نَصْرُ اللَّه والْفَتْحُ﴾ واتە؛ كاتێ یارمەتی و كۆمەكی خوا دێت، شاری مەككە ڕزگار دەكرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەكرێت. لە كۆتاییەكانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی كۆچی، موحەمەد توشی تایەكی بەھێز بوو، نەخۆشییەكەی لێی توند بوو، مۆڵەتی لە خێزانەكانی وەرگرت تا لە ماڵی عائیشەی كچی ئەبووبەكر بمێنێتەوە.

پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان ئەكرد كاتێك نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و كاتێك نەخۆشییەكەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە ئەبووبەكر كرد نویژیان پێ بكات و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەكەی كۆچی دوایی كرد لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا و لە ماڵی “عائشە” نێژرا لە تەنیشت مزگەوتی پێغەمبەر.

سەرچاوە: ویكیپیدیا

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بەوێنەوە، خاشقچی ژنێكی تری بەنهێنی هەبووە
چەند نهێنیەكی نوێ‌ لەسەر ژیانی ڕۆژنامەنووسە سعودیەكە ئاشكرابوو

خەڵك- بەشی هەواڵ
لە پەرەسەندنێكی لەناكاوی كەیسی جەمال خاشقچی، ڕۆنامەنوسی كوژراوی سعودی، خانمێكی میسری ڕایدەگەیەنێت، كە بەر لە مانگێك لە كوژرانی ناوبراو لەنێو كونسوڵخانەی وڵاتەكەی، زەماوەندی هاوسەرگیری نهێنی لەگەڵ خاشقچی كردووە لە ئەمریكا.

ژنەكە بە ڕۆژنامەی (واشنتۆن پۆست)ی ڕاگەیاندووە، “زەماوەندەكە بە نهێنی سازكراوە بەبێ‌ ئەوەی خەدیجە جەنگیزی دەستگیرانی یان ئەندامانی ڕۆژنامەنووسە كوژراوەكە، ئاگاداربن”.

ئەو ژنە هۆكاری ئاشكراكردنی پەیوەندی هاوسەرگریی لەگەڵ جەمال خاشقچی بۆ ئەوە گەڕاندەوە، كە ئەویش وەك ژنێكی موسڵمان، مافی تەواوی خۆی دەوێت و خواستی هەیە دانی پێدا بنرێت.

(واشنتۆن پۆست) كە وتارەكانی خاشقچی بڵاودەكردەوە دەڵێت، “ئەو ژنە نامە نوسراوەكانی خۆی و خاشقچی و وێنەكانی بۆ ڕۆژنامەكە خستۆتەڕوو، بە تایبەت ئەو وێنانەی، كە لەكاتی زەماوەندی هاوسەرگیرییەكەیدا لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوو لە واشنتۆن گرتویانە”.

هاوڕێیەكی خاشقچی تەئكیدی لەسەر ئەو هاوسەرگیرییە كردووە، كە خۆی وەك شاهید ئامادەی بووە، بەڵام لەبەر هۆكاریی ئەمنی ناوی خۆی ئاشكرا نەكردووە.

ئەو ژنە میسرییە، كە بەڵگەی لەسەر هاوسەرگیری لەگەڵ خاشقچی خستۆتەڕوو، ئاماژەی بە پێشكەشكردنی ئەو بەڵگانە كردووە بە هەردوو كونسوڵخانەی سعودی و توركی لە یەكێك لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ژنە نهێنییە كە تەمەنی 50 ساڵانە، بە (واشنتۆن پۆست)ی ڕاگەیاندووە، “لە ناوچەی كەنداو نیشتەجێیە و ماوەیەكی لەگەڵ خاشقچی بەسەربردووە كاتێك گەیشتۆتە ئەمریكا بەهۆی كارەوە” و وتوشیەتی، “پێش دەساڵ خاشقچیم بینیوە ئەوەش لە پەراوێزی كۆڕبەندی ڕاگەیاندن، كە لە شەرقولئەوسەت سازكرا، بەڵام ساڵی ڕابردوو پەیوەندی خۆشەویستیمان دەستی پێكرد”.

ئەو ژنە ڕاشیگەیاندووە، كە لە مانگی ئەیلولی ڕابردوو بۆ دوایین جار خاشقچی بینیوە و دەشڵێت: “خاشقچی چەندین جار نیگەرانی خۆی نیشانداوە لەو ڕێوشوێنانەی دەسەڵاتدارانی سعودی لە دژی گرتویانەتە بەر، بەڵام بڕوای بەوە نەكردووە ئەو ڕێوشوێنانە مەترسی بۆ سەر ژیانی دروست بكەن”.

(واشنتۆن پۆست) ئاماژەی بەوەكردووە، كە ئەندامانی خێزانی خاشقچی ڕەتیان كردۆتەوە قسە لەسەر ئەو بابەتە بكەن، بەڵام شێخ ئەنوەر حەجاج وتویەتی، “گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ ئەو دوو هاوسەرە كردووە”، كە پڕۆفیسۆری خوێندنی ئیسلامیە لە زانكۆی كراوەی ئەمریكی لە ڤێرجینیا.

لای خۆشیەوەن خەدیجە جەنگیز، دەستگیرانە توركیەكەی خاشقچی لە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا بە ڕۆژنامەكەی وتووە، “هیچ زانیارییەكی نییە دەربارەی پەیوەندی خاشقچی بە ژنێكی میسرییەوە”.

وتوشیەتی، “ئەو ژنە دەیەوێت وێنەی خاشقچی لەبەر چاوی هاوڵاتیان ناشرین بكات و دەیەوێت ڕاستگۆیی لەكەدار بكات و زیان بە ناوبانگی بگەیەنێت”.

ڕۆژنامەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەگەر ئەو ژنە بانگەشەكەی بسەلمێنێت، ئەوا مافی هەیە بەشێكی ئەو قەرەبووەی دەدرێتە كەسوكاری خاشقچی لەلایەن حكومەتی سعودیەوە بەدەست بهێنێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین