ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بیمارو ٤٠٠٠ توێژه‌ری دانه‌مه‌زراو

لەتیف حسێن

 

به‌داخه‌وه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک که‌ بیماری ده‌ستی چه‌ندین کێشه‌و گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێت و ٤٠٠٠ توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێکار بن، چۆن ده‌توانێت به‌رنامه‌و پلانی ستراتیژی دابنێت بۆ ئه‌وه‌ی کۆنترۆڵی کێشه‌و گرفته‌کانی تاک و خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ بکات…
ڕۆژ نییه‌ خه‌ڵک خۆی نه‌کوژێت و ئه‌و ئه‌ویتر نه‌کوژێت و میدیاو هێزه‌ ئه‌منییه‌کانیش هۆکاره‌کان بێ دوو دڵی بۆ کێشه‌ی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گێڕنه‌وه‌…
ئه‌و ئاماره‌ی که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵناسان و ده‌روونناسانه‌وه‌ خراوه‌ته‌ڕوو ئاماژه‌ به‌ مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌و بێباکی ده‌سه‌ڵات ده‌کات له‌ ئاست ئه‌م کێشانه‌ی به‌رۆکی ئه‌م خه‌ڵکه‌ی گرتووه‌، کاتێک له‌ ٦٠٠٠ قوتابخانه‌ ٥٠٠٠ هه‌زاری توێژه‌ری تیا نییه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو وه‌زاره‌ت و ته‌نانه‌ت ماڵ و گه‌ڕه‌که‌کانی ئه‌م وڵاته‌ پێویستی به‌ ده‌ستی کارو بیری فراوانی ئه‌م توێژه‌ گرنگه‌ هه‌یه‌ تا هاوکاری خه‌ڵکی بێت، ئه‌گه‌ر پیشه‌کانی پزیشکی و مامۆستاو ئه‌وانیتر گرنگ بن، ئه‌وا سه‌دانجار توێژه‌ران گرنگ و کاره‌کانیان بایه‌خداره‌، -ئه‌گه‌ر حکومه‌ت و ده‌سه‌ڵات بیه‌وێت ئاوڕێک له‌ کێشه‌و گرفتی ئه‌م خه‌ڵکه‌ بداته‌وه‌ ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ گرنگترین توێژی کۆمه‌ڵگه‌ که‌ توێژه‌رانن بێکار بن…
– ئه‌گه‌ر میدیا له‌ خه‌می خه‌ڵک و کێشه‌ی خه‌ڵکیان به‌لاوه‌ گرنگ بێت ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ ده‌یان هه‌واڵ و راپۆرت و به‌رنامه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ ساز نه‌که‌ن..
-ئه‌گه‌ر په‌رله‌مان و په‌رله‌مانتاران نوێنه‌ری خه‌ڵکن، ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌م و کێشه‌ی ئه‌وانه‌ به‌ده‌نگ نه‌یه‌ن که‌ ئه‌وانی کرده‌ نوێنه‌ری خۆیان…
فه‌رموون حکومه‌ت و په‌رله‌مان و میدیاکاران، بڕۆن پرسیارو به‌دواداچوون بکه‌ن، بزان ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی رابردوو توێژه‌ران له‌ناو قوتابخانه‌و ناوه‌نده‌کانی خوێندندا چ ڕۆڵێکیان هه‌یه‌، سه‌یرێک بکه‌ن بزانن به‌ هه‌وڵه‌کانی ئه‌وان چۆن گۆڕ دراوه‌ته‌وه‌ به‌ری هۆشیاری تاک به‌رامبه‌ر به‌خۆیی و کێشه‌کانی، بێزه‌حمه‌ت سه‌یرێکی مێژووی وڵاتانی ئه‌وروپاو ده‌وروبه‌رو ته‌نانه‌ت عێراقه‌ پڕ کێشه‌که‌ی خۆشمان بکه‌ن، بزانن بۆ په‌روه‌رده‌و هه‌ڵسانه‌وه‌ی به‌هاکانی کۆمه‌ڵگه‌ کێ گرنگه‌ ته‌وزیفی بکه‌ن و بواری کاریان ده‌ده‌نێ؟
ئه‌وان زیندانه‌کان پڕ ناکه‌ن له‌تاوانباران و ڕێ له‌زۆربوونی تاوان ئه‌گرن، پۆلیسی زۆرو چه‌کی زۆریان ناوێت( بێگومان هه‌وڵی پۆلیس و هێزه‌ ئه‌منییه‌کان جێی ستایشه‌)، دێن یارمه‌تی ئه‌و هێزانه‌ ده‌ده‌ن و ته‌نها ئه‌رک ناخه‌نه‌ سه‌رشانیان، بۆیه‌ ناهێڵن کۆمه‌ڵناس و ده‌روونناسه‌کانیان له‌ده‌رگا بده‌ن و چاوه‌ڕێی هه‌لی کار بن، به‌مه‌منونی ده‌ستیان ده‌گرن و هاوکاریان ده‌بن تا ئه‌وانیش هاوکاری خۆیان و خه‌ڵکیش بن.

وتار

مانگاکەی موساو پلانەکانی تەندروستی

سیامەند خەلیل

گەرچی لە نیوەدورگەی عەرەب و دەرکەوتنی ئایینی ئیسلامدا بەخێوکردنی مانگا باو نەبووە بەڵام درێژترین سورەتی قورئانی پیرۆز بەناوی مانگاوەیە. چیرۆکی ئەم مانگایە لە پیاوێکی دەوڵەمەندی سەردەمی موسا پەیامبەرەوە سەریهەڵداوە، ئەو پیاوە کە خاوەنی سامانێکی زۆربوە بەڵام هیچ منداڵێکی نەبوە تا بەمیرات سامانەکەی بۆ بەجێ بمێنێت، دواتر برازایەکی دەیکوژێت و بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی لە نزیک گوندێکی دیکە تەرمەکەی فڕێدەدات، بەمجۆرە لەنێوان ئەم دوو ناوچەیەدا ناکۆکی بەرپادەبێت، کەسوکاری کوژراوەکە گوایە زۆر عەوداڵی بەرژەوەندی گشتی و دەستنیشانکردنی بکوژەکە دەبن بۆیە پەنا بۆ موسا دەبەن، لەوەڵامیاندا خودا فەرمانیان پێدەکات مانگایەک بکەنە قوربانی بۆ دۆزینەوەی تاوانکارەکە بەڵام ئەوان خۆیان لە گێژی دەدەن و هەرجارە بیانویەک دەهێننەوە کە گوایا نازانن مەبەست کامە مانگایە.

لە بەشە هەرە گرنگەکەی کەرتی تەندروستیدا کە بەشی پلاندانە هەمان چیرۆک دەگوزەرێت، هەرچی پلانێک کە مەبەستی سەرەکی دەستنیشانکردنی تەنگوچەڵەمە و بەرنامەرێژی بێت بۆ پێشخستنی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان جێبەجێ ناکرێت لە رواڵەتیشدا ئەم بەشە هەمیشە لە گەڕان و پشکنین بەردەوامە.

تۆمارکردنی سەرپێچی و دەستبەسەراگرتنی دەرمانی ئێکسپایەر و خۆراکی بەسەرچوو لە ریزبەندی پێشەوەی هەواڵەکانی کەرتی تەندروستیدان و بەڕێوبەرایەتیە گشتیەکان شانازیان پێوەدەکەن بەڵام مرۆڤ ئەگەر رۆژی دەیان چالاکی لەوانە بەر گوێ بکەوێت هێشتا ناتوانێت تۆسقاڵێک دڵنیابێتەوە کە ئەم دامەزراوانە لە ئاستی ئەوەدان تەندروستی هاوڵاتیان بپارێزن، ئەم حەقیقەتە تاڵە دەرئەنجامی دوو هەڵەی گەورەیە
یەکەمیان: هیچ پلانێکی ستراتیژی و درێژخایەن نیە بۆ کەرتی تەندروستی و بێکارترین بەش لە نێو کەرتی تەندروستیدا بەشی پلاندانە ئەگەرنا دەبو ساڵانە بەرنامەی پێشوەختەی خۆی رابگەیەنێت و پێشکەش بە لایەنە پەیوەندیدارەکان و رای گشتی بکات وەک ئەوەی لەسەر ئاستی زانستی، خۆپارێزی، هۆشیاری، بنیادنان، ئامێروپێشکەوتنەکان و گەشەپێدانی توانای مرۆیی بەرنامەی چیە و چی دەکات، ئەگەر ئەو کارەیان بکردایە ئەوکات دەرفەت دەبوو چین و توێژەکان پێشنیار و رەخنەی بنیادنەر پێشکەش بکەن و بێگومان چەندین رێکخراو و دامەزراوەش هاوکاردەبون لە جێبەجێکردنیدا بەڵام کە ئەم بەشە گرنگە تەمبەڵانە کارەکانی کرد ئەوا پێویست بەوەدەکات هەر نەخۆشخانە و ناوەندێک لە روانگەی خۆیەوە و لەسەر بنەمای توانا کارگێڕیەکانی کارەکانی خۆی بەئیستیقلالیەتەوە ئەنجامبدات، ئەمەش دەکەوێتە سەر هەوڵی شەخسی بۆیە لە مەڵبەندێک تا مەڵبەندێکی تر و لەناوچەیەک تا ناوچەیەکی تر جیاوازی هەیە لە خزمەتگوزاریەکاندا.

دووەمیان: لەبەرئەوەی بەشی پلاندان هیچ بەرنامەیەکی راگەیەنراوی ئەوتۆی نیە کەواتە ناونیشانی بەشی (بەدواداچون)ی بۆ زیاد دەکرێت و جارێکی تر لە بەتاڵیدا ئەم بەشە دەبێتە پۆلیس بەرامبەر سەرجەم ناوەندە بچوک و گەورەکانی تەندروستی خوارخۆی کە زۆرجاریش رەنگە رێگربوبێت لە ئەنجامدانی هەر گۆڕانکاری و پێشخستنێکی خزمەتگوزاریەکان کە تاک لایەنە لەناو ئەو نەخۆشخانانەدا بەرنامەی بۆ دانرابێت.

پلاندانانی تەندروستی پێویستە جیاوازبێت لە چیرۆکی ئەوانەی کە لە روکەشدا پەرۆشبون بەڵام ئامادەش نەبون مانگایەکی خۆیان بکەنە قوربانی بەرژەوەندی گشتی کە بەردەوام چارەسەرخوازان و ستافە تەندروستیەکان باجی نەمانی متمانەیەک دەدەن کە هیچ لایەکیان تێیدا بەرپرسیارنین و رۆژ لە دوای رۆژ کێشە و تەنگوچەڵەمەکانی نێوان پزیشک و کارمەندان لەگەڵ نەخۆش و کەسوکاریاندا زیاتر دەبێت و لە هەندێک باردا کێشەکان سەری کێشاوە بۆ پەلاماردان و هێرشکردنە سەریەکتری وەک ئەوەی ئەم دوو پێکهاتەیە لە دوو کۆمەڵگەی دژبەیەکەوە هاتبن.

سادەترین ئەرکی بەشی پلاندانان لە تەندروستیدا، لەوێوە دەستپێدەکات کە ژمارەی ساڵانەی پێشبینیکراو بۆ هەر نەخۆشیەک هەڵبسەنگێنێت و رێوشوێنی پێویستیان بۆ دابنێت، بۆ نمونە نەخۆشی شەکرە کە چارەسەری نیە ساڵانە ئەگەر سێ هەزار حاڵەتی نوێ تۆمار بکرێت ئەوا دوای دە ساڵی تر، کۆی دوچاربوانی شەکرە تەنها لە سلێمانیدا دەگاتە شەست هەزار کەس، شێرپەنجە دەگاتە زیاتر لە پەنجا و پێنج هەزار کەس، ئەگەر ئیدارەی کەرتی تەندروستی بەم چەشنەی ئێستا بەردەوام بێت ئەوا لە ساڵی ٢٠٣٠دا ژمارەی ئەو کەسانەی کە نەخۆشی قورسیان هەیە لە ژمارەی لەشساخەکان زیاتردەبێت.

لە نەبونی پلانی ستراتیژی بەشی پلانداندا، خوێنی هەزاران قوربانی دەکەوێتە ئەستۆی هەموی ئەوانەی پشتگیری لەم بەڕێوبەریەتیەی ئێستای کەرتی تەندروستی دەکەن و لە پێش هەموشیانەوە تاوانباری سەرەکی ئەو کەسانەن کە کەمتەرخەمی دەکەن لە چالاککردنی ئەم رەگەزە گرنگەی تەندروستی و ناکارایی و بێتوانایی لە دانانی پلان و پێشخستن بە ئەنجامدانی نمایشی لێپێچینەوە و بەدواداچون پەردەپۆش دەکەن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سياسه‌ت و مه‌يخانه‌

شێرزاد شێخانى

 

له‌شۆڕشى شێخ عه‌بدوڵڵاى نه‌هرى و شێخ سه‌عيدى پيران وشێخ مه‌حمودى نه‌مره‌وه‌ ، تا شۆڕشى ئه‌يلول به‌ڕێبه‌رايه‌تى مه‌لا مسته‌فا به‌ شۆڕشى نوێى كوردستانيشه‌وه‌ ، سه‌ركرده‌ سياسى وڕۆڵه‌كانى كوردستان خه‌باتيان له‌پێناو كوردايه‌تيدا بوو . قه‌زيه‌ى نه‌ته‌وه‌يه‌ك هه‌بوو هانى ئه‌دان بۆ ئه‌وه‌ى رێگه‌ى خه‌بات و تێكۆشان بگرنه‌ به‌رو سينگى خۆيان بكه‌نه‌ قه‌ڵغانى ديفاعكردن له‌وجوودو ئازادى  نه‌ته‌وه‌كه‌يان ..

له‌دواى راپه‌ڕينه‌كه‌ى ساڵى 1991 ئه‌و روحيه‌تى كوردايه‌تى به‌ره‌و كزى رۆيشت . له‌گه‌ڵ يه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى كوردستانيشدا سروشتى خه‌باته‌كه‌ له‌كوردايه‌تييه‌وه‌ گۆڕدرا بۆ حزبايه‌تى و ، هه‌ر له‌و ساوه‌ له‌سه‌ر ره‌نگى ئاڵاى حزبه‌كان‌ ململانێى تووندوتيژو ته‌نانه‌ت رووبه‌روو بوونه‌وه‌ش روويدا تا ئاستى شه‌ڕى براكوژيشه‌وه‌ كه‌ ماڵوێرانى بوو بۆ مييلله‌ته‌كه‌مان .. دواى رووخانى رژێمى پێشووى سه‌داميش سروشتى ئه‌م خه‌باته‌ حزبيه‌كه‌ش گۆڕا بۆ ململانێى باڵه‌كانى ناو حزبه‌كان ..

له‌گه‌ڵ رژانى بودجه‌و پاره‌يه‌كى زۆرى به‌غداش به‌سه‌ر هه‌رێمى كوردستاندا ، حزبه‌كان تا بيينه‌قاقايان نوقمى گه‌نده‌ڵى بوون . ئيدى سروشتى ململانێى باڵه‌كانى حزبيش گۆڕا بۆ وه‌لائى شه‌خسى تاكه‌ سه‌ركرده‌يه‌ك له‌ناو باڵه‌كاندا .

هه‌ڵكشانى گه‌نده‌ڵى له‌ناو كايه‌ى حوكمڕانيدا ، به‌شێكى زۆرى ‌سه‌ركرده‌ سياسيه‌كانى كرده‌ خاوه‌ن كۆمپانياى تايبه‌ت ، لێره‌شدا سروشتى حزبايه‌تى به‌گشتى گۆڕا بۆ موڵكداريه‌تى كۆمپانياو وده‌سكه‌وتى پرۆژه‌و مقاوه‌لاتى حكومى و كاركردن له‌ تيجاره‌ت و مۆنۆپۆڵكردنى گشت بواره‌كانى ژيان به‌ كه‌رتى په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستيشه‌وه‌ كه‌ له‌زۆربه‌ى وڵاتانى جيهاندا ئه‌م كه‌رته‌ هه‌ستيارانه‌ هه‌ميشه‌ به‌ده‌ست حكومه‌ته‌كانه‌وه‌ بوه‌ ، به‌ڵام له‌كوردستانه‌كه‌ى خۆماندا ، سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵه‌كان ته‌نانه‌ت ده‌يانه‌وێ هه‌واى ده‌وروبه‌ريشمان بكه‌نه‌ پاره‌ و باج وسه‌رانه‌ بۆ خزمه‌تى كۆمپانياكانيان .

سه‌دام حوسێن ، به‌و هه‌موو ديكتاتۆرييه‌ت و خوێنرێژيى خۆيه‌وه‌ ، به‌ڵام له‌به‌ڕێوه‌بردنى حوكمى وڵاتدا نه‌يده‌هێشت كه‌سێكى خوار خۆى گه‌نده‌ڵى بكات . گومان له‌وه‌دا نيه‌ كه‌وا سه‌دام ره‌نگه‌ به‌ده‌يان مليار دۆلاريشى له‌بودجه‌ى وڵات بۆ خۆى گڵدابێته‌وه‌ كه‌ تا ئێستا چاره‌نوسى زۆريان ديار نييه‌ ، له‌وانه‌شه‌ ئه‌وه‌ى وتراوه‌ له‌م باره‌يه‌وه‌ هه‌مووشى خه‌ياڵ بێت ، به‌ڵام ئه‌و به‌هيچ شێوه‌يه‌ك رێگه‌ى نه‌ئه‌دا داروده‌سته‌كانى له‌گه‌نده‌ڵێدا تێوه‌بگلێن و ببنه‌ خاوه‌ن مليۆنه‌ها دۆلار !. ئه‌وانه‌ى لاى خۆمان بچووكترين مه‌سئووليان ئێستا خاوه‌ن مليۆنان و هه‌ندێكيشان خاوه‌ن ملياره‌ها دۆلارن .. جا ئه‌گه‌ر به‌وه‌نده‌ش بوه‌ستنايه‌ هه‌ر ئه‌مانوت قه‌ينا ، به‌ڵام ئه‌وانه‌ چاويان تێر نابن ، وه‌كو ئه‌ژديهاكه‌ى زوحاك هه‌ميشه‌ ده‌ميان كردۆته‌وه‌ بۆ مژينى خوێنى خه‌ڵكى به‌شمه‌ينه‌تى كوردستانه‌وه‌ .

جاران كوڕى كورد زۆر شانازى به‌ پێشمه‌رگايه‌تى خۆيه‌وه‌ ئه‌كرد ، ئه‌سڵه‌ن ئه‌وه‌ى رۆژێك پێشمه‌رگايه‌تى نه‌كردبايه‌ خۆى به‌قه‌رزاربارى ميلله‌ته‌كه‌ى ئه‌زانى كه‌ رۆژانێك نه‌چۆته‌ شاخ ، ئێستاو دواى ئه‌و ره‌فتارانه‌ى سه‌ركرده‌ كۆنه‌كانى شاخ ، خه‌ڵكى پێشمه‌رگايه‌تيشيان له‌به‌رچاو كه‌وتوه‌ . باسى حيزبايه‌تيش له‌ولاوه‌ ، خه‌ريكه‌ ئه‌و‌يش ئه‌بێته‌ عه‌يبه‌‌كى كۆمه‌ڵايه‌تى ، چونكه‌ هه‌ر حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان وپاشكۆيه‌كانيه‌تى ئه‌م واقيعه‌ تاڵه‌يان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا هێناوه‌ .

سياسه‌ت به‌ گشتى له‌كوردستاندا بوه‌ه‌ته‌ درۆيه‌كى گه‌وره‌ ، زۆر به‌ ده‌گمه‌ن سه‌ركرده‌يه‌كى راستگۆ ببينيه‌وه‌ . يان ده‌سه‌ڵاتدار‌و زاڵمه‌ ، يانيش پاشكۆيه‌و سه‌ر به‌حزبێكى ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندى خۆى چاو له‌هه‌موو خراپه‌كارييه‌كانى ده‌سه‌ڵات داده‌پۆشێ به‌ حزبه‌ ئيسلاميه‌كانيشه‌وه‌ كه‌ راستگۆيه‌تييان تێدا زۆر لاواز بوه‌و ئه‌وانيش خه‌ريكى پاراستنى به‌رژه‌وه‌نديه‌كانى خۆيانن .

حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌مڕۆ له‌رابردوويه‌كى زۆر تاريكدا ده‌ژين ، هيچيان روئيايه‌كى واقيعبينانه‌يان نيه‌ بۆ‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنه‌كانى كۆمه‌ڵگاى مرۆڤايه‌تيدا ، ئێستاش پێيان وايه‌ به‌زه‌بر‌وزه‌نگو تر‌ساندنو تۆقاندن و هه‌ندێ جاريش به‌برسيكردنى خه‌ڵك ده‌توانن پارێزگارى له‌ده‌سه‌ڵاته‌كانيان بكه‌ن . پێيان وايه‌ هه‌ر وه‌كو زه‌مه‌نى ساڵى شه‌سته‌كان به‌ يه‌كدوو ميدياى چه‌واشه‌كارو چه‌ند قه‌ڵه‌مێكى به‌كرێگيراو ده‌توانن كۆمه‌ڵگا لێخوڕن ، غافل له‌وه‌ى كه‌ ئێستا خه‌ڵك نه‌ك هه‌ر رۆژنامه‌ ناخوێننه‌وه‌ و سه‌يرى ميدياى حكومى و حزبى ناكه‌ن ، به‌ڵكو تاقه‌تى خوێندنه‌وه‌ى يه‌ك كتێبيشيان نه‌ماوه‌‌ . راستگۆترين ميديا لاى كۆمه‌ڵگه‌ى ئيستا ميدياى فه‌يسبوكه‌ كه‌ فه‌زايه‌كى كراوه‌يه‌و هه‌موو ده‌ميش به‌رده‌سته‌ ، بۆ هه‌واڵى راست دروست كه‌س ناچيته‌ سه‌ردانى سايته‌كانى حزبو ده‌سه‌ڵات ، هه‌ر بۆيه‌ش فه‌يسبوك ئه‌مڕۆ بۆته‌ كاريگه‌رترين چه‌كى ده‌ست هاوڵاتيان هه‌م بۆ شۆڕش دژى ده‌سه‌ڵاته‌ چه‌وسێنه‌ره‌كان، هه‌ميش بۆ فشار خستنه‌ سه‌رده‌سه‌ڵات له‌رێگاى كه‌شفكردنى گه‌نده‌ڵى وخراپ به‌ڕێوه‌بردنى وڵات .

سه‌يره‌ حزبێك وابزانێ كه‌وا به‌خشينى چه‌ند كۆمپانيايه‌ك به‌ژماريه‌كى كه‌م و، كردنه‌وه‌ى ده‌رگاى گه‌نده‌ڵى له‌به‌رده‌م مه‌سئوله‌ حزبيه‌كان ده‌توانێ تا سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ بگرێ . سه‌يره‌ حزب وا تێبگات كه‌وا به‌رازيكردنى دڵى دوو هه‌زار مه‌سئول ئه‌توانێ كۆنترۆڵى شه‌ش مليۆن كه‌س بكات ، ئه‌م عه‌قليه‌تى ستالينييه‌ى ساڵانى په‌نجاكان تێپه‌ڕى وجارێكى تر ميلله‌‌‌تيش ئه‌وه‌نده‌ ساويلكه‌و بێخه‌به‌ر نييه‌ له‌ گۆرانكارييه‌كانى ده‌وروبه‌رى ، ئه‌و شووره‌ پۆڵايينه‌ى ستالين كاتى خۆى به‌ده‌ورى يه‌كێتى سۆڤييه‌تدا دروستى كردبوو ، له‌م سه‌رده‌مه‌ مه‌حاڵه‌ زيندوو ببێته‌وه‌، چونكه‌ ئێٍستا فه‌زا كراوه‌يه‌و له‌سه‌يدا‌وه‌و سێتاقان و‌ وڵووبه‌و ته‌نانه‌ت شوانه‌كانى سه‌ر سنوريش ئاگادارى هه‌واڵى شۆڕش و راپه‌ڕينه‌كانى هه‌موو دونيان . زۆر هه‌ڵه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانى كوردستان ئه‌گه‌ر وا تێبگه‌ن به‌دروشمى ( سه‌گه‌كه‌ت برسى بكه‌ به‌دوات ئه‌كه‌وێ ) ده‌توانن تا سه‌ر يارى به‌ موقه‌ده‌راتى خه‌ڵكه‌وه‌ بكه‌ن ، غافڵ له‌وه‌ى زۆربه‌ى شۆڕشه‌كانى دونيا له‌پێناو نان و ئازاديدا بوه‌ به‌ شۆڕشى كوردستانيشه‌وه‌ .

زۆر ياغنيشن ‌گه‌ر وا تێبگه‌ن به‌ بڕينى كاره‌باى ماڵان و زيادكردنى باج له‌سه‌ر خه‌ڵك له‌به‌رامبه‌ر كاره‌باى به‌رده‌وامى ماڵه‌ مه‌سئوله‌كان وبه‌خشينى كۆمپانيا زه‌به‌لاحه‌كانيان له‌باج ، ده‌توانن ده‌سه‌ڵاته‌كه‌يان بپارێزن ، رۆژێك دێ رق وقيينى خه‌ڵك ئه‌ته‌قێته‌وه‌ له‌هه‌مبه‌ر ئه‌و ناعه‌داله‌تيانه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ى ئێستا له‌عيراق روو ئه‌دات.

حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵات ئێستاش به‌هه‌مان ريتمى هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكى ديكتاتۆريانه‌ ره‌فتار له‌گه‌ڵ ميلله‌ته‌كه‌يان ئه‌كه‌ن ، جاران خه‌ڵكى ناڕازى له‌مه‌يخانه‌كاندا گرێى دڵيان ده‌كرايه‌وه‌، به‌و حيسابه‌ مرۆڤى بێهۆش حيسابو كيتابى له‌گه‌ڵ ناكرێ ، ئێستاش هه‌مان ئه‌و كه‌سانه‌ ديسان له‌مه‌يخانه‌كاندا ده‌رده‌ دڵى خۆيان داده‌رێژن . جاران به‌نديخانه‌كانى هه‌يئه‌ى خاصه‌و شوعبه‌ى پێنجى ئه‌منى به‌عس جێگاى تێكۆشه‌رانى ميلله‌ته‌كه‌مان بوون ، ئێستاش ده‌يان هه‌يئه‌ى سه‌ر به‌ حزب هه‌ن كه‌ كه‌س نازانێ شوێن ومه‌كانيشيان له‌كوێيه‌ ! .

هه‌ڵه‌يه‌كى گه‌وره‌يه‌ گه‌ر حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵات بكه‌ونه‌ هه‌مان وه‌همى ده‌سه‌ڵاته‌ ديكتاتۆره‌كان كاتێك بير له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌وا مه‌شغوڵكردنى گه‌نجان به‌ نێرگه‌له‌و تلياك كێشان وكردنه‌وه‌ى مه‌لها وزيادكردنى ژماره‌ى مه‌يخانه‌كان وسازدانى فيستڤاڵى سينه‌ماو كۆنسێرتى ئه‌نساو ئه‌ليساوه‌ ده‌توانن تا سه‌ر گه‌نجانى ئه‌م كوردستانه‌ ته‌خدير بكه‌ن ، ژنانيش به‌ موسه‌لسه‌له‌ى توركيه‌‌وه‌ خه‌ريك بكه‌نو، پياوانيش به‌ راكه‌ڕاكه‌ بۆ بژێوى ژيانى خێزانه‌كانيان .

ئێستا له‌عيراق شۆڕشێكى گه‌وره‌ به‌رپا بوه‌وه‌ له‌دژى هه‌موو نوخبه‌ سياسه‌كانى عيراق ، گه‌نجانى عيراق نه‌ك هه‌ر به‌ده‌سه‌ڵاتى تايفه‌گه‌رى وئايينى رازى نابن ، به‌ڵكو‌ ته‌نانه‌ت به‌پياوێكى ناگه‌نده‌ڵى وه‌كو عادل عه‌بدولمه‌هديش رازى نين ورووخانديان ، كار گه‌يشته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى ته‌حه‌دداى ئێرانيش بكه‌ن وكونسڵگه‌رييه‌كانيشى بسووتێنن و هاوڵاتيانى شيعه‌ مه‌زه‌‌بى ئێرانيش له‌سه‌ردانى مه‌زاره‌ پيرۆزه‌كان مه‌نع بكه‌ن . هه‌ر ئه‌و جيله‌ى ئێستاى كوردستانيش خه‌ريكه‌ ئه‌و نوخبه‌ سياسيه‌ى ئێستاى له‌به‌ر چاو ئه‌كه‌وێ و ، ئه‌و جيله‌‌ش تا سه‌ر بێده‌نگ نابێ به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو ناعه‌داله‌تى وگه‌نده‌ڵى وسياسه‌تى به‌ڕێوه‌بردنى وڵاته‌كه‌ى . ئه‌وسا نه‌ به‌ڵته‌چييه‌كانى ده‌سه‌ڵات به‌هانايه‌وه‌ دێ ، نه‌ ده‌توانن خه‌ڵكى له‌وه‌ زياتر چه‌واشه‌ بكه‌ن ، كۆمپانيا زه‌به‌ڵاحه‌كانى گه‌نده‌ڵكارانيش ناتوانن ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ بپارێزن ..

جا عيبره‌ت وه‌رگرتن له‌گۆڕانگارييه‌كانى ده‌وروبه‌ر كارێكى باشه‌ ، ئيتر به‌سه .. به‌راستى به‌سه‌ ..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

به‌غدا، هه‌ڵواسینی مێردمنداڵێك به‌عه‌مودی شۆڕش-دا

لوقمان غه‌فوور

پێتان سه‌یر نه‌بێت، به‌غدا، له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌به‌غدای په‌تو سێداره‌یه‌، بۆیه‌هه‌ڵواسینی ئینسان لای عه‌ره‌بی عیراقی به‌شێكه‌له‌كه‌ڵچه‌ری توندوتیژی.

هێشتا دڵره‌قی له‌ناو كه‌ڵچه‌ری عیراقیدا دێت و ده‌چێت. دوای كوژرانی زیاتر له‌424 گه‌نجی توڕه‌ی عیراقی، 9 هه‌زار بریندار. هێشتا ئه‌و خوێنه‌نه‌وه‌ستاوه‌و ناشوەستێت. ئه‌وه‌ی له‌گۆڕه‌پانی وه‌سبه‌ی نزیک تەحریر، به‌به‌رچاوی دنیاوه‌ڕویدا، به‌شێكه‌له‌دڵڕه‌قی عه‌ره‌بی عیراقی بەشیعە و سوننەوە.

گه‌نجه‌ناڕازییه‌كانی به‌غدا حكومه‌تی عیراقیان تووشی شۆككرد به‌پیشاندنی دڵڕه‌قییه‌ك هه‌ر وه‌ك ئه‌و دڵڕه‌قییه‌ی رۆژانه‌حه‌شدی شه‌عبی ده‌ره‌هه‌ق به‌خۆپیشانده‌ران ئه‌نجامیده‌ده‌ن. به‌سه‌دان مۆبایلی دواهه‌مین مۆدێلی ئایفۆن 10 و گالاکسی نۆتی 10 به‌ده‌ستی راست به‌رزكرانه‌وه‌بۆ چركاندنی دیمه‌نی هه‌ڵواسینی سه‌ره‌ولێژی هه‌رزه‌كارێكی 16 ساڵ له‌گۆڕه‌پانی وه‌سبه‌ی نزیك گۆڕپانی ته‌حریر، به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی له‌به‌رده‌م ماڵه‌كه‌یدا لەگەڵ خۆپیشاندەران کەوتۆتە چەلەحانێ و داوای چۆڵکردنی ناوچەکەی کردووە، دواتر كلاشینكۆفه‌كه‌ی ده‌رهێناوه‌ و چه‌ند فیشه‌كێكی كردووه‌به‌ناو خۆپیشانده‌راندا تا دوریانخاته‌وه‌له‌ماڵی و خێزانه‌كه‌ی.

له‌رێگه‌ی ئه‌م شاشه‌بچوكه‌ی نوێترین ئامێری پەیوەندیکردنەوە، خۆپیشاندەران به‌سه‌ركرده‌عیراقییه‌كانیان وت: “ئه‌م بێده‌سه‌ڵاته‌به‌نوێترین جۆری هه‌ڵواسین سزاده‌ده‌ین، ئێوه‌خراپتر لێده‌كه‌ین”. ئه‌م دیمه‌نه‌تراژیدییه‌پڕ دڵڕه‌قییه‌، ئه‌لیسا رۆبن-ی په‌یامنێری زه‌نیورۆك تایمزی هێناوه‌ته‌قسه‌و نوسیویه‌تی: “17 جار جه‌سته‌یه‌كی مردوویان داگرتوو به‌چه‌قۆ و ئامێری توندوتیژی لێیاندا و هه‌ڵیانواسییەوه‌. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی دڵته‌نگی بوو چه‌ند كه‌سێك كه‌جلی پۆلیسیان له‌به‌ردا بوو له‌وێدا وه‌ستابوون. بێئه‌وه‌ی هیچ بڵێن!”.

دیمەنەکە پێماندەڵێت، به‌هه‌زاران كه‌س له‌ناو بێده‌نگی و توندوتیژیدا وه‌ستابوون، كه‌ئه‌مه‌ش نیشانده‌ری كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی توندوتیژه‌كه‌له‌سه‌رده‌می روخانی بته‌كه‌وه‌بۆ عیراقییه‌كان ماوه‌ته‌وه‌. دوای 16 ساڵ ئه‌م هه‌ست و نه‌سته‌زیاتر بوو نه‌ك كه‌متر. كاتێك بته‌كه‌ی سه‌دام له‌مه‌یدانی فرده‌وس روخێنرا. له‌وساته‌دا جه‌سته‌زیندووه‌كه‌ی سه‌دام-یان چنگ نه‌كه‌وت تا وه‌ك هه‌یسه‌م عه‌لی ئیسماعیل-16ساڵ- هه‌ڵیواسن. كه‌وتنه‌روخاندنی په‌یكه‌ره‌كه‌. له‌وكاته‌دا ئامێره‌وزه‌به‌خشه‌كه‌ی ده‌ستی خۆپیشانده‌ر له‌عیراقدا بوونی نه‌بوو تا سه‌دان فۆتۆی روخانی په‌یكه‌ره‌كه‌بمێنێت. ئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه‌چه‌ند فۆتۆیه‌كی فۆتۆگرافه‌ری ئه‌مریكی (ئایۆ جیما) یە، كه‌له‌گه‌ڵ كه‌تیبه‌ی سێ–ی هێزی پیاده‌ی ده‌ریایی چوار و كه‌تیبه‌ی یه‌كی هێزی زریپۆش-دا ئه‌و رێكه‌وته‌ی بۆ هه‌ڵكه‌وت، ئەم مێژووە بۆ ئه‌و بمێنێته‌وه‌.

ئه‌مریكییه‌كان كاتێك بته‌كه‌یان له‌مانگی ئه‌پرلی 2003 روخان وه‌ك ره‌مزی رزگاركردنی عیراق نیشانی عیراقییەکانیان دا، به‌ڵام له‌بنه‌ره‌ته‌وه‌عیراقییه‌كان به‌پیاكێشانی نه‌عله‌كه‌ی ده‌ستیشیان، دڵخۆش بوون ئەو ڕقوتوڕەییە بەتاڵ کەنەوە. بته‌كه‌نه‌ما كه‌چی توندوتیژیی و دڵڕه‌قی هه‌رماوه‌. هه‌یسه‌م له‌یه‌ك رۆژدا جه‌للاد و قوربانی. ئه‌و قوربانی ده‌ستی سیستمێكی سیاسی فاشل و فاشسته‌، به‌كلاشنكۆفه‌كه‌ی ده‌ستی كه‌سه‌ر به‌سریه‌ی خرسانی سه‌ر به‌میلیشیا شیعه‌كانه‌و بووته‌هۆی كوژرانی پێنج خۆپیشانده‌ر له‌سه‌رله‌به‌یانی هه‌مان ڕۆژ. كاتێك خۆپیشانده‌ران چه‌ند رۆژێكه‌داوای ده‌ستگیركردنی ده‌كه‌ن ، پۆلیسی عیراق بۆ ده‌ستگیركردنی هه‌ڵده‌كوتنه‌سه‌ر ماڵه‌كه‌یان له‌بری ده‌ستگیركردن، هه‌یسه‌م بریندار ده‌كه‌ن، جه‌سته‌یه‌كی نیوه‌مان و مردوو ته‌سلیم به‌خۆپیشانده‌ران ده‌كرێت.

ئه‌م دیمه‌نه‌ترسێنه‌ره‌، گوزارشتێكی خراپی كاره‌كته‌ره‌كانی خۆپیشانده‌رانه‌كه‌ئه‌وانه‌ی ئه‌مڕۆ دوای یه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌ن، سبه‌ی ده‌بنه‌وه‌به‌جه‌للادێكی تر، ته‌نانه‌ت له‌وه‌ده‌چێت هه‌ر له‌ئێستاوه‌رێكه‌وت، شتێكی نوێمان پێ بڵێت، رێكه‌وت پێمان ده‌ڵێت، جه‌للاده‌كانی ئێستای عیراق له‌مله‌وه‌ئینسان هه‌ڵه‌واسن، به‌ڵام جه‌للاده‌كانی ئاینده‌له‌قاچه‌وه‌ئینسانه‌كان هه‌ڵه‌واسن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان