ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بیمارو ٤٠٠٠ توێژه‌ری دانه‌مه‌زراو

لەتیف حسێن

 

به‌داخه‌وه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک که‌ بیماری ده‌ستی چه‌ندین کێشه‌و گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێت و ٤٠٠٠ توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێکار بن، چۆن ده‌توانێت به‌رنامه‌و پلانی ستراتیژی دابنێت بۆ ئه‌وه‌ی کۆنترۆڵی کێشه‌و گرفته‌کانی تاک و خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ بکات…
ڕۆژ نییه‌ خه‌ڵک خۆی نه‌کوژێت و ئه‌و ئه‌ویتر نه‌کوژێت و میدیاو هێزه‌ ئه‌منییه‌کانیش هۆکاره‌کان بێ دوو دڵی بۆ کێشه‌ی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گێڕنه‌وه‌…
ئه‌و ئاماره‌ی که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵناسان و ده‌روونناسانه‌وه‌ خراوه‌ته‌ڕوو ئاماژه‌ به‌ مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌و بێباکی ده‌سه‌ڵات ده‌کات له‌ ئاست ئه‌م کێشانه‌ی به‌رۆکی ئه‌م خه‌ڵکه‌ی گرتووه‌، کاتێک له‌ ٦٠٠٠ قوتابخانه‌ ٥٠٠٠ هه‌زاری توێژه‌ری تیا نییه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو وه‌زاره‌ت و ته‌نانه‌ت ماڵ و گه‌ڕه‌که‌کانی ئه‌م وڵاته‌ پێویستی به‌ ده‌ستی کارو بیری فراوانی ئه‌م توێژه‌ گرنگه‌ هه‌یه‌ تا هاوکاری خه‌ڵکی بێت، ئه‌گه‌ر پیشه‌کانی پزیشکی و مامۆستاو ئه‌وانیتر گرنگ بن، ئه‌وا سه‌دانجار توێژه‌ران گرنگ و کاره‌کانیان بایه‌خداره‌، -ئه‌گه‌ر حکومه‌ت و ده‌سه‌ڵات بیه‌وێت ئاوڕێک له‌ کێشه‌و گرفتی ئه‌م خه‌ڵکه‌ بداته‌وه‌ ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ گرنگترین توێژی کۆمه‌ڵگه‌ که‌ توێژه‌رانن بێکار بن…
– ئه‌گه‌ر میدیا له‌ خه‌می خه‌ڵک و کێشه‌ی خه‌ڵکیان به‌لاوه‌ گرنگ بێت ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ ده‌یان هه‌واڵ و راپۆرت و به‌رنامه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ ساز نه‌که‌ن..
-ئه‌گه‌ر په‌رله‌مان و په‌رله‌مانتاران نوێنه‌ری خه‌ڵکن، ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌م و کێشه‌ی ئه‌وانه‌ به‌ده‌نگ نه‌یه‌ن که‌ ئه‌وانی کرده‌ نوێنه‌ری خۆیان…
فه‌رموون حکومه‌ت و په‌رله‌مان و میدیاکاران، بڕۆن پرسیارو به‌دواداچوون بکه‌ن، بزان ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی رابردوو توێژه‌ران له‌ناو قوتابخانه‌و ناوه‌نده‌کانی خوێندندا چ ڕۆڵێکیان هه‌یه‌، سه‌یرێک بکه‌ن بزانن به‌ هه‌وڵه‌کانی ئه‌وان چۆن گۆڕ دراوه‌ته‌وه‌ به‌ری هۆشیاری تاک به‌رامبه‌ر به‌خۆیی و کێشه‌کانی، بێزه‌حمه‌ت سه‌یرێکی مێژووی وڵاتانی ئه‌وروپاو ده‌وروبه‌رو ته‌نانه‌ت عێراقه‌ پڕ کێشه‌که‌ی خۆشمان بکه‌ن، بزانن بۆ په‌روه‌رده‌و هه‌ڵسانه‌وه‌ی به‌هاکانی کۆمه‌ڵگه‌ کێ گرنگه‌ ته‌وزیفی بکه‌ن و بواری کاریان ده‌ده‌نێ؟
ئه‌وان زیندانه‌کان پڕ ناکه‌ن له‌تاوانباران و ڕێ له‌زۆربوونی تاوان ئه‌گرن، پۆلیسی زۆرو چه‌کی زۆریان ناوێت( بێگومان هه‌وڵی پۆلیس و هێزه‌ ئه‌منییه‌کان جێی ستایشه‌)، دێن یارمه‌تی ئه‌و هێزانه‌ ده‌ده‌ن و ته‌نها ئه‌رک ناخه‌نه‌ سه‌رشانیان، بۆیه‌ ناهێڵن کۆمه‌ڵناس و ده‌روونناسه‌کانیان له‌ده‌رگا بده‌ن و چاوه‌ڕێی هه‌لی کار بن، به‌مه‌منونی ده‌ستیان ده‌گرن و هاوکاریان ده‌بن تا ئه‌وانیش هاوکاری خۆیان و خه‌ڵکیش بن.

ریکلام

وتار

کورد دەکرێت دەروێش بێت

ئیبراهیم حاجی زەڵمی

ئەم ناونیشانی بابەتە(کورد دەبێت دەروێش بێت) لەگەڵ ئەوەی بەدودا دێت..ئەوەندە دەمەوێ رستەو مەغزایەکی پرسیاری هەبێت و دەستەواژەیەک بێت کە رامان و هەڵوێست وەرگرتنیکی هۆشمەندانەی تیا فەراهەم بێت، چارەکی ئەوەندە نامەوێ هەواڵی یان بەیانی و چوزانم شێوە بریارو ئیلزامی گوتەنی لەبەرخۆوە بێت. لێرەوە بۆ ئەو مەبەستە لە سێ دەروازەوە دەکەومە شەن و کەوی..
یەکەم: جێی خۆیەتی مرۆڤ قسە لەسەر هەرشتێ بکا سەرەتا ئەو شتە بناسێنێت، بۆیە دەپرسین دەروێش کێیە؟
وشەی(دەروێش) وشەیەکى ماچۆگۆیە-هەورامی ئیستا- لە (دەیرواچ= گوتەی دەیری )عەرەبەکان بە(دەیرواچ= دەیر ویتش) بۆیەکەم جار نوسیویانەتەوە، دواتر بوە بەدەرویش، واتە وشەیەکی لیکدراوی کۆنە کە(گۆرانەکان-ماچۆگۆ)ەکان بەوانەیان گوتوە کە لە (دەیر- معبد- خەڵوەت-چلانە) دا ماونەتەوەو خواپەرستیان کردووە، ئەوەندە ماونەتەوە لە خەڵوەتدا رەفتارو هەڵسوکەوتیان گۆراوە بەبەراورد هەڵسوکەوتی عامەی خەڵکی ، هەربۆیە بەهەندێ لەدەروێشەکانیش وتراوە دێوانە، واتە ئەوانەی کەدێو خێوودەسی لێوەشاندوون وهەڵسوکەوت گۆراون بەبەراورد رەفتاری عامەی حەڵکی!! ..یان بەواتایەکی تر (دەیروێش) ئەوانەی کە لە دەیردا دەمێننەوە کەهاتنەدەرەوە قسەکانیان هی دەیرو مەعبەدە، یان ئەوانەی کە لەناو کۆمەڵدان و قسەو مامەڵەیان وەک هی کەسانی ناو پەرستگاو دەیرەکان وایە..
لە فۆلکۆری هەورامیدا هاتووە:
(چی خودای نەکەردا دێوانە، دەیری… تو بەینە پەی لایم، عاقیبەت خەیری).
مەحوى شاعیر لە دێڕە شیعرێکیدا ئاماژەى بە (دەیر) کردووەو (دەیر) لاى مەحویش هەمان واتاى هەورامی هەیە، وەکو ئەڵێت:
دیارم دەیرى عیشقە، جێ بە سوتن بێ لەوێ دەگرم.
کە من مشتێ چڵ و چێوم، بەچى بم، کەڵکى کێ دەگرم
لێرەدا دەروێش کەسی عاشق و ڕوو لەخواو یەکلابوەوەیە بۆ ئەو زاتەی کە دەیپەرستێ و عیشقبازی لەگەڵ دەکات، ئەمەش نەریتێکی کۆنی مرۆییە، کەمرۆڤ کاتێک دەری ژیانی راستەقینەى دەس نەکەوتووەو، بینیویەتی روخسارگەراییو مادە باڵی بەسەر جەوهەرو مەعنەویەتدا کێشاوە، مرۆڤەکان چەقیوی دونیای شەرو ململانێکانیان بوون و شەرەکانی مرۆڤ هەموویان چوونەتە دەرەوەی خۆو لەگەڵ دەرەوەیان، بەمەش گیانی خۆپەسەندی گەورەترو زاڵتر بووە، ئەمەش بوەتە نەریت و سەراپای پیگەیاندنی کۆمەلایەتی وەک نەریت تەنیوە، ئەوەش وایکردوە کەئازادی لەگیانەڵادا بێو، قریوەی کۆیلایەتی هەموو کونج و قوژبنەکانی کۆمەڵگەی بگرێتەوە ، مرۆڤی هوشیاربەو دۆخەش وێڵو دەیری کردوە و بەشوێن ئازادی و شکۆی خۆی گەراوە، لەکۆمەڵگەی وەها یان گۆشەگیر یان تەرابووەو دوورکەوتوەتەوە، بەمەش دەروێشی و ژیانی دەیری بوەتە دەرچەیەک بۆ خۆپەنادان لەو دۆخە نەخوازراوە… سەرەتا ئەمە لەسەر ئاستی تاک بووە، بەڵام کاتێ کەسی دەیری و دەروێش هەوڵی رزگارکردنی ئەوانی تری داوە ئیتر شوێنکەوتەو مونتەمی بۆ درووست بووە رچەو رێچکەکەی بوەتە ڕووگەی وەلائو دۆستی بۆ مونتەمی و لایەنگرو شوێنکەوتەی بۆ درووستبووە.
هەر ئەم دەروێشایەتیە بوەتە رێگەیەکی چاکسازی و هەوڵێک بۆ گیرانەوەی دادو شکۆی مرۆیی. سەرەتا ئەم ریگەیە وەسیتی تیا نەبووە، بەمانا مرۆڤ و خودا لەنێو خەڵوەت ومەعبەد (دوور لەکۆمەڵگەی چەقیو لەروخسارگەرایی و موزەیەفدا!!) خەریکی خۆناسین و خوا ناسین و چنینی تەونی خۆشەویستی و عیشق بووە، تەنها خۆی و خودا خودا وەک تاکە نورو رۆشناییەک کەلێیەوە واتای بوونی مرۆیی و سەرچاوەیەک بۆ رۆشنایی و تەجەلایی رۆحی و گەوزانی لەنێو میهرو دۆستایەتیدا دەسکەوتووە.
نموونەی ئەمانەش پێغەمبەران و پیاوچاکان و چاکسازان وخەڵوەکێشانی رای حەقیقەت لە دەروێشان و پیاوانی تەصەوف بوون، پاشان بەگەرانەوەی ئەمانە بۆ ناو کۆمەڵگە ئیتر ئەمانە بوونەتە وەسیت ونێوەندێک کە خەڵکانی تر لە رێگەی ئەمانەوە پەییان بەو رۆشنایی و راستەقینەیە بردووە، سەرەتا پەیوەندی خەلکی بەم وەسیتانەوە تەنها خۆشەویستی بۆ ئەو حەقیقەتە بووە کەلە ریگەی ئەمانە پێی گەیشتوون!!، نەوەک ئەمان سەرچاوەکەبن و وەلائیان بۆ ئەمانە بێت.
بەڵام مانەوەی زیاتری ئەمانە تێکەلبوونی نەریت و خواستی خودپەسەندی سەرچاوەکەیان لێڵکردووە جاری واهەبووە کە وەسیتەکە یان بکرێتە بەشێک لە سەرچاوە راستەقینەکە وەک ئەوەی مەسیح کرایە کوری خوا، یان وەسیتەکان خۆیان ببنە جێگرەوەی سەرچاوەی راستەقینەکە وەک ئەوەی لەزەمەنی فیرعەونەکاندا روویدا.. ئەم لێتێکەڵبوونەو ئەم شێوانی پەیوەندی وەسیت و سەرچاوە راستەقینەیە لای شوێنکەوتووان ئەو مۆتەیە بووە کە دواجار بوەتە هۆکاری کوێربوونەوەی کانی راستەقینەی حەقیقەتەکە.
دواجار لەمەوە دەتوانین بڵیێن کە دەروێشایەتی هەوڵێکی جوانی مرۆیی بووە بۆ گەران بە شوێن راستەقینەداو خەمێکی ئینسانی و ئازادی لەپشت هەنگاوەکانیەوە هەبووە، ئیتر تاچەندە توانیویەتی لەکوردەواری ئێمەدا خۆی بچەسپێنێى و بەدەم خواست و خەمی تاکەکانی کۆمەڵگەی کوردەواریەوە بێ؟! چەند لەمپەرو بەرگر لەبەردەمیدا بووە تاچەند توانیویەتی ئەوەی لەهەگبەیدایە ئەنجامی بدات و ئەو میکانیزمانەی چەندە گونجاو ئەرینی بوون کەلەگەڵ واقیعدا بێنەوە؟ چەندە ئاسایش و ماناکانی ئازادی بۆ رۆحی کۆمەڵگە لە رێگەیەوە گەراوەتەوە ؟ هەروەها چەندە وەڵامدەرەوەی پێداویستیەکانی کۆمەڵگە بووە ئەوە زەمەن و مێژوو خەڵکەکەی با وەڵام بدەنەوە.
دووەم: پرسی دەروێشی پرسێکی ئینتیماییە یان وەلائیە؟
(ئینتیما) ئەگەر چی ئەم چەمكە لە كوردیا بەواتای (لایەنگر) خستویانەتە ناوبازاری وشەو نوسینەوە، بەڵام لەراستیدا ئەم كارە لاسەنگەو واتای لایەنگر پر بەپێستی چەمكی ئینتیما نیە، چونكە لە ئینتیمادا جۆرێك لە وابەستەیی ئەركەكی و كەتواری و یاسایی بوونی هەیە، واتە وشەی وابەستە گەر لەكوردیا واتاكەی بدەین بەدەستەوە دەكرێت بڵێین كە زیاتر وابەستەیی تاكە بەلای ئەوەدا كەدەیەوێت و هەیە لەناویدا چ مادی و چ مەعنەوی كە ئایا تاقمێكە یان لایەنێكە یان دەزگایەكی سیاسیە یان رۆشنبیری و هزریە. دەكرێت وابەستەیی (ئینتیما) بوونیش بۆ خێزان بۆ بنەماڵەو خێڵ و هۆز لەسەر بنەمای خوێن هەبێت. بۆیە لایەنگیری دەكرێت لایەنێكی سایكۆلۆژی و عەمەلی بێت وەك دەركەوتەی وابەستەیی (ئینتیما) دەربكەوێت و شوێنەواری هەبێت بەڵام لایەنگیری بریتی نیە لەمانای پربەپێستی ئینیتما بۆیە ئێمە لێرەدا لەبری ئینتیما چەمكی وابەستەیی، بەكاردەهێنین.نەك لایەنگیری.
بەڵام هەرچی چەمكی (ولاء- دۆستی) بەمانای نزیكی و خۆشەویستی و هاورێیەتی و پشتیوان و مەیل و سۆزداریي دێت، كەئەمانەش ئاماژەن بۆ بوونی پەیوەندیەكی رۆحی و دەروونی و سۆزی كە تاك پەیوەست دەكات بە دەستەیەكەوە یان دەزگایەكەوە یان پرۆژەیەكەوە یان بیرۆكەو ئایدیایەكەوە یان هەرشتێكەوە .. دیارە بەو پێیەش كەئەمە پەیوەندیەكی سۆزی و رۆحی و مەعنەویە لەسەر بنەمای رەزامەندیی و خودبژاریدایە.ئاماژەكانیشی دەرناكەون مەگەر لەرێگەی شوێنەوارو داكەوتەكانیەوە نەبێت، بەپێچەوانەی وابەستەیی (ئینتیما) كەلەسەر كۆمەڵێك هۆكارو ڕوداوی دیاریكراو زانراو دەوەستێت.
دەروێشایەتی پرسێکی وەلائی هەیە، دەکرێت چەندان کەسی چەند ئینتیمایی جیاواز کۆبکاتەوە، چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا ئەوەی دەروێشی راستەقینە دەبەستێتەوە بە رێچکەو شێخەکەیەوە وەک وەسیت پرسی ئینتیما نیە بۆ شێخەکەی بەڵکو عیشق و خۆشەویستی نواندنێکی دەروێشە بۆ ئەو سەرچاوە ئیلهام و ئاسودەبەخشە رۆحیەی کە پێیگەیشتوە لەوێوە. هەر بۆیە ئەوەی بۆ شێخێک دەکرێت خۆشەویستی و وەلاء بۆ شێخەکە نیە لە راستیدا بەڵکو بۆ ئەو شوێنەیە کە شێخ توانیویەتی دەروێش بگەیەنێتە سەری و دەروونی تیا جێگیربکات و تەونی وەڵائی بۆ بچنێ لە هەست و شعووریدا.
سێیەم: کورد لەکوێدا پێویستە دەروێش بێت و پێویستە دەروێش بێت؟
ئەگەر بریار بێ دەروێشایەتی لە بنچینەدا وەسیلەیەک بێت بۆ تێکشکاندنی بتی خۆپەسەندی و جەهل و ستەم و نادادی و کوێرانە مونتەمی بوون و تەنها بەرژەوەندی خوازی ؟!! و هەوڵیک بێت کە لە رێگەی هەست و شعورى مرۆڤ ویستەوە داكەوتەو شوێنەواری پراكتیكی هەبێت، ئەوا نا هەژمارو نەناسراوە تاوەكو لە واقیع و كرداردا خۆی نومایان ئەكات وئافرێنەری دۆستایەتی دە بێ .
دەروێشایەتی ئەگەر ئەو دڵسۆزی و مەیلداریە بێ بۆ ئەوشتانەى کە ویستی خۆشەویستین و بەدووی چاکەی گشتیوەن، ئەوە شتێكی خۆرسك و خۆویستەو رەزامەندی وەرگرتوە لای خودەوەو نەسەپێنراوەو كەسیش ناتوانێت بیسەپێنێت و هەرکات بیەوێ دەرکەوتەی سەرسامکەری دەبێت!.
دەروێشایەتی ئەگەر دلسۆزی و سۆزداریەكی بێمەرج بێت، .بەومانایە بەهایەك بێت مرۆڤ بۆ خۆی و وەک هەستێکی خۆشەویستی و دۆستی لەپێناویدا بونیادی نابێ، ئەوا هەر گیز لەپێناو بەرژەوەندیەكدا ناچەمێت .
دواجار دەروێشایەتی راستەقینە هەستێکی دۆستایەتی تایبەتە بۆ سەرچاوەیەکی مەعنەوی (کەلای دەرویشەکانی ئیمە –خودا-یە) کە ئارامبەخشی دڵ و سوکنادەری ئازارو مەینەتەکانیانە، دەکرێ لەدەرەوەى دەروێشیشەوە ئەم هەستەهەر کەس بە ئاراستەیەكی دیایكراو جڵەوی بکات بۆ بابەتێك هەیبێ و ببێتە خاوەنی، وەك ئەوەی مرۆڤێك دۆستی و وەلائی بۆ نیشتمان یان بۆ نەتەوە، یان بۆ تاقمو پێڕێكی دیاریكراو یان بۆ كەسێك یان دامەزراوەیەك یان پرۆژەیەكی دیاریكراو یان پیشەیە یان بیرو ئایدیایەك. بۆیە تاکی کوردی دەکرێت دەروێشی راستەقینە بێت و عەوداڵی دۆزینەوەی حەقیقەت بێت، وابەستەی نەریـتێکی دیاریکراو نەبێت، وەلائی بۆ بنەما مرۆییەکان بێت و چوارچێوە ئینتیماییەکانی کۆت و دیلی نەکەن، ئازادی و شکۆو مرۆییەکەی نەیبەستنەوە بە بتی ئایدیۆلۆژیاو پارت ورەنگ و تاقم و بنەماڵەو بەرژەوەندی کەسی و هتد یەوە.
بۆیە کورد دەکرێت دەروێشی راستەقینە بێت بۆ ئەوەی ئەو روخسارگەرایی و موزەییەف و درۆو دەلەسەیەی ئەمرۆی بۆ خولقاندوە کەناتوانێت تام لەو بەهەشتە پرخەیرو جوانەی کوردستان بکات رزگاری بکات و دووری بخاتەوە لەکۆیلایەتی حیزب و دەستەو تاقمی بەرژەوەندی خوازی تەنها بۆخۆوە. دواجار کورد لەوجۆرە دەروێشایەتیە موزەیەفە دەبێ رزگاری بێ کە دەبێتەوە کۆیلە بۆ وەسیت و ئەوانەی ئاین و رێچکە دەکەنە خزمەت خۆیان و ئەوانی دەروێشیش مەقاش.!!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

كورد قه‌رزاى ته‌كیه‌ و خانه‌قاكانه‌

محەمەد فاتیح

لاى هه‌موان رونه‌ په‌یڕه‌وانى ئایینى ئیسلام له‌ نێو كورددا “به‌ده‌ر له‌سه‌له‌فى و وه‌هابى و توندڕه‌وه‌كانى دیكه‌” زۆر نه‌رمونیان و مرۆڤ دۆستن ، جیاواز له‌نه‌ته‌وه‌كانى دیكه‌ كه‌ زۆربه‌یان به‌ توندى ئه‌و ئایینه‌ په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن .
بێگومان ئه‌و نه‌رمونیانیه‌ى له‌لایان كورده‌وه‌ به‌دیده‌كرێت بۆ په‌یڕه‌وكردنى ئایینى ئیسلام ، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پیاوانى ته‌ریقه‌ت و ئه‌هلى ته‌سه‌وف ، كه‌ هه‌میشه‌ ته‌كیه‌ و خانه‌قاكانیان بنكه‌ى زانست و مه‌عریفه‌ و كۆڕى زانیارى و گۆرانى چڕین بووه‌ .

كه‌ڵه‌ زانایان و نوسه‌ران و رۆشنبیران و شاعیرانى كوردیش ، زۆربه‌یان مه‌لا بونه‌ و په‌روه‌رده‌ى حوجره‌ و ته‌كیه‌ و خانه‌قا بونه‌ ، یه‌كێك له‌و شاعیره‌ گه‌ورانه‌ش كه‌ تاكو ئێستاش له‌ژیاندا ماوه‌ له‌تیف هه‌ڵمه‌ته‌ كه‌ زۆر جار خۆى باسى ئه‌وه‌ ده‌كات : له‌ته‌كیه‌كه‌ى باوكى هێنده‌ گوێڕایه‌ڵى زانست و زانیارى و شیعر بوه‌ ، هه‌ر له‌وه‌ ته‌كییه‌وه‌ عاشقى شیعر بوه‌ ، به‌هه‌مان شێوه‌ هونه‌رمه‌ند میقداد كه‌ مه‌قامبێژێكى به‌توانا بوو له‌سه‌ر ئاستى كوردستان و عێراق و جیهانى عه‌ره‌بیش له‌چاوپێكه‌وتنێكدا وتى : من له‌ ته‌كیه‌وه‌ فێرى مه‌قامبێژى بومه‌ و تاكو ئێستاش كه‌ ده‌چم بۆ ته‌كیه‌ له‌وێ مه‌قام ده‌چڕم ، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ مامۆستا میقداد ئایین په‌روه‌ر نه‌بوو به‌ڵكو شیوعى بوو !
پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌م خاڵه‌ بوه‌ستین ، هونه‌رمه‌ندێكى شیوعى له‌ ته‌كیه‌كدا كه‌ بۆ خواپه‌رستیه‌ مه‌قام ده‌خوێنێت و مه‌قام و گۆرانى ده‌ڵێت ، شاعیرێكى گه‌وره‌ش ده‌ڵێت : من به‌هۆى ته‌كیه‌كه‌ى باوكمه‌وه‌ عاشقى شیعر بووم !
ئه‌مه‌ و به‌ده‌یان چیرۆكى راسته‌قینه‌ى دیكه‌ش هه‌ن سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ ، واتا ئێمه‌ى كورد به‌هۆى ته‌كیه‌ و خانه‌قا و حوجره‌كانه‌وه‌ زۆر به‌ شێوه‌یه‌كى جوان ئایینمان په‌یڕه‌وكردوه‌ و شیكردنه‌وه‌مان بۆ كردوه‌ ، به‌ڵام له‌ئێستادا جۆره‌ها بیر و بیرۆكه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتى توندڕه‌وى تێكه‌ڵ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كورده‌واى بووه‌ و خه‌ریكه‌ ئێمه‌ش پشت له‌ خانه‌قا و ته‌كیه‌ و حوجره‌كان ده‌كه‌ین كه‌ فێرى زۆر شتى جوانى كردوین ، له‌هه‌موى جوانتر ، رێزگرتن له‌ مرۆڤ و له‌ بیروباوه‌ڕ و بیروبۆچونه‌ جیاوازه‌كان !
كه‌چى ئێستا له‌م سه‌رده‌مى عوله‌مه‌یه‌دا ، هێنده‌ى ته‌كیه‌ و خانه‌قا و حوجره‌كانمان پێناكرێت و سوكایه‌تى به‌یه‌ك ده‌كه‌ین و خه‌ریكه‌ شیرازه‌ى مرۆڤ بونیش ببچڕین !
ئێمه‌ قه‌رزارى ته‌كیه‌ و خانه‌قا و حوجره‌كانین ، هه‌تاكو ئه‌وان پێشڕه‌وێتى ئایینیان ده‌كرد له‌ كوردستان ، خه‌ڵكى ئازاد و سه‌ربه‌ست ده‌ژیا ، كه‌س مه‌لعونى نه‌ده‌كردین و نه‌ینه‌ناردین بۆ دۆزه‌خ و هێنده‌ش وه‌كو ئێستا دواكه‌وتو نه‌بوین !

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

نه‌خشه‌ڕێیه‌كی دڵسۆزانه‌ی ڕوون، بۆ پاراستنی هه‌رێم له‌ پتر پووكانه‌وه‌و له‌نێوچوون

عـه‌لـی باپـیـر

بسم الله الرحمن الرحیم
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ) الانفال-24-

به‌ڕێزان خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان!
السلام عليكم ورحمة الله
سه‌ره‌تا له‌خوای میهره‌بان‌و شیفاهێن داواكارم هه‌موولایه‌كتان له‌وپه‌تای كۆڕۆنایه‌ بپارێزی‌و ئه‌وانه‌شتان كه‌ گیرۆده‌ی بوون شیفای خێرای خێرتان بۆ بنێرێ.
به‌ پێویستم زانی له‌م بارودۆخه‌ قه‌یراناویی‌و كۆرۆناوییه‌ی هه‌رێمی كوردستاندا، له‌ پێنج ته‌وه‌رداو له‌ژێر ناو و نیشانی سه‌ره‌وه‌دا، ئه‌وه‌ی به‌ ڕاست‌و پێویستی ده‌زانم بیخه‌مه‌ڕوو:
1- هه‌موو لایه‌ك له‌ به‌رانبه‌ر هه‌رێمی كوردستاندا به‌رپرسیارین.
2- واقیعی سه‌خت‌و دژواری ئێستامان.
3- هۆكاره‌كانی دروستبوونی ئه‌و واقیعه‌ سه‌خت‌و دژواره‌.
4- چۆن ئه‌م واقیعه‌ ده‌گۆڕرێ‌‌و، ده‌توانین كێشه‌و قه‌یرانه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ین؟
5- له‌ كۆتاییدا.

1- هه‌موو لایه‌ك له‌ به‌رانبه‌ر هه‌رێمی كوردستان دابه‌رپرسیارین:
به‌رپرسیارییه‌تی هه‌موو لایه‌ك له‌ به‌رانبه‌ر وڵاته‌كه‌مانداو مشوورخواردنمان له‌ كۆمه‌ڵگاو خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان‌و، هه‌وڵدان بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌و قه‌یرانه‌كان، شتێكی ڕوونه‌، بۆ ئێمه‌ی مسوڵمان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا “صلی لله علیه‌ وسلم” پێی فه‌رمووین: (كُلُّكُمْ رَاعٍ، وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ) البخاري: 2409، ومسلم: 1829، واته‌: هه‌ركامێكتان چاودێره‌و به‌رپرسیاره‌ به‌رانبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كه‌ی.
هه‌ربۆیه‌ش به‌نده‌ له‌ ڕابردووشدا به‌ هه‌ر شێوازێكی ڕه‌خساو، هه‌وڵمداوه‌ ئه‌ركی سه‌رشانم له‌وباره‌وه‌ جێبه‌جێ‌ بكه‌م، بۆ وێنه‌:
1- له‌ گه‌رمه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی: (1992)زدا بۆ په‌رله‌مانی كوردستان، كتێبێكم نووسی به‌ ناو و نیشانی: (چاره‌سه‌ری كێشه‌ی كورد له‌ نێوان ئیمان‌و په‌رله‌ماندا)و جه‌ختم له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردبۆوه‌ كه‌ كێشه‌ی كورد ته‌نیا به‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانێك‌و، پاشان پێكهینانی حكوومه‌تێك، چاره‌سه‌ر نابێ‌‌و، پێویستیمان به‌پاكسازیی‌و چاكسازییه‌كی گشتگیرو ڕیشه‌یی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا.
2- له‌ ساڵی: (2008)زدا كتێبێكم نووسی به‌ ناو و نیشانی: (واقیعی هه‌رێمی كوردستان: دیدێكی ئیسلامییانه‌).
3- له‌ ساڵی: (2016)زدا كتێبیكی دیكه‌ی فراوانترم نووسی به‌ ناو و نیشانی: (ڕوانینێكی ئیسلامییانه‌ بۆ واقیعی ئیستامان: گرفت‌و چاره‌سه‌ر).
4- له‌ ساڵی: (2018)زدا كتێبێكی دیكه‌ی فراوانترم چاپ‌و بڵاوكرده‌وه‌ به‌ ناو و نیشانی: (قوڕئان‌و پاكسازیی‌و چاكسازیی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا).
ئێستاش كه‌ جارێكی دیكه‌ له‌ باره‌ی هه‌رێمی كوردستان‌و كێشه‌و قه‌یرانه‌كانی‌و، چۆنیه‌تی چاره‌سه‌ركردنیان‌و لێ‌ ده‌ربازبوونیانه‌وه‌ ده‌دوێم، به‌ پێویستی ده‌زانم وه‌ك ده‌ستپێك، چه‌ند به‌رچاو ڕوونییه‌ك بخه‌مه‌ڕوو:

یه‌كه‌م:
هه‌رێمی كوردستان، كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئێستا له‌ڕووی پانتایی جوگڕافیی‌و له‌ڕووی هێزو پێزیشه‌وه‌، زۆریان بچووك‌و نابووت كردوه‌، به‌ری ڕه‌نج‌و خه‌باتی له‌مێژینه‌ی خه‌ڵكی كوردستانه‌و، پاراستنی ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو لایه‌كه‌، بگره‌ له‌سه‌رمان پێویسته‌ له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌ به‌هێزو پێزی بكه‌ین‌و گه‌شه‌شی پێبده‌ین.

دووه‌م:
هه‌وڵده‌ده‌م هه‌رچی ده‌یڵێم ڕاست‌و به‌ڵگه‌داربێ‌‌و، قسه‌ی سۆزدارانه‌و بێ‌ به‌ڵگه‌ نه‌بێت، چونكه‌ مسوڵمان جگه‌ له‌ حه‌ق گوتنی شایسته‌ نیه‌، خوای دادگه‌ریش فه‌رموویه‌تی: (…وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا…) الأنعام -152-.

سێیه‌م:
هه‌رچی ده‌یڵێم دڵسۆزانه‌و به‌ په‌رۆشانه‌ ده‌یڵێم، نه‌ك كینه‌ له‌ دڵانه‌و به‌ڕق‌و بوغزه‌وه‌، چونكه‌ ئێمه‌ شوێنكه‌وتووانی پێغه‌مبه‌ری سه‌روه‌رین “صلی الله علیه‌ وسلم” ئه‌ویش دینداریی له‌ دڵسۆزیی‌و به‌ته‌نگه‌وه‌بووندا كورت هه‌ڵدێنی، وه‌ك ده‌فه‌رموێ‌: (الدين: النصيحة) مسلم: 55.

چواره‌م:
هه‌وڵده‌ده‌م باشترین وشه‌و ده‌ربڕین به‌كاربهێنم له‌ قسه‌كانمدا، چونكه‌ خوای به‌رزو مه‌زن ده‌فه‌رموی: (وَقُل لِّعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ…) الإسراء -53- واته‌: به‌به‌نده‌كانم بڵێ‌ باشترین بڵێن.
كه‌واته‌: با هیچكه‌سی تووڕه‌و بێزار له‌م واقیع‌و هه‌لومه‌رجه‌ نه‌خۆش‌و ناخۆشه‌، به‌ته‌ما نه‌بێ‌ وشه‌و ته‌عبیری زه‌ق‌و ڕه‌ق‌و برینداركه‌ری وه‌ك هی كه‌سانی دیكه‌، له‌ قسه‌كانمدا ببینێ‌.

پێنجه‌م:
به‌ڵام بێگومان نابێ‌ هیچكه‌سیش به‌ته‌مابێ‌ “ئه‌وانه‌ی به‌رگریی له‌م واقیعه‌ لارو ناهه‌موارو دژواره‌ ده‌كه‌ن” كه‌ ڕه‌خنه‌و گله‌یی جیددیی‌و خستنه‌ڕووی ڕاستیی تاڵ، له‌م نووسینه‌دا نه‌بینێ‌‌و، شته‌كان به‌ناوی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ناونه‌نێین، چونكه‌:
أ‌- قسه‌ی نه‌رم‌و به‌نه‌زاكه‌ت، له‌گه‌ڵ حه‌ق گوتن‌و خستنه‌ڕووی ڕاستییاندا، دژو ناكۆك نیه‌، هه‌روه‌ك مه‌رجیش نیه‌ هه‌میشه‌ قسه‌ی زه‌برو برینداركه‌ر هه‌ق‌و ڕاستیی بپێكێ‌.
ب- بارودۆخەکە یەکجار مەترسیدارەو، پێویستە بە ڕوون‌و ڕاشکاویی قسەی دڵ‌و قەناعەتی خۆمان بۆ یەکدی بکەین، بەڵام لە ڕووی دڵسۆزیی‌و پەرۆشیی‌و، بەتەنگەوە بوونەوە.

2- واقیعی سه‌خت‌و دژواری ئێستامان:
بە پێویستی نازانم لە بارەی واقیعی سەخت‌و ناهەمواری ئێستای هەرێمەوە زۆر بدوێم‌و، هەروا بە کورتیی چەند ئاماژەیەکی خێرا دەکەم، چونكه‌ بۆ هه‌موولایه‌ك ڕوونه‌:

یه‌ك: لە ڕووی سیاسییەوە:
1- نەبوونی گوتارێکی سیاسیی یەکگرتوو و، زاڵبوونی دەمارگیریی‌و ئینتیمای حیزبیی‌و، پاراستنی بەرژەوەندییە تاکیی‌و حیزبییەکان، بەسەر هەرشتێکی دیکەدا.
2- نەبوونی پەیوەندیی ڕێک‌و پێکی دەربڕی هەڵوێست‌و سیاسەتی هەرێم بە حکوومەتی نێوەندیی‌و، وڵاتانی دراوسێ‌و هی دیکەشەوەو، سەرەنجام بێ هێزو پێز خستنەڕووی هەرێمی کوردستان‌و، زەمینە ڕەخسان بۆ دەستتێوەردانی جۆراوجۆر.
3- زەقبوونەوەی حاڵەتی دوو ئیدارەیی‌و، بەهێزترکردنەوەی بازگەکانی ڕۆژگاری پێشووی دوو حکوومەتیی.

دوو: لەڕووی ئابوورییەوە:
1- نەبوونی ئابوورییەکی بەهێزی بەرجەستە لە کشت‌و کاڵ‌و ئاژەڵداریی‌و کارگەکان‌و پیشەسازییداو، سەرەنجام: نەبوونی بەرهەمی خۆماڵیی‌و بێکارکەوتنی خەڵکێکی زۆرو، کارکردن بە خەڵکی بیانیی.
2- پەیوەستکردنی خەڵکێکی زۆر بە مووچەوە “زیاتر لە (1250000)کەس” لە ئەنجامی گوریس پچڕكێنەی حیزبییداو، لە ئاکامدا تەنبەڵ بوونی خەڵکێکی زۆرو پشت ساردبوونیان لە كارو کاسبیی‌و، بەچکە باڵندە ئاسا زارگرتنەوەیان بۆ مووچەی مانگانە.
3- هەبوونی چینێکی کەمینەی ملیارلێر “لە خزم‌و حیزب” لەسەر حیسابی ڕەش‌و ڕووت کەوتنی خەڵکێکی زۆر، کە هەبوونی ئەو چینە خۆشگوزەرانە، هێندەی دیکە ئێش‌و ژانی خەڵکی هەژارو نەداری بەسووت‌و سوێ کردوە.

سێ‌: لەڕووی کۆمەڵاتییەوە:
1- لە یەک دابڕینی خەڵک، له‌شێوازی ژیان‌و گوزه‌ران‌و چاره‌سه‌رو خویندن‌و…هتدا.
2- لێک هەڵوەشاندنی خێزان.
3- سست‌و بێهێزکردنی ڕەوشتە بەرزەکان.
4- زاڵبوونی حاڵەتی ماددیگەریی‌و تەنیا جەستەو غەریزەکانی بینین.
لێرەشدا پێویستە ئاماژە بکەین بە ڕۆڵی خراپ‌و زیانبەخشانەی کەناڵەکانی ڕاگەیاندنی تەمویلکراو، “به‌ئاشكرا یان په‌نهان” بە پاره‌ی داهاتی بردراوی وڵات، لە ڕووی تێكدانی کۆمەڵایەتییەوە.

3- هۆكاره‌كانی دروستبوونی ئه‌و واقیعه‌ سه‌خت‌و دژواره‌:
یه‌ك:
نەبوونی نیەتێکی باش‌و ئامانجێکی ساغ‌و ڕاست لە ئیدارەدانی وڵات‌و حوکمڕانیی کردنداو، داڕشتنی دیزاین (تصمیم)ی بەڕێوەبردنی وڵات، بە پێی ئەجیندایەکی تەسک، كه‌‌ بەرژەوەندییە ناشەرعییەکانی: تاک، گرووپ، هۆز، بنه‌ماڵه‌، حیزب، دابین بکات.

دوو:
نەبوونی سیستمێکی حوکمڕانیی سەرڕاست (رشید) کە ئەو پێنج بنەمایه‌ی هەن:

1- بە ئامانج گرتنی چەسپاندنی دادگەریی “بەمانای وشە”.
2- یاسا سەروەریی ڕاستەقینە، نەک سەروەریی کردن بەسەر خەڵکدا، لە ژێر پەردەی یاسادا.
3- بەدامەزراوەکردنی کاروباری وڵات‌و، کورت هەڵێنانی کاروبار لە دامەزراوەکانداو، پاراستنی شکۆو حەڕەمی دامەزراوەکان‌و دەست تێنەخستنیان.
4- لێپێچینەوەی جیدیی بێ هەڵاواردن‌و بوێرانە، لەسەرپێچییکاران‌و بەسزای پڕ بەپێست گەیاندنیان.
5- مرۆڤبوون‌و ها ووڵاتیی بوون بە پێوەرگرتن، نەک ئینتیمای حیزبیی‌و ئایینیی‌و عەشیرەتیی‌و خزمایەتیی‌و ناسین‌و…هتد.

سێ‌:
بێباکیی زۆربەی حوکمڕانان لە خوا “عزوجل”و لێپرسینەوەی قیامەت‌و بێمنەتیی لە خەڵک‌و جەماوەر، کە زۆرێکیان یان بێ هەست‌و هەڵوێست کراون، یان لە گەندەڵیی‌و پارەو سامان‌و ئیمتیازە ناشەرعییەکانەوە گلێنراون‌و، بە پارەی حەڕام گەروویان نووسێنراوەو دەمکوت کراون.

چوار:
کاڵبوونەوەو سپات بوونەوەی ئینتیما بۆ گەل‌و نیشتیمان‌و، خود میحوەریی‌و نەبینینی خواو خەڵک، لەلایەن زۆربه‌ی حوكمڕانان‌و لە بەرپرسانەوە.

پێنج:
حوکم‌و دەستەڵات کردنە ئامانج‌و سووربوون لەسەر مانەوە لە حوکمڕانییدا، بەهەرنرخێک بووە، ئەگەر بە تێچووی گوناهباریی لای خواو عەیبداریی دنیاو، ئەوپەڕی تووڕەیی‌و بێزاریی خەڵکیش بووەو، هەڵگێڕانەوەی حوکمڕانیی لە خزمەتکردنی خەڵکەوە بۆ خەڵک کردنە خزمەتکارو، بە چاوی کۆیلە بۆ ڕوانینیان‌و، بە غەنیمەت‌و دەستکەوت دانانی سامانی وڵات، لە حاڵێکدا کە خوا بۆ هەمووانی دروست کردوە: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا…) البقرة -29-.

شه‌ش:
به‌ ده‌ستی خۆوه‌ گرتنی سه‌رجه‌م جومگه‌كانی ده‌سته‌ڵات‌و هێز:
پێشمه‌رگه‌، پۆلیس، ئاساییش، موخابه‌ڕات‌و، ڕێگرتن له‌ به‌دامه‌زراوه‌كردنیان، تاكو به‌ ئیراده‌ی كه‌سیی‌و حیزبیی به‌ڕێوه‌بچن‌و به‌كار بهێنرێن.

حه‌وت:
بێهه‌ست‌و نه‌ستیی‌و بێهه‌ڵوێستیی خه‌ڵكێكی زۆرو، پشتگیرییكردنی به‌شێكیان له‌و واقیعه‌ ناشه‌رعییه‌.

هه‌شت:
ماكینه‌یه‌كی زه‌به‌لاحی ڕاگه‌یاندن بۆ چه‌واشه‌كاریی:
كه‌ له‌ ده‌یان كه‌ناڵی ئاسمانیی‌و، لۆكاڵیی ته‌له‌فزیۆنیی‌و ڕادیۆیی‌و، سۆشیاڵ میدیاییدا به‌رجه‌سته‌یه‌، كه‌ به‌شێكیان بۆ كڵاو له‌سه‌ری خه‌ڵك نان‌و، به‌شێكیشیان بۆ سه‌رگه‌رمكردنی خه‌ڵك‌و خافڵاندن‌و خولاندنه‌وه‌یانن له‌ بازنه‌ی غه‌ریزه‌كان‌و شتی پڕوپووچدا.

نۆ:
به‌ چاوی دوژمن‌و ناحه‌ز ته‌ماشاكردنی هه‌ركه‌سێك كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ حوكمڕانان بگرێ‌‌و كه‌موكووڕییه‌كان بخاته‌ به‌رچاو، بێخه‌به‌ر له‌وه‌ كه‌ دۆست‌و دڵسۆز ئه‌و كه‌سه‌یه‌ ده‌تگریه‌نێ‌‌و، ناحه‌ز ئه‌و كه‌سه‌یه‌ ده‌تهێنێته‌ پێكه‌نین‌و، ده‌ڵێ‌: دنیا شامی شه‌ریفه‌! وه‌ك عاده‌تی هه‌موو ئه‌و ده‌هۆڵ كوت‌و ماستاو چییانه‌ی به‌ درێژایی مێژوو، سه‌ری حوكمڕانانی به‌هره‌ی حه‌ڕام لێوه‌رگرتوویان، به‌ فه‌تاره‌ت داوه‌!.

ده‌:
زه‌مینه‌خۆشكردنی جۆراوجۆر بۆ لێدانی ئۆپۆزسیۆن به‌:
1- بێزراندنی ئۆپۆزسیۆن، به‌ بوار پێدانی خه‌ڵكێك له‌ موعاڕه‌زه‌ی كه‌م سه‌نگ‌و زمانشڕ، تاكو كۆی موعاڕه‌زه‌ له‌كه‌دار بـبـێ‌‌و خه‌ڵك گوێی بۆ نه‌گرێ‌و متمانه‌ی پێی نه‌بێ.
2- ده‌سته‌مۆ كردن‌و كه‌ویی كردن‌و بێده‌نگ كردنی هه‌موو ئه‌وانه‌ی ئاماده‌یی ئه‌وه‌یان تیدایه‌، به‌ به‌كارهێنانی شێوازی جۆراوجۆر.

4- چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌م واقیعه‌ سه‌خت‌و ناهه‌مواره‌:
یه‌ك: به‌ نسبه‌ت حوكمڕان‌و به‌رپرسانه‌وه‌:
1- سه‌رهه‌ڵبڕین به‌ره‌و ئاسمان‌و به‌ چاوی عه‌قڵ‌و دڵ خوا دیتن‌و، دڵنیا بوون كه‌ دره‌نگ یان زوو ئه‌م ژیانه‌ دنیاییه‌ كۆتایی دێ‌‌و ده‌چنه‌وه‌ خزمه‌تی!
2- كاركردنی جیددیی‌و خێرا بۆ گێڕانه‌وه‌ی متمانه‌ له‌نێوان خه‌ڵك‌و حكوومه‌تدا به‌تایبه‌تیی‌و، قه‌واره‌ی سیاسیی هه‌رێمدا به‌گشتیی، به‌پۆزش هێنانه‌وه‌ بۆ خه‌ڵك‌و، ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌وشتانه‌ی حكوومه‌ت پێی وایه‌ ئاوی دڵی خه‌ڵك ده‌ده‌ن‌و، پێكهێنانی ده‌سته‌یه‌كی باوه‌ڕپێكراو بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی بابه‌تی داهات‌و خه‌رجیی له‌هه‌موو بواره‌كاندا، بۆ له‌مه‌ودوا.
3- هه‌نگاونانی كرده‌یی له‌ڕووی بەهێزکردنی ئابوورییه‌وه‌، به‌:
أ‌- دانانی باجی پێویست له‌سه‌ر میوه‌و خۆراك‌و شتی هاورده‌كراو، كه‌ بازاڕی شتی نێوخۆیان شكاندوه‌.
ب‌- ته‌رخانكردنی ئیمكانیه‌تێكی باشی كۆكراوه‌، له‌به‌رپرسان‌و ده‌وڵه‌مه‌ندانی په‌نای به‌رپرسان، كه‌ له‌ناكاو بوونه‌ته‌ ملیارلێرو ملیۆنلێر، وه‌ك بناغه‌یه‌ك بۆ ئه‌وكاره‌.

4- دڵنیا بوون كه‌ ئه‌م دۆخه‌ “كه‌ سته‌م‌و گه‌نده‌ڵیی تێدا گه‌یوه‌ته‌ لووتكه‌” مه‌حاڵه‌ بگونجێ‌ به‌رده‌وام بێ‌.
5- له‌خۆدا هێنانه‌دی ئیراده‌یه‌كی جیددیی، بۆ گۆڕانكاریی‌و پاكسازیی‌و چاكسازیی.
6- ته‌به‌ننیی كردنی سیستمێكی حوكمڕانیی ڕه‌شید “كه‌ پێشتر باسمان كرد”.
7- هاتنه‌ ده‌ر له‌ كه‌وڵ‌و قاوغی ته‌سكی: كه‌سیی‌و بنه‌ماڵه‌یی‌و حیزبیی‌و، هاتنه‌ نێو فه‌زای فراوانی خه‌ڵك‌و، دڵا‌و عه‌قڵی خۆ فراوانكردن‌و، دیتنی هه‌موو خه‌ڵك‌و وڵات‌و، وازهێنان له‌ بازرگانیی كردنی ڕاسته‌وخۆو به‌ وه‌كاله‌ت، له‌ په‌نای پۆست‌و پێگه‌كانی حوكمڕانییدا.
8- كاراكردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان‌و، ده‌سته‌ڵاتی دادوه‌ریی‌و، داواكاری گشتیی‌و، ده‌زگای چاودێریی دارایی‌و، ده‌سته‌ی ده‌ستپاكیی‌و، سه‌ربه‌خۆ بوونیان‌و ده‌ستوه‌رنه‌دانه‌ كاروباریان.

9- په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵكردنه‌وه له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی نێوه‌ندییدا، له‌سه‌ر بناغه‌ی پابه‌ندیی به‌ده‌ستوورو ڕێككه‌وتننامه‌كانه‌وه‌و، دڵنیابوون له‌وه‌ كه‌ هه‌رێمی كوردستان‌ هیچ جێگره‌وه‌ (ئه‌لته‌رناتیڤ)ێكی نیه‌، بۆ حكوومه‌تی نێوه‌ندیی، بۆیه‌ پێویسته‌ چیدیكه‌ به‌قسه‌ی خۆش‌و بۆشی ئه‌ملاولا فریو نه‌خۆین‌و، كاری جیددیی له‌سه‌ر چاككردن‌و قایم كردنی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ به‌غدادا بكرێ، ئه‌ویش به‌وه‌
كه‌ وێڕای مافه‌ سیاسیی‌و ئابوورییه‌كانی هه‌رێم‌و جێبه‌جێكردنی ماده‌ی: (140) ده‌ستوورو، چاره‌سه‌ری كێشه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی نێوان هه‌رێم‌و نێوه‌ند، هه‌رێمیش ئه‌رك‌و پابه‌ندییه‌كانی ببینێ‌و، گله‌یی حه‌ق نه‌هێنێته‌سه‌رخۆی.
كه‌ ئه‌ویش به‌بێ هه‌بوونی ستافێكی دانوستانكاری به‌توانا، ده‌سته‌به‌ر ناكرێ، كه‌ ئه‌م سێ مه‌رجه‌ی تیدابن:
أ‌- شاره‌زایی ئه‌كادیمیی.
ب‌- شاره‌زایی ئه‌زموونیی پۆسته‌ ته‌نفیزیی‌و په‌رله‌مانییه‌كان.
ت‌- په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی سیاسیی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌گه‌ڵ تێكڕای لایه‌نه‌ سیاسییه‌ عێڕاقییه‌كاندا.

دوو: به‌ نسبه‌ت خه‌ڵكه‌وه‌:
1- ئه‌وانه‌ی له‌م بارودۆخه‌ لارو سته‌مكاره‌ی هه‌رێم‌و، له‌ په‌نای به‌رپرسێك یان زیاتردا به‌هره‌مه‌ندن، با بزانن: هه‌رچی زیاد له‌ پشك‌و به‌شی شه‌رعییانه‌و ڕه‌وایان پێیان ده‌بڕێ‌: حه‌ڕامه‌و مافی خه‌ڵكی دیكه‌یه‌: زه‌وی زیاد، مووچه‌ی زیاد، خه‌ڵات‌و به‌راتی حیزبیی، ئیمتیازی ناهه‌ق.
2- پێویسته‌ خه‌ڵك به‌رانبه‌ر به‌یه‌كدی ڕه‌حم‌و ویژدانیان هه‌بێ‌‌و، به‌رگریی له‌ مافه‌كانی یه‌كدیی بكه‌ن.
3- هه‌میشه‌ بێهه‌ستیی‌و بێهه‌ڵوێستیـی خه‌ڵكه‌، درێژه‌ به‌ حوكمڕانانی سته‌مكارو لاده‌ر ده‌دات، چونكه‌ زۆر ڕاسته‌: بێده‌نگیی سته‌م دروست ده‌كات.
4- دڵنیابوون له‌وه‌ كه‌ سته‌مكارو هاوكارانیان پێكه‌وه‌ سزا ده‌درێن، وه‌ك خوای زاناو شاره‌زا له‌چه‌ندان شوێنی قوڕئاندا ڕایگه‌یاندوه‌، بۆ نموونه‌:
(قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ) الأعراف -38-.
واته‌: (خوا) فه‌رمووی: له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵانێكدا كه‌ پێش ئێوه‌ ڕابردوون له‌ جندو مرۆڤـ، بچنه‌ نێو ئاگر (ی دۆزه‌خ)ه‌وه‌، ئنجا هه‌ركات كۆمه‌ڵێك ده‌چوونه‌ تێی، نه‌فرینی له‌وی دیكه‌ ده‌كرد، هه‌تا كاتێك هه‌موویان تێیدا خڕكرانه‌وه‌، شوێنكه‌وتووه‌كان به‌پێشین (و سه‌ركرده‌كانیان) گوت: په‌روه‌ردگارمان! ئا ئه‌وانه‌ ئێمه‌یان گومڕاكرد، ده‌جا با سزای وان له‌ ئاگر، چه‌ند به‌رانبه‌ر (ی هی ئێمه‌) بێ‌، (خوا) فه‌رمووی: بۆ هه‌ركامتان (سزای) چه‌ند به‌رانبه‌ر هه‌یه‌، به‌ڵام نازانن.
هی به‌رپرسه‌كان له‌جیاتی سته‌م‌و خراپه‌ی خۆیان‌و، له‌جیاتی سه‌رگه‌ردان كردنی شوێنكه‌وتووانیشیان‌و، هی شوێنكه‌وتووه‌كانیش، له‌جیاتی خراپه‌ی خۆشیان‌و، له‌جیاتی ئه‌وه‌ش كه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و سته‌مكارانه‌دا بێده‌نگ بوون، یاخود له‌گه‌ڵیشیان بوون‌و پشتیشیان گرتوون!

پرسیارێكی گه‌وره‌و گرنگ:
ئایا ئه‌گه‌ر نه‌ حوكمڕان‌و نه‌ به‌رپرسان‌و، نه‌ خه‌ڵك‌و جه‌ماوه‌ریش چاویان به‌ خۆیاندا نه‌گێڕایه‌وه‌و، هه‌ر كه‌سه‌ له‌سه‌ر حاڵی خۆی به‌رده‌وام بوو، چی ده‌بێ‌؟
وه‌ڵام: بێگومان ئه‌وه‌ ده‌قه‌ومێ‌ كه‌ خوای كارزان‌و دادگه‌ر وه‌ك یاسایه‌كی گه‌ردوونیی (سنه‌ كونیه‌) له‌ ژیانی به‌شه‌ردا ڕایگه‌یاندوه‌ كه‌: كۆمه‌ڵگا سته‌مكارو لاده‌ره‌كان هه‌ره‌س دێنن، وه‌ك خوا “عز وجل” فه‌رموویه‌تی:
أ‌- (وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِم مَّوْعِدًا) الكهف -59-.
واته‌: ئه‌و ئاوه‌دانییانه‌مان فه‌وتاندن، كاتێك خه‌ڵكه‌كه‌یان سته‌میان كردو، ژوانگه‌یشمان بۆ له‌به‌ینچوونیان دانابوو.
ب‌- (وَكَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ) الأنبياء -11-.
واته‌: گه‌لێك ئاوه‌دانیی سته‌كاریشمان له‌ به‌ین بردن‌و، دوای وان خه‌ڵكێكی دیكه‌مان پێگه‌یاند.

5- له‌ كۆتاییدا:
به‌ڕێزان!
لێتان ناشارمه‌وه‌ ئه‌م نووسینه‌م، به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك زۆر له‌خۆكردن‌و نابه‌دڵیی نووسیی، چونكه‌:

یه‌كه‌م:
تاڕادده‌یه‌كی زۆر له‌ چینی حوكمڕان‌و به‌رپرسی پاره‌دارو چه‌كداری سیكۆلاریستی هه‌رێم نائومێدم، كه‌ هیچ ویستێكی جیددیی گۆڕانكاریی‌و چاكسازیی‌و پاكسازیی جیددییان تێدا هه‌بێ‌، چونكه‌ به‌داخه‌وه‌ په‌رده‌ی ده‌سته‌ڵات‌و سامان (السلطة والثروة) بۆته‌ چاوپێچێكی ئه‌ستوورو، زه‌حمه‌ت وایه‌ دنیاو واقیع وه‌ك خۆی ببینن.
بێگومانیش زۆر ڕۆچوون به‌ سته‌م‌و خراپه‌دا، ڕێی بادانه‌وه‌و سووڕانه‌وه‌ له‌ مرۆڤـ ده‌گرێ‌‌و، یاسای خواشه‌ كه‌ تێكده‌ران كاریان چاك نابێ‌: (…إِنَّ اللّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ) يونس -81-.

دووه‌م:
به‌ نسبه‌ت خه‌ڵك‌و جه‌ماوه‌ریشه‌وه‌ به‌ گشتیی به‌ سێ‌ به‌ش ده‌یانبینم:
به‌شی یه‌كه‌م: كه‌ ڕه‌نگه‌ زۆرینه‌ بن، ته‌نیا كاتێك وه‌ده‌نگ دێن، “به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تیی خۆیان بۆ نموونه‌: مووچه‌” كه‌وتبێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ئه‌گه‌رنا كه‌متر وایه‌ هه‌ست‌و هه‌ڵوێستیان هه‌بێ‌.
به‌شی دووه‌م: چینی حوكمڕان به‌ هۆی پێدانی خه‌ڵات‌و به‌رات‌و ئیمتیازی حه‌ڕام، یاخود حه‌ڵاڵ به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ر خزمه‌ت‌و هه‌ڵوێستێكی حه‌ڕامدا “وه‌ك پشتگیریی ناهه‌ق‌و ده‌نگپێدان‌و ته‌زویر” كردوویانن به‌ به‌شێك له‌ خۆیان‌و له‌ په‌ڕاوێزی واندا ده‌ژین.
به‌شی سێیه‌م: كه‌ ڕه‌نگه‌ تاكو ئه‌م تاوه‌ (لحظة)ه‌ كه‌مینه‌ بن، له‌م بارودۆخه‌ ناڕازین‌و له‌ به‌رانبه‌ریدا هه‌ڵوێستیان هه‌یه‌، به‌ڵام زۆریان به‌ ئاسانیی چه‌واشه‌ ده‌كرێن‌و به‌ملاولادا ده‌برێن‌و، كه‌متر هه‌ڵوێسته‌كه‌یان نیشانه‌ ده‌پێكێ‌.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی هانیدام له‌م بارودۆخه‌دا، جارێكی دیكه‌ش وه‌ده‌نگ بێم:
1- ئه‌ركی سه‌رشانم به‌رانبه‌ر به‌ خوا، پاشان خه‌ڵك‌و كۆمه‌ڵگا.
2- ه‌ڵكو كه‌سانێك له‌م هۆشدارییه‌ به‌هره‌مه‌ند بن‌و قسه‌و هه‌ڵوێستێكیان هه‌بێ‌.
3- به‌رپرسان‌و خه‌ڵك‌و جه‌ماوه‌ریش به‌رچاویان ڕوون بێ‌، له‌باره‌ی هه‌ڵوێست‌و بۆچوونمانه‌وه‌ له‌م دۆخه‌دا.
4- وه‌ك به‌ده‌مه‌وه‌ هاتنی دڵسۆزانێكی زۆر كه‌ داوایان ده‌كرد قسه‌و هه‌ڵوێستێكمان هه‌بێ‌.

دوا قسه‌شم ئه‌وه‌یه‌ كه‌:
بناغه‌ی گۆڕانكاریی له‌واقیعدا خۆگۆڕینه‌، وه‌ك خوای به‌رزو مه‌زن فه‌رموویه‌تی: (…إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ…) الرعد -11-.
خود (نفس)یش سێ‌ پێكهاته‌ی سه‌ره‌كیی هه‌ن:
أ- بیرو ڕاو تێڕوانینه‌كانی عه‌قڵ‌و هۆش.
ب- هه‌ست‌و نه‌ست‌و خولیایه‌كانی دڵ‌و ده‌روون.
ج- ڕه‌وشت‌و ئاكاره‌ په‌نهان‌و ڕواڵه‌تییه‌كان.
كه‌واته‌: با بۆ چاكبوونی واقیعی سیاسیی‌و ئابووریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییمان، له‌ خۆ پاك‌و چاككردنمانه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ بكه‌ین‌و، بێگومان هه‌ناو و هه‌وێن‌و جه‌وهه‌ری خۆ پاك‌و چاككردنیش: ئیمان‌و بۆ خوا صوڵحان‌و پاكیی‌و چاكیی ناخه‌، كه‌ به‌ هۆی به‌ندایه‌تیی بۆ خواو پابه‌ندیی به‌ به‌رنامه‌كه‌یه‌وه‌، ده‌سته‌به‌ر ده‌بێ‌.

به‌ هیوای ئه‌وه‌ كه‌ (گرێی ده‌ستان نه‌خه‌ینه‌ ددانان)و، هه‌تا ده‌رفه‌تێك ماوه‌، هه‌موو لایه‌ك هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتیی بكه‌ین، له‌ به‌رانبه‌ر كۆمه‌ڵگاو هه‌رێمه‌كه‌مانداو، به‌رله‌وه‌ی كار له‌ كار بترازێ، شتێك به‌ شتێك بكه‌ین‌و، له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتییدا “كه‌ هه‌موو لایه‌ك زۆری پێ هه‌ڵده‌ڵێین” چاوپۆشیی له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناشه‌رعییه‌كان “یان هه‌ندێكیان” بكه‌ین‌و، وڵاته‌كه‌مان به‌ره‌و ئاسۆیه‌كی گه‌ش‌و ڕوون به‌رین‌و، نه‌هێڵین به‌ره‌و ئایینده‌یه‌كی لێڵترو تاریكتر بچێ‌.
هیوادارم سه‌ره‌نجام ئه‌و قسانه‌ی به‌نده‌، ئه‌و دێڕه‌ شیعره‌ نه‌هێننه‌وه‌ یاد، كه‌ شاعرێك له‌ باره‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ گوتوویه‌تی:

ولقد نصحتهم بمنعرج اللِّوا فما استبانوا الرُّشْدَ إلاّضحى الغد
یانی: به‌دڵنیایی من له‌ (منعرج اللِّوا) دڵسۆزییم بۆیان نواند، به‌ڵام هه‌تا چێشته‌نگاوی سبه‌ینێ، له‌سه‌رڕاستیی حاڵیی نه‌بوون.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان