ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

سیناریۆی وڵاتە زلهێزەكان لە ڕۆژئاوای كوردستان چۆن گوزەری كرد؟

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

 

لە شەقامێكدا كە سێ كیلۆمەتر لە موسڵەوە دوور بوو بەرەو سنوورەكانی عیراق و سوریا بەڕێكەوتین، ئامانجەكەشمان ئەوە بوو كە بۆ ناوچە كوردنشینەكان بڕۆین، شوێنێك كە چەند هەفتەیەك لەمەوپێش سوپای توركیا و هاوپەیمانەكانی هێرشیان كردە سەر هێزەكانی ڕۆژئاوای كوردستان.
خەریكە نزیك دەبینەوە لە خاڵی سنووری فیشخاپور كە لە مانگی ئابی ساڵی 2014 بە كۆپتەرێك لە سنووری ئاسمانی شاخەكانی شەنگال كە ئەوكات گەمارۆ درابوو دەسوڕاینەوە، ئەو شاخانەی كە بە هەزاران ئێزدی بە بێ ئاو و خۆراك لەلایەن داعشەوە گەمارۆ درابوون، لەو كاتانەدا موسڵ و شار و شارۆچكەكانی دیكە لەژێر كۆنتڕۆڵی داعشدا بوون، ناوی ئەبوبەكر بەغدادی تازە بە تازە كەوتبووە سەر زمانی هاوڵاتیانەوە.


هەر هەمان ڕۆژ بوو كە ئەبوبەكر بەغدادی بە چەند پلیكانەیەك چووەسەر مینبەری مزگەوتێكی موسڵ و جلوبەرگێكی ڕەشی لەبەركردبوو و ڕیشێكی درێژیشی هەبوو، كە بانگخوازانی داعش هەوڵی زۆریان دا بیگەیەننە ئاستێكی بەرز، ئەم كارەشیان تاكو ئاستێكی باش سەری گرت بەتایبەت لەنێو هەوادارانی داعشدا و ئەبوبەكر بەغدادی لەوكاتەدا خەلافەتی خۆی ڕاگەیاند، خەلافەتێك كە گیانی هەزاران هاوڵاتی وەرگرتەوە و بە ملیۆنەها هاوڵاتیش ئاوارە بوون.

دواتر ناوبراو بۆ كەسێك كە مەترسی بۆ هەموو دونیا هەبوو گۆڕدرا، چونكە ئاڵا ڕەشەكەی لە بەشێكی زۆریی خاكی عیراق و سوریا هەڵدرا و تەنانەت هەوادارانی ئەم گروپە لە دڵی ئەوروپادا دەستیان بە كردەی خۆكوژی كرد.
پێنج ساڵ درێژەی كێشا تاكو بە هاوكاری هاوپەیمانی ئەمریكا خەلافەتەكەی ئەبوبەكر بەغدادی كۆتایی پێهات، كوردەكانی ڕۆژئاوا بە هاوكاری ئەمریكا ڕۆڵێكی زۆر باشیان هەبوو لە ڕاوەدوونانی چەكدارانی داعش لە سوریا، بەڵام ئەم سەركەوتنە خەرجییەكی زۆری ویست.

لە پردێكی هەڵواسراوی سەر ڕووباری دیجلە لە خاڵی سنووری فیشخاپوور تێدەپەڕین بەرەو ناوچەكانی ژێر كۆنتڕۆڵی كوردەكان لە باكوری سوریا كە كوردەكان ئەوێ بە “ڕۆژئاوا” ناودەهێنن و بەرەو شاری قامیشلۆ كە گەورەترین شاری كوردنیشنە لە سوریا دەكەوینەڕێ.

لەسەر شەقامەكاندا چەندین وێنەی جۆراو جۆری ئەو كەسانەی كە لە شەڕی داعش كوژرابوون هەڵواسرابوون، 11 هەزار لە هێزەكانی كورد لە شەڕی دژی داعش كوژران و بە هەزاران كەسیش نادیارن، لەتەنیشت ئەو وێنانەشەوە وێنەی چەند كەسێكی ئەمریكایی و وڵاتانی دیكەی هاوپەیمانی تێدابوو، لەناكاو ژمارەیەك لە ئۆتۆمبێلی هێزەكانی ئەمریكا بەلاماندا تێپەڕین ودەیانویست بەرەو عیراق بڕۆن و فڕۆكە شەڕكەرەكانی ئەمریكاش بە ئاسماندا چەندین هێڵی سپییان دروست كردبوو.

ئەمەش دوای پەیوەندییەكی ڕەجب تەیب ئەردۆغان و دۆناڵد تڕەمپ هات كە ئەمریكا بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی لە ڕۆژئاوای كوردستان دا و دواتر توركیا بە هاوكاری هێزە هاوپەیمانەكانی لە هێزەكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا هێرشیان كردەسەر خاكی ڕۆژئاوا، لەوكاتەدا كوردەكان نیگەرانی داهاتووی ناوچەكەیان بوون، چونكە لەلایەكەوە لەگەڵ توركیا لە جەنگدان و لەلایەكی دیكەشەوە لەگەڵ سوپای سوریا، دوای دەرچوونی ئەمریكاییەكانیش دەبێت ڕێگایەك بدۆزنەوە بۆ دەرچوون.

لەو كاتەی كە گەیشتینە قامیشلۆ هەر لە نانەواخانە تاكو سەوزە فرۆش لە ئێمەیان دەپرسی”بۆچی تڕەمپ پشتی لە ئێمە كرد؟ تڕەمپ ئێمەی فرۆشت، تڕەمپ لە پشتەوە خەنجەری لێداین” ئەمانە كۆمەڵێك ڕستە بوون كە ئێمە دەمانبیستن.


لە یەكێك لە گەڕەكەكانی قامیشلۆ پیاوان لەسەر كۆمەڵێك كورسی ڕەنگ سوور لەبەردەم دەرگای ماڵێك دانیشتبوون، وێنەی كۆمەڵێك گەنجیش بە جلوبەرگی سەربازی هەسەدەوە بە دیوارەكانی ماڵەكاندا هەڵواسرابوون، ئەویش مەراسیمی پرسە بوو كە گەنجێكی 22 ساڵە بەهۆی هێرشی توركیاوە لە سەرێكانیێ كوژرا بوو.

شكستی داعش لەم ناوچەیە كۆتایی نەهێنا بە بەخاكسپاردنی تەرمەكان، بەڵكو ئەمجارە سەرەی بەخاكسپاردنی هێزەكانی كوردە كە لە شەڕی توركیادا دەكوژرێن.
پیاوێكی باڵا بەرزی چاو سەوز كە نزیكەی 60 ساڵ تەمەنی كردبوو لێم نزیك بووەوە و بە ئارامی پێی وتم”ئەردۆغان كوردەكانی خۆش ناوێت، دەیەوێت لێرەش بڕۆین” ئەو پیاوە پیرە دەشڵێت”شەڕكردنمان لەگەڵ داعش تەنها شەڕكردن نەبوو بۆ مانەوەی خۆمان، بەڵكو بە نوێنەرایەتی جیهان لەگەڵ داعش شەڕمان كرد، ئەی كوا نەتەوە یەكگرتووەكان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی؟ بۆچی پێش بە ئەردۆغان ناگرن؟”.

لە یەكێك لە نانەواخانەكان نانێكی زۆر ئامادەكرابوو بۆ هێزەكانی سوریای دیموكرات كە لە هێڵی پێشەوەی شەڕكردن بوون لەگەڵ توركیا، باهۆز گەنجێكی 16 ساڵ بوو لەكاتێكدا خەریكی نان كردن بوو سەبارەت بە ئەمریكا و ئەورپاییەكان پرسیاریكرد؟ “پێتوایە ئەو دوو لایەنە ڕێگری لە ئەردۆغان بكەن لە كۆمەڵكوژكردنمان؟، كوڕێكی دیكە لەو بارەوە هاواری كرد، “بۆ دۆناڵد تڕەمپ نەوت لە گیانی ئێمە گرنگترە”.
ئەم گەنجانە نیگەرانن، كۆمەڵێك ڤیدیۆیان لابوو كە لەلایەن ئۆپۆزسیۆنی سوریای هاوپەیمانی توركیا تۆمار كرابوون، پڕ بوون لە ناڕەحەتی و توندوتیژی، ئەوان لە تۆمارە ڤیدیۆییەكاندا”الله اكبر”یان دەوت و كۆمەڵێك گەنج كە دەستەكانیان لە پشتەوە بەستبوون، گوللە باران دەكردن و دەیانكوشتن و سەری ئەسیرەكانیان دەبڕی.
لە قامیشلۆ ڕێگایان بە ئێمەدا كە سەردانی نەخۆشخانەی سەربازی بكەین، ڕۆژدا ناوی ژنێكی تەمەن 30 ساڵان بوو، باڵای كورت و لاواز بوو لە ژووری نەشتەرگەری بەرەو ژوورێكی دیكە دەڕۆیشت، ئەو ژنە بەڕێوەبەری نەخۆشخانەكە بوو، ڕایگەیاند”ئەم ڕاپۆرتانەی ئێوە دەتوانێت چ كاریگەرییەك دروست بكات؟”، راشیگەیاند “كات بە فیڕۆ مەدە، دونیا چاوەكانی داخستووە لەبەرانبەر ئەو ستەمەی لە ئێمە دەكرێت”.

یەكێك لە بریندارەكان ناوی “ژیان” بوو تەمەنی 23 ساڵ بوو، ئەو لەسەر تەختەیەك ڕاكشابوو سەیری دەرەوەی دەكرد، ڕەشی دەوری چاوەكانی داپۆشیبوو دەستێكی و هەردوو قاچی بە سەختی بریندار ببوون، ئەو بە گاڵتەجاڕییەوە دەیوت”لە شەڕ لە بەرانبەر داعش لە كۆبانێ و ڕەققە و منبج بە سەلامەتی ژیانم بەسەر برد، بەڵام نزیك بوو توركیا بمكوژێت”.


لەكاتی هێرشەكانی توركیا و هاوپەیمانەكانی “ژیان” لە شاری سەرێكانیێ بوو كە لەژێر تۆپ و بۆردومانەكانی ئەوان بوو، دەڵێت “ئێمە زۆر بوێرانە لەبەرانبەر هێرشەكانی توركیا وەستاینەوە، دەستكەوتی زۆر باشیشمان لەوان سەند، بەڵام ئاگری سوپای توركیا بەهێزتر بوو، زۆرێك لە هاوڕێكانم كوژران و بریندار بوون”.

لەكاتی گەڕانەوەمان بۆ سوریا لە شارێكی سنووری دیرك چاومان بە “كینو گابرێل” وتەبێژی هێزەكانی سوریا دیموكرات كەوت، پیاوێك تەمەنی 35 ساڵ بوو، كەسێكی باڵا بەرز و دەم بەخەندە بوو، كە مەسیحییەكی سریانی بوو، یەكێك بوو لە دامەزرێنەرانی ئەنجومەنی سەربازی سریانییەكان، هێزەكانیان نەك تەنها پارێزگاری لە ناوچەكانی خۆیان دەكەن، بەڵكو ئەوان یەكێك بوون لە یەكەكانی هێزەكانی سوریای دیموكرات و لەگەڵ داعش شەڕیان دەكرد.
كینو گابرێل لە ڕەخنەگرتن لە دۆناڵد تڕەمپ خۆی پاراست، چونكە ئەو هێشتا ئومێدەوارە كۆماری ئەمریكا بڕیارەكانی لەبەرانبەر ڕۆژئاوا بگۆڕێت و دەست لە پارێزگاری لە كوردەكان هەڵنەگرێت، دەڵێت”بڕیاری دەرچوونی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە سیناریۆیەكی ئاڵۆزە” ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، ئەزموونی ئێمە لە حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی توركیا كوشتن و خراپەكاریی بووە، لەبەرئەوەیە پێموایە خەڵكی ئێمە لەگەڵ حكومەتی توركیا كێشەی هەیە.

وێنەی دیمەنێكی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە سوریا سەرنجی زۆرێك لە ڕاگەیاندنەكانی دونیای بەلای خۆیدا ڕاكێشا، ئەم سەربازە ئەمریكاییە لەسەر ئۆتۆمبێلێك وەستاوە و ڕووی لە هاوڵاتیان كردووە و سەیریان دەكات كە جگە لە لۆگۆی خۆیان لۆگۆی “یەپەژە”شی لەسەر باڵی داناوە، چونكە زۆرێك لە سەربازانی ئەمریكا سەریان لە بڕیارەكەی تڕەمپ بۆ دەرچوونیان لە سوریا دەرنەدەكرد.

 

كینو گابرێل ئاشكراشیكرد، سەربازە ئەمریكاییەكان كەموكورتییان نییە، ئێمە سوپاسیان دەكەین كە هەوڵ و هاوكاریان كردین لەگەڵ داعش جەنگاین، هەروەها سەربازە ئەمریكییەكانیش ناڕەحەت و خەمبارن لەبەرانبەر بڕیارەكەی سەرۆك كۆماری ئەمریكا.
لە پردی هەڵواسراوی دیجلە تێپەڕین و گەڕاینەوە بۆ هەرێمی كوردستان، ئەمجارە كاروانی ئۆتۆمبێلەكانی ئەمریكا دەركەوتنەوە، كە بەپێچەوانەی ئێمە بەرەو سوریا كەوتوونەتەڕێ، چونكە ئەمریكا ئەوەی ڕاگەیاندووە بۆ پێشگیری لە سوپای سوریا بەرەو ناوچە نەوتییەكان لە باكوری ڕۆژهەڵاتی سوریا دەگەڕێنەوە.

لە خولی سەرۆكایەتی دۆناڵد تڕەمپ سەرۆك كۆماری ئەمریكا ئەم جۆرە بڕیار و جموجوڵانە هیچ كەس سەرسام ناكات، چونكە بەردەوام بڕیارە دژ بە یەكەكانی و بڕیارە لەناكاوەكانی وایكردووە پەی بردن بە داهاتووی ناوچەكە ئەستەم بێت.

سەرچاوە: BBC

راپۆرت

لە هەرێمی كوردستان گرانفرۆشییەكی بێ سنوور دەستیپێكردووە

خەڵك-بەشی هەواڵ

گرانفرۆشی نرخی چا، ئاو ، قاوە، شەربەت، خواردنی بەیانی و خواردن بە گشتی لە چێشتخانە، كۆفێ، رێستۆرانت، شوێنە گەشتیارییەكان، نەخۆشخانە ئەهلییەكان هاووڵاتیانی نیگەرانكردووە بە چەند هێندەی نرخی ئاسایی خواردن و خواردنەوەكانە.

بەپێی بەدواداچوونی پەیامنێری (خەڵك) لەنێو هاووڵاتیاندا “لە هەندێك شوێن نرخی دەبەیەك ئاو 5 هەزارە، شەربەتێكی فرێش 5 هەزارە، یەك شیش كەباب 5 تا 10 هەزارە، چایەك تا نزیكەی 5 هەزار دەڕوات، هەروەها قۆزی 15 تا 20 هەزارە، یەك شیش تكەی مریشك شەش هەزارە”.

بەپێی بەدواداچوونەكان ئەو نرخانەی هەرێم لە زۆر وڵاتی دراوسێ و ئەوروپایی گرانترن بە جۆرێك ئەو وڵاتانە وڵاتی گەشتیاری، یان وڵاتی گرنگ و ناسراوی جیهانن و ساڵانە بە ملیۆنان گەشتیار و خەڵكی بیانی ڕوویان دەكەن.

بەڕای ئابووری ناسان بەرزی نرخ لە هەرێمی كوردستان زیان دەگەیەنێت بە كەرتی گەشتیاری و ئابووری لە هەرێمی كوردستان، بەجۆرێك هەر گەشتیارێك جارێك بێت، دوبارە ناگەڕێتەوە.

لیژنەكانی چاودێری نرخیش تاكە پاساویان بۆ بەرزی نرخ ژمارەی ئەستێرەیە، لەكاتێكدا زۆرێك لەو شوێنانەی هەرێم كە ئەستێرەیان پێدراوە لە ئاست ئەستێرەكانیشدا نین، بەڵام بوونی ژمارەی ئەستێرەش ناكاتە نرخی چەندین هێندە.

سەرۆكی لیژنەكانی هاوبەشەكانی قائیمقامیەتی سلێمانی ڕایدەگەیەنێت، نرخی شمەك و خزمەتگوزارییەكان بەپێی شوێن و ئەستێرەی شوێنەكە دیاری دەكرێت.

گۆران قادر سەرۆكی لیژنەكانی هاوبەشەكانی قائیمقامیەتی سلێمانی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، نەخۆشخانە ئەهلیەكان پەیوەندی بە بەڕێوەبەرایەتی تەندرووستی سلێمانییەوە هەیە و ئەوان نرخی شمەك و كاڵاكانیان بۆ دیاری دەكەن.

وتیشی”چێشتخانە میلییەكان بەڕێوەبەرایەتی چاودێری بازرگانی نرخی بۆ دیاری كردوون، بەڵام چێشتخانە گەشتوگوزارییەكان بەپێی ڕێنماییەكانی گەشتوگوزار و ئەو ئەستێرەی دەیاندرێتێ لە یەك ئەستێرەوە تاكو پێنج ئەستێرە حوكم دەكات بەسەر شێوازی خزمەتگوزارییەكانیان و چۆنێتی پێشكەشكردنی، نرخەكانیشیان بەپێی ڕێنماییەكانی گشتی گەشتوگوزار بۆ دیاری كراوە”.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، هەر شوێنێك مۆڵەتی گەشتوگوزاری هەبێت لەسەر مۆڵەتەكانیان ئەستێرەیەكی ئاڵتونی هەیە كە بڕی خزمەتگوزاریەكە دیاری دەكرێت و مەرجیشە ئەو شوێنە گشتیانە مینۆی هەبێت و تەواوی ئەو خواردنانەی پێشكەشی دەكات نرخەكانی لەسەر دانرابێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

سه‌رۆك تره‌مپ به‌ توڕه‌یی رۆیشت بۆ “لوتكه‌ی ناتۆ” و توڕه‌ تر گه‌ڕایەوه‌

خەڵک – لوقمان غه‌فوور- ئه‌مریكا

دره‌نگانی شەوی 4 ی نۆڤێمبه‌ر، سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ له‌ دوا تویتیدا ده‌رباره‌ی كۆبوونه‌وه‌كانی ناتۆ، نوسیویه‌تی:”هه‌واڵه‌ فه‌یكه‌كانی میدیا هه‌وڵده‌ده‌ن  له‌ به‌های گه‌شته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كه‌م لەلەندەن كه‌مبكه‌نه‌وه‌، له‌پیناوی ناتۆ، وه‌ها مامه‌ڵه‌م كرد له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی ناتۆ، كه‌ 130 ملیار دۆلار ساڵانه‌ بۆ ناتۆ زیادكه‌ن، كه‌ 400 ملیار دۆلار ساڵانه‌، له‌ 3 ساڵی رابردوو زیاتر، بێئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌مریكا هیچ زیاده‌یه‌ك ببێت، ته‌نیا رێزگرتنی زۆری ئه‌وێت!”

ئه‌م تویته‌ دوای ئه‌وه‌هات كه‌ چوارشه‌ممه‌ 4ی نۆڤێمبه‌ر سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ، به‌شێوه‌یه‌كی چاوه‌ڕواننه‌كراو ئه‌و كۆنگره‌ رۆژنامه‌نووسییه‌ی ره‌تكرده‌وه‌ كه‌ به‌ر له‌ گه‌شته‌كه‌ی بۆ لوتكه‌ی ناتۆ له‌ له‌نده‌ن، له‌ خشته‌ی كاره‌كانیدا داینابوو.

سه‌رۆكی ئه‌مریكا له‌ تویتێكدا بەر لە گەڕانەوە له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ” ئه‌مڕۆ كۆتایی به‌ كۆبوونه‌وه‌كان هات و ئه‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ واشنگتۆن” “هیچ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی نابه‌ستم چونكه‌ له‌ ماوه‌ی دوو ڕۆژی ڕابردوودا زۆر شتمان كرد” ده‌شڵێت:”گه‌شتێكی سه‌لامه‌ت بۆ هه‌موان”.

بڕیار بوو له‌ دوای چاوپێكه‌وتنه‌ دوو قۆڵییه‌كانی له‌گه‌ڵ ژماریه‌ك ئه‌ندامی ناتۆ، له‌وانه‌ ئیمانۆیل ماكرون سه‌رۆكی فه‌ره‌نسا و جۆستن ترودیۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا، ئه‌نجیلا مێركل ڕاوێژكاری ئه‌ڵمانیا و جۆزیبی كۆنتی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیتالیا، و لەپەراوێزی لوتکەی ناتۆ، سه‌رۆك تره‌مپ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی ببه‌ستێت.

هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆك تره‌مپ به‌ توڕه‌یی گه‌شتی كرد، به‌ڵام توڕه‌تر گه‌ڕایه‌وه‌ كۆشكی سپی، ماراسا ماك كالۆم یه‌كێك له‌ تیمی ڕۆژنامه‌وانی تره‌مپ و نوێنه‌ری فۆكس نیوز، ئه‌وه‌ی رونكرده‌وه‌ كه‌ له‌ دوای كۆبوونه‌وه‌ی چوار قۆڵییه‌كه‌ی یەکەم ڕۆژ بەر لە لوتکە لەنێوان رەجەب ئه‌ردۆگان و ئیمانویل ماكرون و ئەنجیلا مێركل و بۆرس یۆنسن، دۆخی ده‌روونی تره‌مپ گۆڕدرا، ئێمه‌ش بۆمان ڕوننه‌بووەوه‌ ئه‌و سێ سه‌رۆكه‌ چ رێككه‌وتنێكیان له‌گه‌ڵ رەجەب ئه‌ردۆگان كرد، له‌كاتێكدا ئه‌ردۆگان سه‌رۆكی توركیا به‌ر له‌ لوتكه‌ی ناتۆ داوای كۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تره‌مپ كرد ئه‌و نه‌یخسته‌ خشته‌ی كاره‌كانییه‌وه‌.

له‌ نێو ئه‌و فه‌وزایه‌ی ناتۆدا، كه‌ناڵی پاوه‌ر ئاند پۆلیتیكس ئه‌و ڤیدیۆیه‌ی چنگ كه‌وتوو و بڵاویكرده‌وه‌ له‌ هۆڵی كۆشكی بانكنهام له‌ كۆتایی پشووی كاره‌كاندا، جۆستن ترودیۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا به‌هۆی كردنه‌وه‌ی مایكی هۆڵه‌كه‌ ده‌نگی سه‌رۆك وه‌زیران تۆمار ده‌كرێت، كه‌ بە گاڵته‌ئامێز باسی تره‌مپ ده‌كات، بێئه‌وه‌ی خۆی له‌وێ بێت، ده‌ڵێت:”دواكه‌وت له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆنفرانسێکی 40 ده‌قیقه‌یی هه‌بوو”

له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م كاره‌دا كاتێك هه‌واڵه‌كه‌ به‌ تره‌مپ ده‌گات له‌ كۆنگره‌ ڕۆژنامه‌نووسییه‌كه‌یدا له‌گه‌ڵ ئه‌نجیلا مێركل، سه‌رۆك تره‌مپ، ده‌ڵێت:”گه‌نجێكی باشه‌، به‌ڵام 2% نادات به‌ ناتۆ، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌بێت 2%ی بودجه‌ی ناتۆ بدات، جا بۆیه‌ ده‌شێت ئه‌م هه‌واڵه‌ دڵته‌نگی كردبێت!”.

سه‌رۆك تره‌مپ زۆره ده‌مێكه‌ پێداگری له‌زیادكردنی پشكی ناتۆ ده‌كات له‌لایه‌ن وڵاته‌كه‌یه‌وه‌، گۆڤاری تایم-یش له‌سه‌ر زاری په‌یامنێره‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی گواستۆته‌وه‌ كه‌ تره‌مپ له‌ هه‌ردوو ڕۆژه‌كه‌ دووباره‌ی كردۆته‌وه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كردۆته‌وه‌ كه‌ پابه‌ند نه‌بن به‌ 2% ی پشكی ناتۆ ئه‌وه‌ ئه‌مریكا پشكی له‌مه‌ی ئێستاش كه‌مترده‌كاته‌وه‌.

به‌ر له‌بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌ و له‌دوای كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌ی نیوەڕۆی سێ شه‌ممه‌ 3ی نۆڤێمبه‌ر له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسیدا تره‌مپ له‌به‌رده‌م ڕۆژنامه‌نووساندا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا ته‌نگه‌تاو ده‌كات، پرسیار له‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا ده‌كات:”كوا داتا و ژماره‌كانت” كاتێك ترودیو ده‌ڵێت:”له‌ ڕاستیدا كه‌نه‌دا بودجه‌ی به‌رگری ناتۆ-ی زیاد كردووه‌ له‌ ساڵانی رابردودا” به‌ڵام تره‌مپ له‌ژێر فشاردا له‌به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسان ده‌یڵێتەوە:”له‌ كوێییه‌ ژماره‌كانت بیڵێ به‌وان؟” له‌وكاته‌دا ترودیو ڕووده‌كاته‌ كه‌سێیك و ده‌ڵێت:”ئێمه‌ چه‌ندی ناتۆ دابین ده‌كه‌ین؟” ئه‌ویش ئه‌ڵێت 1.38%، واته‌ نزیك 1.4%، له‌وه‌ڵامدا تره‌مپ ده‌ڵێت:”ئەمە گرنگه‌، بەڵام ئێوه‌ بودجه‌یه‌كی باشتان هه‌یه‌، ئه‌بێت زیادی بكه‌ن”.

به‌پێی زانیارییه‌كانی كۆشكی سپی، ساڵی 2016 ته‌نیا 4 ئه‌ندانی ناتۆ 2%ی كۆی گشتی بودجه‌یان خستۆته‌ خزمه‌تی ناتۆ-وه‌، ئێستا له‌ ژێر فشاری تره‌مپ-دا بووه‌ به‌ نۆ ئه‌ندام و چاوه‌ڕوان ده‌كرێت بۆ 2024 ببێت به‌ 18 ئه‌ندام له‌ كۆی 29 ئه‌ندام له‌كاتێكدا ئه‌مریكا خۆی 4.6% ه‌وه‌ دایبه‌زاندووه‌ بۆ 3.8%.

له‌دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌كه‌، له‌په‌راوێزی كاره‌كانی ناتۆ-دا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسی به‌ست، كاتێك پرسیاریان ده‌رباره‌ی ده‌نگه‌ ڤیدیۆییه‌كه‌ لێكرد، له‌وه‌ڵامدا وتی: “ئێمه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تره‌مپ بەڵێنی زۆر گرنگمان پێكه‌وه‌ داوه‌ ده‌رباره‌ی وڵاتی چین و ده‌رباره‌ی كاره‌ بازرگانییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات”، كاتێكیش ڕۆژنامه‌نووسه‌كه‌ لێی پرسی، “داوای لێبوردنت له‌سه‌رۆك نه‌كردووه‌”، بێ وه‌ڵام مایه‌وه‌.

یه‌كێك له‌ تیمی ڕۆژنامه‌نووسانی كۆشكی سپی، كه‌ له‌گه‌ڵ تره‌مپ-دا بووه‌ به‌ ڕۆژنامه‌ی “زه‌ بۆستن بلۆب”ی ڕاگه‌یاندووه‌، كه‌ له‌كاتی گه‌ڕانه‌وه‌دا و لەناو فڕۆکەکەیدا، سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ تره‌مپ-دا ئه‌نجامداوه‌ و پێی وتووه‌ ئه‌و قسه‌ی كردویه‌تی هیچ مه‌به‌ستێكی له‌پشته‌وه‌ نه‌بووه‌ و ته‌نیا وه‌ك گاڵته‌و گه‌پ به‌كاری هێناوه‌ له‌گه‌ڵ ئاماده‌بووان و ئه‌شتوانن گوێ له‌ قسه‌كان بگرنه‌وه‌.

تره‌مپ-یش له‌وه‌ڵامدا پێی وتووه‌:”كێشه‌یه‌كمان نابێت، ئه‌بێت ئه‌و بڕیارانه‌ جێبه‌جێ بكه‌یت كه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ دوو قۆڵییه‌كه‌مان بڕیاردراوه‌ و سه‌باره‌ت به‌ ناتۆ-ش هه‌ر ئه‌بێت 2%ی بودجه‌ی ناتۆ بگرنه‌ ئه‌ستۆ”، بێ ماڵئاوایی، ته‌له‌فۆنه‌كه‌ی به‌سه‌ردا داخستۆته‌وه‌.

ساڵی 2013، ئه‌مریكا له‌ كۆی 890 ملیار دۆلار بودجه‌ی ساڵێكی ناتۆ، 695 ملیاری له‌ئه‌ستۆ گرتووه‌ و ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا، 252 ملیار دۆلاریان له‌ئه‌ستۆگرتووه‌، به‌ڵام بۆ 2019 له‌ كۆی 896 ملیار دۆلار، ئه‌مریكا 685 ملیار دۆلار له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێت له‌كاتێكدا ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا 302 ملیار له‌ئه‌ستۆ ده‌گرن، به‌م پێیه‌ ئه‌مریكا 11 ملیار دۆلاری كه‌مكردۆته‌وه‌ و ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا 50 ملیار دۆلاریان زیاد كردووه‌ بۆ ناتۆ و کۆتایی ٢٠٢٠ دەگاتە ١٣٠ ملیار دۆلار.

هه‌ربۆیه‌ یه‌نس ستۆلتنبێرگ سه‌رپه‌رشتیاری ناتۆ، ئه‌وه‌ی به‌ ڕۆژنامه‌نووسان ڕاگه‌یاند كه‌ ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا له‌چاو ساڵی 2016 توانیویان ڕێژه‌ی 4.6% بودجه‌ی ناتۆ بۆ 2019 زیاد بكه‌ن و له‌ كۆتایی 2020، ئه‌وروپا و كه‌نه‌دا به‌ڵێنیانداوه‌ 130 ملیاری دۆلاری تر زیاد بكه‌ن بۆ بودجه‌كه‌.

جه‌نه‌ڕاڵی خانه‌نشینی سوپای ئه‌مریكی ویسلی كلارك، سه‌ركرده‌ی پێشووی ناتۆ، له‌ لێدوانێكدا بۆ گۆڤاری بزنس ئینسایده‌ر ده‌ڵێت:”تره‌مپ سه‌ركه‌وتوو بووه‌ به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی پشكی ئه‌مریكا له‌ ناتۆ، به‌ڵام لێدوانه‌كانی زۆر توندن و گه‌مه‌یه‌كی توند ده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌وروپییه‌كان كه‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ پره‌نسیپه‌كانی هاوپه‌یمانێتی ناگونجێت كه‌ ئه‌مه‌ په‌ره‌چه‌كرداری ئه‌وان زیاد ده‌كات و ئه‌بێته‌ هۆی داخورانی ناتۆ.

تره‌مپ كونگره‌ رۆژنامه‌نووسییه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌رسێ سه‌رۆكی فه‌رنسا و ئه‌ڵمانیا و كه‌نه‌دا، زۆر توندو ڕه‌ق بوو، زمانی لێپێچینه‌وه‌ی به‌كارئه‌هێنا، كه‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ ناگونجێت”.

ئه‌و جه‌نه‌راڵه‌ ده‌شڵێت:”ئه‌وروپییه‌كانیش خۆیان ده‌زانن به‌بێ ئه‌مریكا ناتۆ هێزێكی ئه‌وتۆ نییه‌، بۆیه‌ ناشوێرن داواكانی تره‌مپ ڕه‌تكه‌نه‌وه‌”.

وتیشی:”له‌ مه‌سه‌له‌ی دابینكردنی خه‌رجی پشكی ناتۆ، تره‌مپ له‌سه‌ر هه‌قه‌، چونكه‌ هیچ شیاو و به‌جێ نییه‌ وڵاتێكی وه‌ك ڕۆمانیا و لیتوانیا و لاتیڤیا، 2%ی بوجه‌ دابین بكه‌ن، به‌ڵام وڵاتێكی وه‌ك ئه‌ڵمانیا 1.3% یاخود وڵاتێكی وه‌ك ئیستۆنیا 2.3% دابین بكات به‌ڵام كه‌نه‌دا 1.4%”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كچان ڕەمزێكی دیاری خۆپیشاندانەكانن
“عیراق یەكەم وڵاتی عەرەبیە دەستبەرداری دیاردەی دەستدرێژی دەبێت”

خەڵك- بەشی هەواڵ
ماوەی نزیكەی دوو مانگە خۆپیشاندانێكی فراوان بەغدای پایتەخت و شارەكانی ناوەڕاست و باشووری عیراقی گرتۆتەوە و سەرجەم چین و توێژەكان بە كچان و ژنانیشەوە بەشدارن و لەو پێناوەشدا سەدان كەس كوژراون و بە هەزاران كەسیش بریندارن، بەڵام ئەوەی بۆتە جێگەی باسی میدیا جیهانییەكان و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان ئەوەیە، هیچ جۆرە دەستدرێژییەكی (سێكسی و دەست بۆ بردن و قسە پێ‌ وتن) بە ژنان و كچان تۆمار نەكراوە.

لەگەڵ ئەوەی گۆڕەپانی خۆپیشاندانەكان پێكدادانی زۆری تێدا دروست دەبێت لەنێوان هێزە ئەمنیەكان و هاووڵاتیان، بەڵام بوونەتە شوێنی كار و فرۆشتنی جلوبەرگی بەكارهێنراوی ئەوروپی “بالە” و هاتووچۆی ماتۆڕ و “توك توك”ەكان، كچان و ژنانیش بەشێوەیەكی ئازادانە هاتووچۆی ئەو بازاڕانە دەكەن، كە نرخیان هەرزانە و شانبەشانی پیاوان و گەنجان بەشداری لە خۆپیشاندانەكانیش دەكەن و چەندین چالاكی هونەری و فریاگوزاری ئەنجام دەدەن.

سەمر، كە كچێكی تەمەن (22) ساڵە بۆ (سپۆتنیك)ی ڕوسی وتویەتی، “ڕۆژانە بەو ڕێگایانەدا دەچین بۆ گۆڕەپانی تەحریر بەبێ‌ ئەوەی هیچ ترسێكمان هەبێت لە تەنگ پێ هەڵچنین و دەستدرێژی بەهۆی دەموچاو و جلوبەرگمانەوە و بەردەوام لە خۆپیشاندانەكان ئامادەییمان هەیە”.

بەپێی ئاژانسەكە، ئەو كچە كە پانتۆڵێكی كاوبۆی و بلوزێكی كورتی لەبەردابووە بە دڵێكی پۆڵایینەوە بەشداری لە خۆپیشاندانەكان كردووە و داواكارییەكانی بەرزكردۆتەوە و دڵخۆش بووە بەوەی زۆرینەن لەگەڵ كچانی خۆپیشاندەر و بە هەماهەنگی لەگەڵ خۆپیشاندەرانی دیكە بەگژ دیاردەی دەستدرێژیدا چوونەتەوە، كە یەكێكە لە كێشەكانی كۆمەڵگە.

سەمر ئاماژەی بەوەكردووە، هیچ كەس نەیدەتوانی بچێت بۆ (باب شەرقی)، كە گۆڕەپانی تەحریر دەكەوێتە نزیكیەوە لەناو جەرگەی بەغدا، چونكە بازاڕێكی میللیە و جگە لە پیاوان كەسی دیكەی لێ‌ نەبوو، ڕێگەش نەدەدرا بە ژنان لە ڕابردوودا پێیدا تێپەڕ ببن لەترسی دەستدرێژی تەنانەت ئەگەر ژنەكە عەبا-شی لەبەردابوایە.

لای خۆشیەوە، شۆفێرێكی (توك توك) بەناوی حسێن-ی تەمەن 19 ساڵ، كە دانیشتووی گەڕەكی سەدرە لە بەغدا وتویەتی، “بەشداریی دەكەم لە گواستنەوەی خۆپیشاندەران و بریندارەكان، هەروەها بۆ یەكەمجار هاوكاری سێ‌ كچە خوێندكارم كرد، كە هاتبوونە گۆڕەپانی تەحریر و شوێنەكانیان نەدەزانی، بۆیە بە توك توكەكەم گەڕاندمن و وێنەم گرتن لە نزیك مۆنۆمێنتی ئازادی و خواردنگەی توركی”.

وتوشیەتی، “كژانی خۆپیشاندەر خوشك و دایكمانن، هەموو گەنجان لە گۆڕەپانی تەحریر ڕێزیان دەگرن و ڕێگاكانیان بۆ دابین دەكەن تاوەكو دەگەنە ناو ڕێڕەوی خواردنگەی توركی و ڕێگاكانیان بۆ چۆڵ دەكەن، هەروەها لە سەرەتای شۆڕشەوە تا ئەمڕۆ هیچ كچێكی خۆپیشاندەر تووشی دەستدرێژی نەبووە”.

وەك لە ڕاپۆرتی ئاژانسەكەدا ئاماژەی پێ‌ دراوە، گەنجان و كچان هەماهەنگی یەكتری دەكەن بۆ پاككردنەوەی شەقامەكان، كە چەند ساڵێكە پشتگوێ‌ خراون و وێنە لەسەر دیوارەكانی نزمە پردەكانی تەحریر و باخچەی نەتەوە و دیوارەكانی دەرەوەی باڵەخانەی خواردنگەی توركی دەكێشن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان