ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

شه‌رم و سیاسه‌ت

ئاراس فه‌تاح

 

بۆئەوەی کولتووری شەرم ھەبێت، پێشتر دەبێت وشیاریی پەشیمانیی بوونی ھەبێت. شه‌رم لە وڵاتی ئێمەدا له‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌دایه‌، چونکە كولتوورێك به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ هیچ سیاسییه‌ك و به‌رپرسێك له‌ قسه‌یه‌كی نابه‌جێ و کردەیەکی به‌دی خۆی پەشیمان نییە و به‌رپرسیارێتی هیچ ده‌رئه‌نجامێكی خراپیشی هه‌ڵناگرێت.

بێگومان هه‌م شه‌رمكردن و هه‌م هه‌ستكردن به‌ گوناهـ دوو كوانووی گرنگی هه‌سته‌ ئینسانییه‌كانمانن. بۆ پێكه‌وه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییشمان هه‌م شه‌رم و هه‌م هه‌ستكردن به‌ گوناهـ جورعه‌یه‌ك له‌ دۆخی پۆزه‌تیڤ و نێگه‌تیڤی تێدایه‌. له‌ ساڵانی په‌نجاكانه‌وه‌ بابه‌تی شه‌رم بووه‌ به‌ یه‌كێك له‌ كایه‌ گرنگه‌كانی ناو لێكۆڵینه‌وه‌ی سۆسیۆلۆژیی و سایكۆلۆژیی. له‌ كاره‌ تیۆرییه‌ سایكۆلۆژییه‌كانی سیگمۆند فرۆیددا هێنده‌ی تاووتوێی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ ده‌بینین، ئه‌وه‌نده‌ شیكاری شه‌رم نابینین. ئه‌وه‌ی من لێره‌دا مه‌به‌ستمه‌ ڕۆچوونه‌ ناو ورده‌كاریی ئه‌م دوو هه‌سته‌ جیاواز و له‌یه‌كتر نزیكه‌ نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستم هێماكردنه‌ بۆ دۆخێكی مه‌ترسییدار ئه‌و‌یش ئه‌وه‌یه‌، چۆن سیاسه‌ت كولتوورێك بۆ كۆمه‌ڵگا به‌رهه‌مده‌هێنێت كه‌ شه‌رم و هه‌ستكردن به‌ گوناهـی تێدا نه‌مێنێت؟

فڕێدانی یاسا بۆ ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان، مانای دروستكردنی فه‌زایه‌كه‌ كه‌ هیچ تاوانێك وه‌ك حه‌رامێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌كدا نه‌كرێت. له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا كێشه‌ی سه‌ره‌كیی نه‌مانی پێوه‌ر بۆ هه‌ستكردن به‌ گوناهـ و شه‌رمگرتن، له‌دوای ڕاپه‌ڕین و دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی كوردییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات. كوشتنی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ و شه‌رم له‌ هه‌رێمی كوردستاندا له‌و ‌چركه‌ساته‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ئه‌نفالچیی و ئه‌نفالكراو، جه‌لاد و قوربانیی، تاوانبار و زیانلێكه‌وتوو، به‌ بڕیارێكی سیاسیی و له‌ژێر سه‌ردێڕی ئاشتبوونه‌وه‌ی گشتییدا، ناچاركران له‌ ته‌نیشت یه‌كتر و له‌گه‌ڵ یه‌كتردا بژین. بڕیاری ئاشتبوووه‌ی گشتیی جه‌لاد و قوربانیی مۆدێلێكی تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگای دوای جه‌نگی كۆمه‌ڵكوژیی دروستكرد، كاتێك ئه‌نفالچییه‌ك ڕووبه‌ڕووی كه‌سوكاری ئه‌نفالكراوێك ده‌بێته‌وه‌، نه‌ شه‌رم بیگرێت و نه‌ هه‌ستیش به‌ گوناهـ بكات. ئه‌م دۆخه‌ به‌یاساییكراوه‌ی ئازادكردنی تاوانباران له‌سه‌رده‌مانی شه‌ڕی ناوخۆییشدا ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی ڕه‌خساند كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌نفالچییه‌ به‌ناوبانگه‌كان له‌ناو پارتی و یه‌كێتییدا پێگه‌ی تایبه‌تیان پێببه‌خشرێت، بۆئه‌وه‌ی بۆیان بجه‌نگن. له‌دوای ڕوخانی رژێمی سه‌دامیشه‌وه‌، هه‌موو ئه‌و داواكراوه‌ كوردانه‌ بۆ دادگاییكردنیان له‌ به‌غدا، له‌لایه‌ن ئه‌م دوو هێزه‌ سیاسییه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا پارێزران.

ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ سیاسه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگای دوای ئه‌نفالدا به‌رهه‌میهێنا، یه‌كه‌مین هه‌نگاوی مه‌ترسییداری كوشتنی كایه‌ی ئه‌خلاق بوو‌ له‌ ڕاگرتنی هاوسه‌نگیی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان. ئه‌م سیاسه‌ته‌ وڵاتێكی به‌رهه‌مهێنا كه‌ كایه‌ی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ به‌ته‌واوه‌تی له‌ناو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان وون ببێت و ئه‌مڕۆش به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌ ئاساییبوونی گه‌نده‌ڵییه‌كی بێوێنه‌ و بێباكییه‌كی سامناكی ساسیاسه‌تمه‌دارن به‌رامبه‌ر به‌ ژیانی هاونیشتیمانیان به‌رجه‌سته‌ده‌بێت. ئه‌م مۆدێله‌ له‌ حوكمڕانیی به‌ وێرانكردنێكی گه‌وره‌ی كۆی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌مان كۆتایی هات. شۆڕشگێڕ و چه‌په‌كانی دوێنێ بوون به‌ حوكمڕان و سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆ، موسڵمانێتی دایك و باوكمان كرا به‌ سه‌له‌فییه‌ت و ئیخوانییه‌ت و جیهادی ئیسلامیی. وێنایه‌ك بۆ سیاسه‌ت به‌رهه‌مهێنرا كه‌ ببێت به‌ كایه‌یه‌ك بۆ شه‌رعییه‌تدان به‌ تاوانكاریی و دزیی و درۆ و بێئه‌خلاقیی، له‌بری رێكخستنی دادپه‌روه‌رانه‌ی كۆمه‌ڵگا و گه‌ڕانه‌وه‌ی ڕێز بۆ قوربانییان و زیانلێكه‌وتووان و دروستكردنی سیسته‌مێكی نوێ بۆ پێكه‌وژیان.

گه‌ر تاوانباری كۆمه‌ڵكوژیی له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا سزا نه‌درێت، له‌بری ئه‌وه‌ی تاوانكار هه‌ست به‌ گوناهـ بكات، قوربانییه‌كه‌ی هه‌ست به‌ شه‌رمده‌كات. هانا ئارێنتی فه‌یله‌سوف له‌ زۆر شوێندا باسی هه‌ستكردن به‌ شه‌رم‌‌ لای ده‌ربازبووانی هۆلۆكۆست ده‌كات، چونكه‌ ئه‌و پرسیاره‌ی لای ئه‌وان دروستده‌بێت، پرسیارێكی وجودییه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من رزگارم بوو له‌كاتێكدا هه‌موو كه‌سوكاره‌كه‌م كۆمه‌ڵكوژكران.

سزادان یەکێکە لە کەرەسەکانی گەڕانەوەی ئەخلاق بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. کاتێک باس له‌ بازرگانێک ده‌كه‌ین كه‌ بەرھەمێکی مه‌ترسییدار بۆ ئاساییشی خۆراك و ژیانی به‌كاربه‌ر دەخاتە ناو بازاڕەوە، کاری دەوڵەتە بەدواچوونی بۆ بکات و سزای بدات. كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ له‌ وڵاتی ئێمه‌دا له‌وه‌دایه‌ كه‌ سیاسییه‌كان خۆیان بازرگانەکانن و له‌سه‌رووی هه‌موو ده‌زگا و یاسا و سزادانه‌وه‌یه‌كن. هه‌ركاتێك بەرھەمی خراپ و سیاسیی به‌د بوون بە یەک پاکێچ لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا، ئه‌وا یه‌كه‌م كاری گرنگ بۆ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ته‌ندروست بۆ كۆمه‌ڵگا، بریتییه‌ له‌ جیاكردنه‌وه‌ی كایه‌ی سیاسه‌ت و بازرگانییه‌ له‌یه‌كتر.

یەکێک لە کێشە ھەرە گەورەکانی کۆمەڵگای دوای ڕاپه‌ڕینی ئێمه‌ ونبوونی کایەی شەرمە. شەرمیش کاتێک نامێنێت کە وشیاریی پەشیمانیی پێشوەخت سڕ‌ کرابێت. مرۆڤ کاتێک شەرم دەیگرێت كه‌ لە کردە خراپه‌كه‌ی پەشیمانبێته‌وه‌. هه‌ر كاتێكیش خراپه‌كاریی په‌شیمانیی و شه‌رمی تێدا نه‌ما و یاسا نه‌بووه‌ هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی تاوانكار و قوربانیی، كۆمه‌ڵگایه‌ك به‌رهه‌مدێت كه‌ یاسای جه‌نگه‌ڵ تێیدا سه‌روه‌رده‌كرێت. كۆمه‌ڵگایه‌ك دروستده‌بێت پڕ له‌ ڕق و كینه‌. ئه‌مه‌ش دیالۆگی نێوان دوو سه‌ركرده‌ی ناو زنجیره‌ی (گه‌مه‌ی عه‌رش)م بیرده‌خاته‌وه‌ كه‌ یه‌كێكیان به‌وی تر ده‌ڵێت: تۆ باش ده‌زانیت كه‌ گه‌له‌كه‌ت ڕقی لێته‌ و تۆش ڕقت له‌وانه‌. له‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ ناته‌ندروسته‌شدا بێباكیی به‌رامبه‌ر ژیانی ئینسانه‌كان و ئاساییشی كۆمه‌ڵگا ده‌بێت به‌ پرنسیپی حوكمڕانێتیی.

كاتێك جنێو و بوختان و ناوزڕاندن و شكاندن ده‌بن به‌ كولتووری باو، مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ئه‌خلاقیی هه‌یه‌ له‌ رێكخستنی كۆمه‌ڵگادا‌. مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات خۆی به‌شێكه‌ له‌ كێشه‌كه‌، نه‌ك چاره‌سه‌ر. كاتێك سیاسه‌ت ته‌نها سه‌رقاڵی ئه‌وه‌بێت دادگا و یاسا دژ به‌و نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووسانه‌‌ به‌كاربهێنێت كه‌ ڕه‌خنه‌یده‌كه‌ن و به‌رامبه‌ر به‌وه‌ش چاوی له‌ ئاست هه‌موو ئه‌و دزیی و گه‌نده‌ڵیی و وێرانه‌ی خزمه‌تگوزراییه‌دا كوێر بێت كه‌ له‌ به‌رده‌میدا ده‌كرێت، مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌هه‌ندێكی گرنگ و كۆڵه‌كه‌یه‌كی گرنگی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌دایه‌، ئه‌ویش ئه‌خلاق و به‌رپرسیارێتییه‌.

له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی بێشانازییه‌، نوێترین شانازیی كه‌ خه‌ڵكی ئێمه‌ به‌ حه‌ماسه‌تێكی گه‌وره‌وه‌ پێشوازیی لێكرد، ئه‌و ڕوحه‌ به‌رگرییه‌ی‌ رۆژئاوا بوو دژ به‌ داگیركاریی له‌شكری توركیی و سیاسه‌تی ڕه‌گه‌زپه‌رستیی ئه‌ردۆگان، كه‌چی ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم ماندوونابن له‌ پشتگیرییكردنی ئه‌خلاقییانه‌ی سیاسه‌ته‌ ڕاسیستییه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی توركیا و پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ جه‌نگه‌ نائینسانیی و نابه‌رامبه‌ره‌كه‌ی دژ به‌ به‌شێكی گه‌له‌كه‌ی ئێمه‌.

نهێنییه‌كی ئاشكرایه‌ كه‌ خواستێك بۆ شكاندنی سلێمانیی بوونی هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نها له‌ سلێمانییدا گه‌نده‌ڵیی گه‌وره‌ی ڕۆشنبیریی و ناڕۆشنبیریی ڕوویدابێت. نه‌ هه‌ولێر و نه‌ دهۆك و نه‌ سلێمانیی به‌وه‌ ناپارێزرێت به‌رامبه‌ر به‌ گه‌نده‌ڵكاره‌كانی بێده‌نگ بێت. باشترین كارێك بۆ پاراستنی سومعه‌ی شاری سلێمانیی سزادانی توندی هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ كه‌ له‌ گه‌نده‌ڵیی بێشەرمانەی ڕۆشنبیرییه‌وه‌ گلاون و وێنه‌ی شاره‌كه‌ و كولتوور و به‌ها ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی وێرانده‌كه‌ن‌، بۆئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی ته‌ندروستی نێوان ئه‌خلاق و ڕۆشنبیریی بۆ شاره‌كه‌ بگه‌ڕێنرێته‌وه.

نوێترین شانازیش دوای ئه‌م هه‌موو كاره‌سات و هه‌واڵه‌ ناخۆشانه‌ ده‌رباره‌ی گه‌نده‌ڵییه‌ ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی سلێمانیی، دانانی سلێمانیی و شاری سنه‌یه به‌‌ شاری داهێنەرانی ئەدەب و داهێنەرانی موزیك له‌سه‌ر لیستی یونیسكۆ. زانیارییه‌ دروسته‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، هه‌م فیكره‌كه‌‌ و هه‌م به‌شی شێری كار و ماندووبوونه‌ گه‌وره‌كانی پشت به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م شانازییه‌، موڵكی ئه‌وانه‌ نه‌بوو كه‌ شاره‌كه‌ له‌ڕووی ڕۆشنبیریی و ئیدارییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن، به‌ڵكو فیكره‌ی (ده‌یڤید شوک)ی هاوسه‌ری (د. ماری لابرۆز) بوو كه‌ رێكخراوێكیان به‌ناوی (كه‌شكۆڵ)ه‌وه‌ له‌ زانكۆی ئه‌مریكی سلێمانیی هه‌یه‌ و هه‌موو كاره‌ گرنگه‌كانی مه‌یسه‌ركردنی ئه‌م شانازییه‌یان بۆ شاره‌كه‌ و به‌رپرسه‌كانی كرد، كه‌ شانازیی پێوه‌ده‌كه‌ن. ماڵیان ئاوا…

ریکلام

وتار

كۆنفرانسی ئاسایشی میونشن و دەرفەتە جیاوازەكان بۆ هەرێمی كوردستان

محەمەد عەلی

پاش سەرھەڵدانی داعش و كۆنتڕۆڵكردنی بەشێكی فراوانی عێراق، دواتر تێكشكاندنی ئەفسانەكەی لە رێگەی پێشمەرگەی كوردستانەوە بە سەركردایەتیی (سەرۆك بارزانی) ئیدی زۆرینەی ساڵان وەفدی ھەرێـم لە كۆنفرانسی ئاسایشی میونشن بەشدار بووە، بەڵام ئەوەی جیاوازی دەكات لەوانەی پێشووتر، ئەوەیە كە لە ئێستادا كێشەكانی جیھان گۆڕاون و ھاوكات گرینگییەكی جۆریی دەدرێت بە وەفدی حكومەتی ھەرێمی بەشدار لە كۆنفرانسەكەدا.

 

تایبەت بە ھەرێمی كوردستان، لە دوای ئاڵۆزبوونی ڕەوشی عێراق و گۆڕانی ھاوكێشەی ھێز لە ناوچەكەدا، دروستبوونی دیفاكتۆی كوردستانی ڕۆژئاوا، ئەم كۆنفرانسە دەرفەتێكی زۆر جیاوازە بۆ كوردستان، بەوەی لە لایەكەوە بتوانێت پاڵپشتیی زیاتر بۆ كوردستان بەدەست بھێنێت وەك دوورگەیەكی ئارامی ناوچەكە و ھەم لە رووی ئابووریشەوە بانگھێشتی وڵاتان بكات بۆ ئەوەی ھانی كۆمپانیاكانیان بدەن وەبەرھێنانی زیاتر لە كوردستان بكەن و یارمەتیدەری كوردستان بن لە ھەمەجۆركردنی داھاتەكانی، ئەمەش كاریگەریی ڕاستەوخۆی دەبێت لە باشكردنی ڕەوشی دارایی ھەرێم، ھاوكات وەفدی ھەرێم ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و ھەوڵەكانی چڕكردەوە بۆ دروستكردنی كۆدەنگییەك لەسەر ئاستی وڵاتان بۆ پاڵپشتیكردن لە قەوارەی رۆژئاوا.

 

جیاوازییەكی تری كۆنفرانسی ئەمساڵ، پێكھاتەی وەفدی بەشداری ھەرێمی كوردستان بوو لە كۆنفرانسەكەدا، بەو ھۆكارەی زۆرینەی پرسەكانی باسكراو لەم كۆنفرانسە نێودەوڵەتییەدا، پەیوەندیدارن بە رەوشی ئەمنی و سەربازییەوە، بۆیە بەشداریی كەسایەتیی سەرۆكوەزیران كاك (مەسروور بارزانی)، خۆی لە خۆیدا خاڵێكی بەھێزی وەفدی بەشداربووی ھەرێمە، چونكە جەنابیان لە ڕابردوودا ڕۆڵی گرینگی ھەبووە لە پاراستنی ئەمنییەتی ھەرێم و یەكێك بووە لە فەرماندەكانی بەشدار لە تێكشكاندنی داعش و ھاوكات سەركردایەتیی دەزگایەكی كردووە، كە ھاوكار بووە لە پوچەڵكردنەوەی دەیان ھێرشی خۆكوژی و دەستگیركردنی چەندان سەركردەی دیاری ڕێكخراوە تیرۆرستییەكان لە عێراقدا.

 

دەكرێ بڵێین، كۆنفرانسی ئەمساڵ، یەكەمین كۆنفرانسە لە دوای دەرچوونی بەریتانیا لە یەكێتیی ئەورووپا، بەو ھۆكارەی ئەڵمانیا سەرۆكایەتیی دەكات، بۆیە بە ھاوكاریی فەڕەنسا دەیانەوێت یەكێتیی ئەورووپا ڕۆڵێكی زیاتری ھەبێ لە ئاراستەكردن و چارەسەركردنی كێشەكانی جیھان، وتەكانی (سەرۆك ماكرۆن)یش لە یەكێك لە پانێڵەكاندا، كاتێك وتی، بەھێزبوونی ڕووسیا كێشەی بۆ ئێمە دروست كردووە لە سووریا و لوبنان، باشترین بەڵگەیە بۆ ویستی ئەورووپیەكان لە بەھێزبوونی پێگەیان لە داھاتوودا، ھاوكات دەكرێ ئەم كۆنفرانسە بە ھەلێك ھەژمار بكرێ بۆ ئەورووپیەكان بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی ھاوكێشەی ھێز لە ناوچەكە و جیھاندا.

 

بەشداریی ھەرسێ جەمسەری جیھان بە شێوەیەكی بەرچاو، جیاوازییەكی تری كۆنفرانسی ئەمساڵە، هەروەها ئەمەریكا نزیكەی بە تەواوی ستافە وەزارییەكەی بەشدارە لە كۆنفرانسەكەدا و ڕووسیاش بە وەفدێكی كاریگەر بوونی ھەیە، وڵاتانی ئەورووپیش بە ھەموو ھێزیانەوە بەشدارن، بە جۆرێك دوای ڕاگەیاندنی ڕێككەوتننامەی سەدە و بڵاوبوونەووەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا لە چین، ھەریەكەو دەیەوێت روئیای خۆی ڕوون بكاتەوە، ئەمەریكا دەیەوێت زۆرترین پاڵپشت بۆ پلانی ئاشتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەراست كۆبكاتەوە و ڕووسیاش دەیەوێت بە ڕێككەوتن لەگەڵ ئەمەریكا و ئەورووپا، ئەو بۆشاییە پڕبكاتەوە كە چین دروستی كردووە لە دوای ھاتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا، ئەورووپییەكانیش دەیانەوێت ئیدی لە ژێر ھەژموونی ئەمەریكا دەربچن و وەكو جەمسەرێكی سەربەخۆ مامەڵە بكەن.

 

وێڕای هەموو ئەمانەش، لە ئێستادا بڕیاری ئەوە ھەیە ناتۆ لە داھاتوودا ڕۆڵی زیاتری ھەبێ لە عێراق، هەروەها زۆرترین كۆبوونەوەكانی وەفدی ھەرێم لەگەڵ وەزیرانی بەرگریی وڵاتانی ئەندام بوو لە ھاوپەیمانیی ناتۆ، بە تایبەتی ئەمەریكا كە سەركردایەتیی ھەردوو ھاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی و ناتۆ دەكات، ئەمەش دەرفەتێكی باش بوو بۆ ھەرێم كە دیدگا و داواكارییەكانی خۆی ڕوون بكاتەوە، بە تایبەتی سەبارەت بە بەھێزبوونەوەی داعش و شێوازی بەڕێوەبردنی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی ھەرێم، ھاوكات ھاندانیان بۆ بەردەوامبوونیان لە یارمەتیدانی ھێزی پێشمەرگەی كوردستان و پڕچەككردنیان، ئەمەش وادەكات كە پێگەی ھەرێم لە ڕووی سەربازییەوە بەھێزتر بێت و ڕۆڵێكی زیاتر و كاریگەرتری لە عێراق و ناوچەكەدا ھەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

گرنگی پشکنینی DNA لەدۆسیەی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا

سالار مەحمود

لە ساڵانی رابردوودا کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال داوای زەوی و خانوویان دەکرد، داوای مووچەو باشکردنی ژیانیان دەکرد، داوای سەرەتاییترین مافەکانی خۆیان دەکرد.
بەشێکی کەم لە داخوازیەکانیان جێبەجێ کران. بەتێپەڕبوونی رۆژگار حکومەتەکان نەک ئەرکەکانی سەرشانیان لە دۆسیەی ئەنفالدا بەجێ نەهێنا، بەڵکو بە فشارو خۆپیشاندان و ناڕەزایی دەربڕینی کەسوکاری قوربانیانیش بەدەنگەوە هاتن بۆ داخوازیەکانیان زۆر کەم بوو.
ماوەیەک داوای هێنانەوەی ئیسک و پروسکی قوربانیەکانی گۆڕە بەکۆمەڵەکانیان دەکرد. ئەوە بوو ساڵ نا ساڵێک بەبێ فەحسی Deoxyribonucleic acidدی ئین ئەی DNA (الحمض النووی). چەند روفاتێک هێنرانەوە لەگەرمیان و چەمچەماڵ و دوکان و بارزان بەخاک سپێردرانەوە.
لە ئێستا بەگشتی و دوای هەڵدانەوەی گۆڕێکی بەکۆمەڵی سەماوە کە ۱۷۱ ژن و مناڵی لێ دەرهێنران.
بابەتی فەحسی دی ئین ئەی ئیتر ئەو ئەرکەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت.
نابێ نەزانرێ ئەو ئیسک و پروسکانە کێن و لەچ خێزان و گوند و دایک و خوشک و براو باوکی کێن؟
چەندین ساڵەو لە بۆنەی جیاجیادا داوای وەرگرتنی سامپڵی کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال دەکرێت بۆ ئەوەی لەکاتی دەرهێنانی ئیسک و پروسکی ئەنفالکراوەکاندا بەراورد بکرێن.
ئەم کارە ئەرکی هەردوو حکومەتی عیراقی و حکومەتی هەرێمی کوردستانە.
بەتایبەتیش لەهەرێمەوە دەبوو ئەم ئەرکە جێبەجێ بکرایە، چونکە کەسوکاری قوربانیەکان لەهەرێمن. بەشێکیان لەناوچە دابڕاوەکانن.
لەهەردوو کۆنگرەی نێودەوڵەتی گۆڕەبەکۆمەڵەکانی دووەم و سێیەم لە راسپاردەکاندا ریزبەند کراوەو داواکراوە کە فەحسی DNA بۆ کەسوکاری قوربانیەکان بکرێ. جگە لەناسینەوەی ئیسک و پروسکەکان بۆ بابەتی بە جیهان ناساندن و لەیادنەکردن و ناسراوی گۆڕەکان و ناونیشانیان و بە زانستی کارکردن لەو دۆسیەیە گرنگی زۆری هەیە.
لەناو گۆڕەکاندا زۆرینەی روفاتەکان ناناسرێنەوە بەکۆمەڵ و بەبێ تەسکەرەو جنسیە. کەمیان نەبێ.
تەنیا بەجل و بەرگ و هەندێ بەڵگەی تردا کە دەزانرێ کوردن و خەڵکی کوردستانن لەوە زیاتر نازانرێ.
بەبێ پشکنینە سەرەکیەکە هەروا دەهێنرێنەوە کوردستان، بەس ژمارە کراون. بەخاک دەسپێردرێن بەکێلی بێ ناوونیشانەوە!
ئەم بابەتە ئیتر دەبێ جدی کاری لەسەر بکرێ
وەک چۆن لە کۆنگرەی دووەمی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لەهەولێر ساڵی ۲٠٠۸ بە راسپاردە لە خاڵی (۱۱)دا داوا لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کراوە.
ئەمەش دەقەکەیەتی وەک خۆی (
11- دعوة الحكومة العراقية لإعداد البنى التحتية للتنقيب عن المقابر الجماعية بتوفير مختبرات فحص الحمض النووي وقواعد البيانات).
بەهەمان شێوە لە کۆنگرەی سێیەمی گۆڕەبەکۆمەڵەکان لە ساڵی ۲٠۱۱ی نەجەف بە راسپاردە حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان لەم ئەرکە ئاگادار کراونەتەوە.
ئەمەش دەقی راسپاردەکەیە. (
11- دعوة الحكومة العراقية الى تكثيف الجهود من أجل جلب مختبرات (DNA) وتأهيل كوادر وطنية لاستعمالها ، استكمالاً للإجراءات الفنية الخاصة بملف المقابر الجماعية ).
کەواتە چەندین ساڵە هوشیاریی دەدرێتە حکومەتەکان بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.
ئەم بەبیرهێنانەوەم بەپێویست زانی، چونکە هێشتا درەنگ نیە. لەو روانگەوەی سەدان گۆڕی بەکۆمەڵ ماون هەڵبدرێنەوەو سەدان هەزار مرۆڤ ماون لە ژێر خاک دەربهێنرێن کە بەکۆمەڵ کوژراون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئامانجی خۆپێشاندەران بۆ بوو بە سیاسی؟

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

ماوەیەکە خۆپێشاندان بەغدادی پایتەخت و زۆربەی شارنشینە شیعەکانی باشووری عێراقی گرتۆتەوە، دۆخی سیاسیی ئێستای عێراق بە ئاقارێكی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت. گوشاری شەقام و خواستی خۆپیشاندەران لەسەر ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق،بە جۆرێکە نوێنەرانی خەڵكیان لەو ئەنجومەنەدا ناچار كردووە یاسای هەڵبژاردنی عێراق هەموار بكەنەوە.ئێستا پەرلەمان لە ژێر گوشاری ئەواندا دەجوڵێتەوە.!

لەئێستادا کێشەو ئاڵۆزیەکان بە جۆرێکە دەست تێوەردانی دەرەکی کردووە بە دیفاکتۆ.رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەمریكای هیناوەتە سەرخەت و پێشنیاری خۆیان بۆ گۆڕانكارییەكانی داهاتووی عێراق هەیە، وڵاتانی ناوچەكەش (بەتایبەتی ئێران) كاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەخۆیان لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق هەیە.

ئەوانەی ئێستا دەسەڵاتی عێراقییان بەدەستە پاشکۆی ئەو ووڵاتانەن کە بێ مۆڵەتی یاسایی دەستێوەردان دەکەن، هەرچیەکیان بوێ کەس بۆی نیە دەست بێنێتە ڕێیان،بۆیە ناتوانن داخوازیەکانی خۆپێشاندەرانی عێراق جێبەجێبکەن و ببێتە مایەی دامرکاندنەوەی شەقام، بەداخەوە ئەو چینە جڵەوو دەسەڵات بەدەستە ھیچ شتێکیان پێ نییە کە پێشکەش بە عێراقی بکەن،لە میوانێکی رەزاقورس دەچن کە بوونەتە بار بەسەر عێراقیەکانەوە.

هەر بۆیە ئەوەی ئەو خۆپیشاندانانە لە خۆپیشاندانەکانی پێشووتر جیادەکاتەوە ئەوەیە کە خۆپیشاندەران ھیچ سەرکردەیەکیان نییە و گوێ بۆ ھیچ کەسێک راناگرن، تەنھا داواکارییەکانی خۆیان نەبێت. ئەم نەوەیەی کە ھاتووەتە سەرشەقام ئیعتیبار بۆ ھیچ شتێک دانانێت، نە بۆ مەرجەعییەت نە بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت، بەڵکو ئامانجی ئەوەیە کە ئەم چینە گەندەڵە لە دەسەڵات لابدات، ئەمەش خاسیەتی جیاکەرەوەیە لە نێوان خۆپێشاندانەکانی ئێستا و رابردوودا.

بەڵام بە هۆی بێ بەرنامەیی و پەرتەوازەیییانەوە تا دێت داواکاریەکانیان گۆڕانی بەسەردادێت،خەریکە ئامانجە راستەقینەکەی خۆی کە چاکسازیە لەدەست دەدات،ماوەیەک دەنگۆی ئەوە هەبوو یەکێک لە داواکارییەکانیان هەموار کردنەوە و گۆڕینی دەستوور بێت، یان داوای گرینی هەرسێ سەرۆکایەتیکەو هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پەرلەمانیان دەکرد،جار جارەش هەر لە ناو خۆپێشاندانەکانەوە چەند دەنگیکی نەشاز هەبوون کە هەر لە دەنگ و ڕەنگی بەعسیەکان دەچوو هەرەشەو گورەشەیان لە هەرێمی کوردستان دەکرد.ئەم بەدگومانیە وایکرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەری خۆپێشاندانەکان لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی عێراقدا کەمتربێتەوە.ئەمەش بە پێی بۆچوون و لێکدانەوەی شارەزایانی سیاسی داخوازییەکی مەدەنی نییە و خزمەت بە داخوازییەکانی خۆپێساندەران ناکات و ئامانجی سیاسی لە پشتە و ئەمەش گومانی لە لای چاودێران و شارەزایانی سیاسی دروستکرد، کە خۆپێشاندانەکان مەدەنی نەبن و کەسایەتی سیاسی و لایەنی سیاسی و دەستی دەرەکی لە پشت بێت.

هەندێ لەو دەنگە نەشازوو کەسە گوماناویانەی ناو خۆپێشاندانەکان وایکرد کە ئامانجەکە بگۆڕدرێت بە ئامانجی سیاسی و نانەوەی ئاژەوەو بەلاڕیدا بردنی داواکاریە رەواکانی خەڵکی بەشمەینەتی عێراق،بەهانەی دابەدەسەڵاتی جێبەجێکار بۆ گرتنەبەری توندوتییژی بەرانبەریان، هەروەک بینیمان کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لەو زنجیرە خۆپێشاندانانەدا کە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بە دۆخی نالەباری راژەکارییە گشتییەکان ، نەبوونی هەل و دەرفەتی کارکردن و گەندەڵیی ئیداری دەسپێکرا و ئەو ناڕەزایەتییانە ئامانجەکانی گۆردران بۆ ڕوخانی دەسەڵات و سیستەمی سیاسی لەووڵات، هەر بۆیە توندوتیژیی وگرژییان لێکەوتەوە و دەیان کوژراو و برینداری بەدوای خۆیدا هێنا،پاشان عێراقی لە بازنەیەکی داخراوی خوێناویدا تائێستاشی لەگەڵدابێ بێ چارەسەر هێشۆتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان