ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

عێراق: ئایندەیەکی لێڵ!


عەتا قەرەداغی

 

ئایا عێراق دەبێتە یان دەکرێتە وڵاتێکی دیموکراتی؟ رەنگە زۆر بە سادەیی وەڵامی بەڵێی ئەم پرسیارە ببیستین. بەڵام ئەگەر بپرسین چۆن و بە چ میکانیزمێک ئەوە دەکرێت یان روودەدات؟ دیسان رەنگە ئەوە ببیستین وەکو هەر دەوڵەت و کۆمەڵگەیەکی تری ئاسایی، کۆمەڵگەو دەوڵەتی عێراقیش دەشێت ببێتە سیستێمێکی دیموکراتی. بەڵام ئایا بەڕاستی ئەگەری بە دیموکراسیبوونی کۆمەڵگە دواکەوتووەکان، کۆمەڵگە بنیاد و عەقڵ خێڵایەتی و ئایینی و داخراو و تائیفیەکان هەیە؟ ئەگەر هەیە چۆن و بە چ شێوەیەک و کام دیموکراسی؟ ئایا دیموکراسی بە بڕیارو تەنیا بە روخاندنی سیستێمیکی بەڕێوەبردن و درووستکردنی سیستێمێکی تر لە شوێنەکەیدا دەبێت؟ ئایا چ پەیوەندیەک لە نێوان ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و دیموکراسیدا هەیە؟ ئایا دیموکراسی تەنیا دەستاودەستکردنی دەسەڵاتە؟

ئاشکرایە دیموکراتی و قبوڵکردنی ئەویترو پێکەوە ژیان، لە ئاستی یەکەمدا پەیوەندییان بە پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و پەروەردەو کەلتوورەوە هەیە. لە ئاستی دووەمدا پەیوەندی بە گواستنەوەی ئاراستەی پەیوەندییەکانەوە هەیە لە شێوازی هەرەمیەوە بۆ شێوازی ئاسۆیی. هەروەها کۆی ئەمانەش بنەمان بۆ بەرهەمهێنانی تاکەکەسی خاوەن شوناس، بەو مانایەی کە زیاتر لە تاکە عەقڵێک و زیاتر لە تاکە بۆچوونێک و تاکە روانینێک و تاکە  لێکدانەوەیەک بۆ دنیا هەبێت.

ئاشکرایە کۆمەڵگەی عێراقی کۆمەڵگەیەکی دواکەوتووی داخراوی خێلایەتیە کە تا سەرئێسقان لێوان لێوە لە کەلتووری بەدوی عەرەبی و لە کەلتووری تاک رەهەندو دواکەوتووی ئاسۆ تاریکی مەزهەبی، بەجۆرێک بەهاو پێگەی مەزهەب و بەهاو پێگەی کەلتووری بەدو گەلێک لە بەهای کەسێتی عێراقی بەزترو سەنگینترن. راستە عێراق لە رووی سەرچاوە سروشتیەکانەوە دەوڵەمەندەو بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانیش دەستکردن بە کشتوکاڵ و داهێنانی یەکەم ئەلفابێت و خوێندن و دانانی یاساش لێرە دەستیان پێکردووە، بەڵام ئاشکرایە ئەوانە بەرهەمی ئەو ئیتنیک و نەتەوانە بوون کە پێش هاتنی رەگەزی عەرەبی و پێش گەیشتنی ئیسلام بە دۆڵی دوو رووبارەکە تێایدا ژیاون. واتە ئەوەی لە عێراقی دێریندا بەرهەمهاتووە هیچ پەیوەندییەکی  بەو عەرەبانەوە نیە کە لە هاتنیانەوە بۆ عێراق هۆکاری کوشتن و بڕین و وێرانکردن و سڕینەوەی شارستانێتی میزۆپۆتامیا بوون. واتە ئەگەر پێش هاتنی عەرەبەکان لەم جوگرافیایەدا شارستانیەتێک هەبووبێت، ئەوا لە هاتنی ئەواندا رووخاوە. رەنگە هەر ئەوەش وای لە بیرمەندێکی وەکو هیگڵ کردبێت لە کتێبە بەناوبەنگەکەیدا “جیهانی رۆژهەڵات” بەهیچ شێوەیەک باسی شتێک نەکات بەناوی شارستانێتی عیراقی، یان شارستانی میزۆپۆتامیا.

ئاشکرایە لە دوای فەتحی ئیسلامی و بە تایبەتی دوای کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی خەلیفەکانی راشیدین و گواستنەوەی دەسەڵاتی خەلافەت بۆ عێراق، هەر لەوکاتەی خەڵکی کووفە بەڵێنیان بە حسەینی کوڕی عەلی دا کە بیکەنە خەلیفەی مسوڵمانان کەچی فێڵیان لێکرد و بەکوشتیان دا، عێراق زەمینەی فریودان و بەڵێن شکاندن و خوێنڕشتن بووە. ئەمەویەکان و عەباسیەکان و پاشانیش تورکە هەمەجەکان کە فەرمانڕەوایی عێراق و ناوچەکەیان کردووە، سەرگەرمی کوشتن و بڕین و خوێنڕشتن بوون. واتە لە عێراقدا بە درێژایی مێژووی دوای فەتحی ئیسلامی بەشی ئەوەندە سەقامگیری درووستنەبووە، کە زەمینەی عیمرانی هەمە لایەن بڕەخسێنێت. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە لەم وڵاتەدا زەمینە نەڕەخساوە بۆ عیمرانی مادی و مرۆیی، کە مەبەست لەم قسەیەش نەڕەخساندنی زەمینەی پەرەسەندنی ژێرخانی کۆمەڵایەتی و بەوپێیەش پەرەنەسەندنی کۆمەڵایەتیە، واتە نە ئابووری بەوجۆرە پەرەی سەندووە ببێتە بزوێنەری مێژوو، نە سەرخانێکی ئەوتۆ لەو زەمینە ئابووریە دواکەوتووەدا بەرهەمهاتووە کە تیایدا تاکەکەسی خاوەن شوناس دروست بووبێت، کە بەبێ ئەم دوانەش نەک هەر دیموکراتی و یەکتر قبوڵکردن و پێکەوە ژیان ئەستەمە، بەڵکو لە رووی راستیەوە چاوەڕوانی ئەوەش ناکرێت لە زەمینەیەکی وەهادا بنەمای پەرەسەندن فەراهەم ببێت.

لە مێژووی پێش جەنگی یەکەمی جیهانیدا، کۆمەڵگەی عێراقی کۆمەڵگەیەکی خێڵایەتی دواکەوتووی پەراوێزی مێژوو بووە، کە دابەشکرابوو بۆ چەند ولایەتێک لە ژێر سایەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیدا. مەبەستمان لەم قسەیەش ئەوەیە کە هەتا هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی کۆمەڵگەی عێراقی نە لەسەر زەمینەی خێڵایەتی و بنەماکانی خوێن و دەمارگیری و ئایین، نە لەسەر بنەمای پەرەسەندنی ئابووری و دروستبوونی چینی ناوەند لە دوای روخاندنی خەلافەتی عەباسیەوە، جارێکی تر نەیتوانیووە دەوڵەت بەرهەم بهێنیت. لەدوای روخاندنی دەوڵەتی عوسمانیش، ئەو دەوڵەتە دەستکردەی کە ئینگلیزەکان لە عێراقی عەجەمدا بۆ عەرەبیان دروستکرد، نە زەمینەی کۆمەڵایەتی و ئابووری و نە زەمینەی عەقڵی و کەلتووری کۆمەڵگەی عەرەبی عێراقی لە ئاستی بەرهەمهێنانی دەوڵەتدا نەبوون. واتە کۆمەڵگەی عێراقی دەوڵەتی بەرهەمنەهێناوە، بەڵکو بە بڕیار دەوڵەتی بۆ دروستکراوەو تەنانەت مەلیکیشی لە حیجازەوە بۆ قەرزکراوە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە تەنانەت ئینگلیز لە کۆمەڵگەی عێراقیدا کەسێکیان نەدۆزیووەتەوە بە شایانی ئەوەی بزانن ئەو دەوڵەتە بەڕێوە ببات کە ئەوان دروستیان کرد. کەواتە ئەو زەمینەی دەوڵەتی عێراقی تێدا دروستکراوە نەک زەمینەی بنیادنانی دیموکراتی و سدستێمێکی باشی بەڕێوەبردن نەبووە، بەڵکو دەوڵەتە دروستکراوەکەش بووکەڵەی دەستی بەریتانیا بووە. بەڵام خاسێتیکی دیاری ئەو دەوڵەتە لەو جوگرافیایەدا کە تیایدا دروستکرا، ئەوە بوو کە سەرباری ئەوەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی شیعە چەند ئەوەندەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی سونە بوون بە تایبەتی پێش لکاندنی باشوری کوردستان بەو دەوڵەتەوە، کەچی مەلیک و پێکهاتەی گشتی یان دیاری دەوڵەتەکە سونە بوون. رەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە سەرهەڵبدات بۆچی کەمینەی سونە سەپێندران بە سەر زۆرینەی شیعەدا؟

ئایا ئینگلیزەکان متمانەیان بە شیعە نەبوو، یان شیعە هێندە دواکەوتوو بوون شایانی ئەوە نەبوون دەوڵەتیان بدرێتە دەست؟ واتە روونتر بڵێین ئایا ئینگلیزەکان پێیان وابوو کە شیعە نوێنەرایەتی بەدوی عەرەبی دەکەن و لە ئاستی دەوڵەتداری و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا نین؟ تەنانەت لە روخاندنی دەوڵەتی پاشایەتیشەوە، هەتا روخاندنی رژێمەکەی سەدام حسەین، هەر سونە فەرمانڕەوای عێراق بوون و بەوەش سونە سەرباری خراپ بەڕێوەبردنی وڵات و کوشتن و وێرانکردن، بەڵام بوون بە خاوەنی جۆرێک لە کەلتووری دەوڵەتداری، لە کاتێکدا زۆرینەی شیعەو کوردیش وەکو نەتەوەیەکی وڵات داگیرکراو لەلایەن عێراقەوە بەردەوام لە دەرەوەی دەوڵەت و دەوڵەتداری بوون. ئەزموونی فەرمانڕەوایی و دەوڵەتداری سونە، ئەزمونی پارتی سەرکردەو سەرکردەی تاکوتەنیا بوو، واتە فەرمانڕەوایی تاکە سەرکردەی دیکتاتۆر کە ئەوەش ئەزموونی سیستێمی سەرۆکایەتی بوو کە چل و پێنج ساڵ عێراقی بەڕێوەبردووە.

کاتێک ئەمەریکا رژێمەکەی سەدام حسێنی روخاند، وای نیشان دەدا کە سیستێمیکی دیموکراتی لە عێراقدا دادەمەزرێنێت. بێگومان رێکارە سیاسی و ئیداری و یاساییەکان  بۆ هەڵبژاردن و پێکهێنانی پەرلەمان و سەرۆکایەتی کۆمارو حکومەت لەبەرگیران و لەو کاتەشەوە تاکو ئیستا چەند هەڵبژاردنێک کراوەو بە رووکەشیش دەستاودەستی دەسەڵات کراوە. ئەوەشی لە کۆمەڵگە دواکەوتوو، مەزهەبی و تائیفی و خێڵکیە داخراوەکانی وەکو عێراقدا بۆ دیموکراسی چاوەڕوان دەکرێت هەر ئەوەیە، چونکە دیموکراتیی زیاتر لەو روکەشەی لە عێراقدا بینیومانە، لەسەر بنەمای پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بوونی کەلتووری دیموکراتی و پێگەیشتنی تاکەکەسی خاوەن شوناس و گۆڕانی ئاراستەی پەیوەندییەکان لە هەرەمیەوە بۆ ئاسۆیی دەگاتە ئەنجام، کە ئەم بنەما پێویستانەش بۆ دیموکراسی لە کۆمەڵگەی عێراقیدا یان بوونیان نیە یان ئەگەر هەشبن لە ئاستی زۆر لاوازدان، بۆیە جاوەڕونکردنی ئەوەی کە کێشەکانی عێراق لە رێگای سیستیمێکی دیموکراسیەوە چارەسەر بکرێن جۆرێکە لە خەیاڵ. بەڵام ئاشکرایە بە هەموو کێشەکانیەوە خراپترین سیستێمی پەرلەمانی بۆ وڵاتە دواکەوتوو فرە ئیتنیک و فرە ئایین و فرە مەزهەبەکانی وەکو عێراق زۆر لە سیستێمی سەرۆکایەتی باشترە، کە لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا دەبێتە سیستێمی تاکەکەسی و دیکتاتۆری.

بنەماکانی تەوافوق لە عێراقدا هەڵوەشاونەتەوەو وەکو بینیمان لە هەڵبژاردنی پێشوویشدا، دەنگی دەنگدەران و ژمارەی کورسی هیج بەهایەکی نەبوو لە پێکهێنانی هەر سێ سەرۆکایەتیەکەدا، چونکە ژمارەی کورسیەکانی ئەو سێ کەسەی لەسەر سێ کورسی یەکەمی عێراق دانیشتوون بایی پۆستی وەزیری دواهەمین وەزەرەتی عیراق نەبوو. کەواتە کێ ئەمانەی دانا؟ دەنگدەری عێراق یان لیستە یەکەمەکانی عێراق یان رێکەوتنی ژێربەژێری ئێران و ئەمەریکا؟ بێگومان لێرەوە دەردەکەوێت کە هەڵبژاردن و دەنگی خەڵک هیچ بەهایەکی نەبووە، ئیتر گرنگ نیە ئەو سێ کەسە گونجاون بۆ پۆستەکانیان یان نا؟ واتە ئەوەی لە پێکهێنانی سێ دەسەڵاتەکەی ئیستای عێراق پەیڕەو کراوە، لە دەرەوەی سادەترین بنەمای دیموکراسیەو لە راستیشدا سوکایەتی کردنبووە بە هەڵبژاردن و بە دەنگی دەنگدەر. کەواتە دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق لەم حکومەتەی ئێستادا، هەمان شێوەی دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق بووە لە دروستکردنی دەوڵەتی عێراقەوە لە سەرەتای بیستەکانەوە کە مەلیکیان لە حیجازەوە هێنا تا ئەوکاتەی لە دەرەوەی ویستی عیراقیەکان بە دەبابەی بێگانە سەرکردایەتی بەعسیان هێناو سەپاندیانن بەسەر عێراقدا. مەبەست لەم قسەیە ئەوەیە راستە گەلانی عێراق بەشداری هەڵىژاردنیان کردووەو دەنگیان داوە، بەڵام ئەوەی سێ سەرۆکایەتیەکەی ئێستای عێراقی دروستکردووە دەنگەکانی ئەوان نیە، کەواتە ئەوانەشی بەناو نوێنەری دەنگدەرانی عێراقین و ئێستا ئەندامی پەرلەمانی عێراقن وەکو دەنگدەرەکانیانن لە رووی کاریگەری و  رۆڵبینینەوە، تەنیا ئەوەیە دەنگدەری عێراقی برسی و بێ کارەو بێبەشە لە خزمەتگوزاری بەڵام ئەوانی ئەندام پەرلەمان تێرو پڕو گیرفان پڕن.هەر بۆیە تەنیا کاتێک دەتوانن متمانە لە سەرۆک وەزیران وەربگرنەوە، ئەو دەوڵەت و لایەنە دەرەکیانەی ئەم سێ کەسەیان بۆ سێ پۆستە سەرەکیەکەی عێراق داناوە رازیبن. واتە پەرلەمانی عێراق ناتوانێت بێ رەزامەندی و ئاماژەی ئەوان هیچ هەنگاوێک بنێت.

ئێستا عێراقی شیعە دەکوڵێت، عێراقی سونە کپ و خامۆشە، کوردیش ئەگەر ژیر بێت خۆی تێکەڵاوی هیچ لایەکیان ناکات. ئاشکرایە شیعەی عێراق تا ئاستێکی زۆر دابەشبوون بەسەر حیزب و لایەن و ئاراستە شیعەکانداو پێشتریش کوێرانە دوای ئەو مەرجەع و حیزب و لایەنانە کەوتوون و دەنگیان پێداون و راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ شەڕی سونەو کوردیشیان بۆ کردوون. ئیستا پێدەچێت برسێتی و بێکاری لە جوگرافیای شیعەدا جاماوەری شیعە بەرەو ئەوە ببات کە نەفرەت لە حیزب ولایەنە شیعەکان و تەنانەت لە سەرکردە شیعەکان و ئێرانی ئاغایشیان بکەن. هاوارکردنی جەماوەری خۆپیشاندەرو بە گەندەڵ بانگکردنی سەدرو ناچارکردنی بۆ بەجێهیشتنی شوێنەکە بە سەرشۆڕی بەڵگەیەکی روونە بۆ لاوازبوونی بڕوای جەماوەری برسی شیعەی عێراق بە حیزب و فیگەرە شیعیە پرۆئێرانیەکان، لەکاتێکدا سەدر بە هیوای ئەوە بوو ببێتە رابەری خۆپیشاندەران. لێرەوە پێدەچێت جەماوەری شیعە گەیشتبنە ئەوەی سەرە دزو ناپاک و نانانیشتیمانیەکانی شیعەو هەموو دەوڵەت و حکومەتی عێراقی تەڵاق بدەن. حیزبە عێراقیەکانیش چونکە پەروەردەی عەقڵی بکوژی بەعس و عەقڵی داخراو و بکوژی حیزبە شیعە فاندەمێنتاڵ و مەزهەبیە تووندڕەوەکانن، دەست لە رەشە خەڵکی عێراق ناپارێزن، هەرچۆن سوپای فەتح دەستی لە رەشەخەڵکی عێراق نەپاراست و سوپای خوێنڕێژو ئەنفالچی عێراق دەستی لە خەڵکی مەدەنی و بێچەکی کوردستان نەپاراست.

ئێستا عێراق لەبەردەم دوو ڕێگادایە کە هیچیان ئاماژەی ئاسۆیەکی گەش نادەن. رێگای یەکەم هەڵوەشاندنەوەی ئەم حکومەتەی ئێستایە کە پێدەچێت روخاندنی ببێتە پاشاگەردانی یان شەڕی ناوخۆ یان سەرێکی گەندەڵ و نانیشتیمانی تر لە جۆری مالیکی یان عەبادی یان هەر پرۆئێرانیەکی تر ببێتە سەرۆکی حکومەت کە هەرگیز ناشێت لە عادل عەبدولمەهدی زیاتری پێبکرێت بۆ خزمەتی رەشەخەڵکی عێراق. ئەگەر هەڵبژاردنیش بکرێت بێگومان مەزهەب یان تەشەیوع وەکو ئەفیون جارێکی تر شیعە دەکاتەوە بە زۆرینەو سەرێکی گەندەڵی تری شیعە دەبێتەوە بە فەرمانڕەوای عێراق، کە هێچ کام لەم ئەگەرانە عێراق لەو بارودۆخە ناهەموارەی ئێستای رزگار ناکات.

رێگای دووەمیش هەڵوەشاندنەوەی سیستێمی بەڕێوەبردنی ئێستاو گۆڕینێتی بۆ سیستێمی سەرۆکایەتی کە ئەمەش ویستی کۆنە بەعسیەکان و ناسیونالیستە شۆڤێنیزتە عەرەبەکانەو دەشێ ئەمەریکاو دەوڵەتانی سونەی عەرەبیش مەیلداری ئەوە بن بە ئومێدی سەپاندنی فەرماندەیەکی سەربازی بەسەر عێراقدا هەرچۆن سیسی بەسەر میسردا سەپێندرا، کە ئەمەش گێڕانەوەی سیستێمی تاکەکەسی و تاکە دیکتاتۆرە کە هیچ تروسکەیەکی خێری تیادا بەدیناکرێت. لەهەردوو رێگاکەدا ئاسۆی عێراق تاریکەو پێناچێت سیستێمێک لە عێراقدا پێکبێت بتوانێت کێشەی بێکاری و ژیانی رەشەخەڵکی عێراق چارەسەر بکات و عێراق لە دەستی گەندەڵکاران دەربهنێت و ئەوەی پێی دەگوترێت سەروەری نیشتیمانی بۆ وڵاتەکەی بگێڕێتەوە واتە عێراق ببێتە وڵاتێک خۆی بڕیاری خۆی بدات و خۆی خۆی بەڕێوە ببات و لە پایتەختەکانی ترەوە بەڕێوە نەبرێت.

بێگومان دەروازەی دەربازبوونی عێراق لەم بارە ناهەموارەی کە گەیاندوویەتیە کەناری هەڵوەشاندنەوە دەروازەیەکی تاریکەو بەرەو نادیار دەڕوات. ئاشکرایە ئەم بارودۆخە ئاسۆ لێڵەی عێراق کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان هەیەو دەیبێت. کەواتە دەبێ کورد چۆن مامەڵە بکات؟ بێگومان ئەگەر کورد بتوانێت بە لۆجیکی عەقڵ بیربکاتەوە، نابێت ببێتە بەشێک لە ململانێ و کێشەکانی عێراق، بەڵکو هەموو کێشە ناوخۆییەکانی خۆی بەلاوە دەنێت و خۆی ئامادە دەکات بۆ هەرپێشهاتێک کە دەشێ بەرەو نادیار هەنگاونانی عێراق سەرئەنجام لە بەرژەوەندی کوردستان بشکێتەوە. بەڵام دەبێ پێشبینی ئەوەش بکرێت کە لەوانەیە رێکردنی عێراق بەرەو نادیار ببێتە هۆی شەڕی ناوخۆ لە وڵاتەکەدا و ئەوەش ببێتە هۆی دەرکەوتن و کێبڕکێی رێکخراوی تووندڕەو و تیرۆریست و دروستبوونی ئاژاوەو پشێویی وکێشەی گەورە لە وڵاتەکەداو پریشکی ئەوەش کوردستانیش بگرێتەوە. بێگومان تاکە زەمانەتی پاراستنی کوردستان لە هەر پێشهاتێکی خراپ و نەخوزراو یەکێتی و یەکبوونی کورد خۆیەتی کە ئەوەش پێویستی بە چارەسەرکردنی هەموو کێشە ناوخۆییەکان و دەستوبردکردنە لە چاکسازیدا بە جۆرێک لە لایەک نێوانی کۆی حیزب و لایەنەکانی کوردستان رێکخراو و بێ کێشە بێت، لە لایەکی ترەوە لە رێگەی چاکسازی ریشەییەوە ئینییماو پشتگیری جەماوەری خەڵکی کوردستان بۆ دەسەڵاتی کوردی بگەڕیتەوە.

 

ریکلام

وتار

گره‌و له‌سه‌ر كه‌وتنی نیویۆرك-ه‌


لوقمان غەفوور

هیچ شوێنێك به‌ قه‌د نیویۆرك سه‌خت نییه‌ بۆ پۆلیسی ئه‌مریكا، چونكه‌ بۆته‌ سه‌نته‌ری سه‌ختی ململانێی نێوان خۆپیشانده‌ران (پیاوه‌ شین و سپییه‌كان)ی ئه‌و ویلایه‌ته‌ له‌لایه‌ك و (پیاوه‌ جلڕه‌شه‌كان) و خۆپیشانده‌ران له‌لایه‌كی تره‌وه‌.

له‌ نێو ئه‌و ویلایه‌ته‌دا هه‌ردوو كه‌رتی مه‌نهانتن و برۆكلین سه‌خترین شوێنن له‌ نێو ئه‌م دوانه‌شدا، برۆكلین كاونتی كه‌ زیاتر له‌ 2 ملیۆن كه‌سی تێدا ده‌ژی قورستره‌ بۆ پۆلیس و داونتاونی برۆكلین هه‌شت شه‌وه‌ ئارام ناخه‌وێت.

(پیاوه‌ شین و سپییه‌كان) و (پیاوه‌ جلڕه‌شه‌كان)-ی كه‌ ره‌نگ و سیمای پۆلیسی ویلایه‌ته‌كه‌ن، كه‌بشی فیدان له‌م نێوه‌نده‌دا. ئه‌م دوو گروپه‌ی پۆلیس هیلاكن، چونكه‌ هه‌ریه‌ك له‌ (دی بیلاسیۆ) سه‌رۆكی شاره‌وانی و (ئه‌ندریۆ كۆمۆ) حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ قه‌ناعه‌تیان وایه‌ پۆلیس ته‌نیا له‌وكاته‌دا بۆی هه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك ده‌ستگیر بكات و كه‌له‌پچه‌ی بكات كه‌ هێرش بكه‌نه‌ سه‌ری، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێك دۆخدا ناتوانن پارێزگاری له‌ تاڵانكردنی دوكان و بازاڕه‌كانیش بكه‌ن، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌، بۆئه‌وه‌ی رووبه‌ڕووی خۆپیشاندان نه‌بنه‌وه‌ و لێدان و پێكدادانی ده‌سته‌و یه‌خه‌ دروستنه‌بێت.

خۆپیشانده‌ران ئه‌م دۆخه‌ بێده‌سه‌ڵاتییه‌ی پۆلیس-یان قۆستۆته‌وه‌ و چه‌قۆ و ئامێری برینداركه‌ر و بكوژ به‌كارده‌هێنن به‌رامبه‌ریان.

پۆلیس له‌لایه‌ك، له‌لایه‌ن خۆپیشانده‌ره‌وه‌ لێی ئه‌درێت، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ خۆپیشانده‌ر بدات ئه‌وه‌ له‌سه‌ر كاره‌كه‌ی لاده‌برێت. له‌هه‌مانكاتدا بۆشیان نییه‌ گازی فرمێسك رژێنیش به‌كاربهێنن.

ئه‌م دۆخه‌ گره‌وێكی گه‌وره‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ دروستكردووه‌، چونكه‌ ئه‌و هه‌ر له‌ چواره‌م رۆژی خۆپیشاندانه‌كانه‌وه‌ داوای له‌حكومه‌تی هه‌موو ویلایه‌ته‌كان كرد كه‌ ئه‌گه‌ر پێویستیان به‌ گاردی نیشتمانی بوو، بۆیان ده‌نێرێت، بۆئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ پۆلیس پارێزگاری له‌ویلایه‌ته‌كانیان بكه‌ن له‌ تێكدان، هه‌رچه‌نده‌ به‌شێك له‌ حكومه‌تی ویلایه‌ته‌كان سه‌ره‌تا ره‌تیانكرده‌وه‌، به‌ڵام دواتر به‌شی زۆریان ره‌زامه‌ندبوون، به‌ڵام تا ئه‌مڕۆ 5ی جون، حكومه‌تی نیویۆرك رازی نییه‌، گاردی نیشتمانی بێته‌ ناو نیویۆرك-ه‌وه‌.

ئێستا نیویۆرك خاڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نێوان كاربه‌ده‌ستانی ویلایه‌ته‌كه‌ و دۆناڵد تره‌مپ-ه‌. سه‌رۆكی شاره‌وانی و حاكمی ویلایه‌تی نیویۆرك كه‌ سه‌ر به‌ حزبی دیموكراته‌كانن، به‌رامبه‌ر ئه‌م چالێنجه‌ وه‌ستاون، نیویۆرك 85%ی به‌ره‌و ژووری پاڵپشتی دیموكراته‌كان ده‌كه‌ن و شوێنگه‌ی سه‌ره‌كی دیموكراته‌كانه‌.

كۆماریییه‌كان و به‌شێكی زۆر له‌خاوه‌ن بزنس و دوكانه‌كان باوه‌ڕیان وایه‌ پۆلیس نه‌ك ناتوانێت به‌و (دار)ه‌ی ده‌ستی پارێزگاری له‌ دوكانه‌كان بكه‌ن، به‌ڵكو ناتوانێت به‌رگری له‌خۆشی بكات، به‌ڵام (دیمۆرس شی) به‌رێوه‌به‌ری پۆلیسی نیویۆرك له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی شاره‌وانی و حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ تا ئێستا سوورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی گاردی نیشتمانی پێویست ناكات بێته‌ ناو نیویۆركه‌وه‌.

گره‌و له‌سه‌ر كه‌وتنی نیویۆرك، كه‌وتۆته‌ ده‌ستی خۆپیشانده‌ران، كه‌ ئایا به‌رده‌وام ئه‌بن له‌سه‌ر ئه‌و توندوتیژییه‌ یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌مڕۆ به‌دواوه‌ واز له‌ توندوتیژی و تێكدان ئه‌هێنن و قسه‌كه‌ی تره‌مپ شكست پێئه‌هێنن، چونكه‌ به‌رده‌وامبوونیان له‌سه‌ر توندوتیژی و ئه‌ناركییه‌ت وا له‌و سێ كاربه‌ده‌سته‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ ده‌كات تووشی شه‌رمنده‌یی زیاتریان بكات.

هه‌رچه‌نده‌ بردنه‌وه‌ی ئه‌م گره‌وه‌ی دی بیلاسیۆ مایه‌ری (سه‌رۆكی شاره‌وانی) و (ئه‌ندریۆ كۆمۆ) حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ و (دیمۆرس شی) به‌رێوه‌به‌ری پۆلیس، له‌تره‌مپ، زۆر زه‌حمه‌ته‌، چونكه‌ 10 كه‌س به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن كار و به‌رنامه‌ی ئه‌م سێ كه‌سه‌ بشێوێنن.
ته‌نانه‌ت ئه‌م گره‌وه‌ خاڵی به‌هێزی هه‌ڵبژاردنی 2020 ده‌بێت له‌ناو نیویۆركدا، ئه‌گه‌ر خۆپیشانده‌ران به‌رده‌وامبن له‌سه‌ر توندوتیژی و ئه‌م سێ به‌رپرسه‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ شكستبێنن و گاردی نیشتمانی بێته‌ ناو نیویۆرك-ه‌وه‌ ئه‌وه‌ 100% ده‌نگی كۆمارییه‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنی2020 داهاتوو له‌و ویلایه‌ته‌ ئه‌گۆڕێت و كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ ویلایه‌ته‌كانی تریش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

رقی لە حزبە‌و جنێوەكانی حزب دوبارە دەكاتەوە


ژوان ئەحمەد

چەند رۆژێك لەمەوبەر، كۆچكردوو ئازادی بێكاران، بەوپەڕی ماندوێتی، لەرێی شاشەوە ویستی بە خەڵك بڵێت: تكایە ئاگاتان لە خۆتان‌و ئازیزانتان بێت، كۆرۆنا هەیە‌و ئەوەتا منیش توش بوم.

سوپاسی خەڵك بۆ ئەو كۆچكردوە، تانەو تەشەر‌و جنێو بوو، جنێوی وەها مەگەر لە فەرهەنگی ئەوانەو دروستكەرانیدا جێی ببێتەوە.

بەداخەوە میدیا رۆڵێكی خراپی گێڕاوە كە هەم ئەم قوربانیە‌و هەم خەڵكی والێكردوە كۆرۆنا بە شەرم ببینن، چ لە ترسی تەشەری خەڵك بێت یان وەك باری تەندروستی كە ئەو بەڕێزە لە ڤیدیۆیەكدا دەڵێت پشكنینەكانم نێگەتیڤ بوە، بەڵام گرفتەكە لێرەدا كەلتوری جنێودانە.

ئاسایی یە لەم دۆخەدا، كە حكومەت‌و حزبەكان بێباكن، خەڵك چەواشە دەكەن بۆ موچەو هەموو بوارێكی تر، حزبەكان یان پۆپۆلیستین یان پۆلیسی، خەڵك بروا بە حزب‌و حكومەت نەكات، بەڵام هاوڵاتیەك بۆچی جنێو باران دەكرێت؟

ئەم خەڵكە، كە نارازین لە حكومەت، خۆیان بونەتە دەسكەلای حكومەت، خۆیان ئەو نەریتی جنێوە بەكاردەبەن كە نیو سەدەیە ئامرازی ململانێی نێوان حزبەكانە، دوێنێ لە رێگەی میدیاكانەوە ئەم جنێوانە بە یەكتر دەدرا، ئێستا بۆتە كەلتوری ئەو خەڵكە.

خەڵك ئەگەر بێزارە لە حزب، پێویستە لە كەلتوری باوی ئەو حزبانەش بێزار بێت‌و بەكاری نەهێنێت.

خەڵك ئەگەر قێز لە سیاسەت دەكاتەوە، پێویستە قێز لە سیاسەتی جنێوفرۆشی حزبەكانیش بكاتەوە، نەك حزب رەت بكاتەوەو خۆی نەریت‌و كەلتوری داهێنراوی ئەوان بەكاربێنێت.

تۆی گەنج، ئەگەر ئەمە تورەییە،پێویست ناكات لە هاولاتیەكدا خاڵی بكەیتەوە، خۆ داهێنەرانی ئەم كەلتورە، تەنیا بۆ بەتاڵكردنەوە جنێویان داهێناوە، بەمەش تۆ لە سۆشیال میدیا بەتاڵ دەكەنەوە بۆ ئەوەی لەسەر جادە، حزبیەكان‌و بەرپرسانی حكومەتت بینی، رێك سێڵفیەك بچركێنی، چونكە بە جنێو هەموو تورەیی خۆت بەتاڵ كردۆتەوە.

تەنیا پیاچونەوەیەك بكە: كامە بەرپرست نەبینیوە لە حكومەت‌و حزب كە لەسەر شاشە یان سۆشیال میدیا، یان لە كۆبونەوەی حزبەكانیاندا كەف بە دەمیاندا نەهاتبێـە خوارەوە كاتێك جنێو بە یەكتر‌و باوك‌و قەبری ئەجدادی یەكتر دەدەن؟؟ ئێ تۆش هەر ئەوەی ئەوان دەكەیت ئیتر بۆ جیاوازیت؟

بۆ كۆرۆناش: باوەر بە حزب‌و حكومەت مەكە، بەڵام بروا بە پزیشكەكان بكە كە وەك تۆ موچە وەرناگرن‌و خۆیشیان لە سەنگەری پێشەوەی مەترسیدان.

سبەی تۆی جنێودەریش توش دەبیت‌و ناچار بۆ پاراستنی خزم‌و ئازیزانت دێیتە سەر شاشە‌و قسە دەكەیت، خەڵكە هاوكەلتورەكەشت رێك ئەو جنێوانەت پێدەدەن كە بە كۆچكردوو ئازادی بێكارانت داوە.. حكومەت‌و حزبیش لە پۆپۆلیستی‌و پۆلیسی خۆی ناكەوێ.

وێنەکە، قوربانییەکی دەستی ڤایرۆسی کۆرۆنایە، کە لەم وتارەداـناوی براوە، کە پێش چەند ڕۆژێک باسی لەدۆخی تەندروستی خۆی دەکرد.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ھەوڵەكانی نادیدەگرتنی پارتی بە مردوویی لەدایك دەبن


محەمەد عەلی

ئەوەی ئێستا بەشێك لە سەركردە گەنجەكانی ھەندێك لە حیزبەكان خەریكە ئەنجامی دەدەن، ھەمان ھەوڵ و سیناریۆكانی باڵی مەكتەبی سیاسیی دوای ساڵی (١٩٦٤)ـە، سەركردە جیابووەوەكانی ئەوكات ھەموو جۆرێك لە فشاری سیاسی و سەربازییان بەرامبەر بارزانیی باوك بەكار ھێنا، بەڵام نەیانتوانی ھیچ شتێك بەدەست بێنن، دواتر گەڕانەوە ڕیزەكانی پارتی و لای بارزانی.

 

یەكێك لە ھەوڵەكان بۆ لاوازكردنی پارتی، چوونەپاڵ حكوومەتی عێراقی بوو، لە كاتێكدا لە ڕابردوو و ئێستاشدا تاقی كراوەتەوە و ھەموو كات شكستی ھێناوە، لە دوای جیابوونەوەی ساڵی  ١٩٦٤ھەموو شتێك لەگەڵ عێراق بەرامبەر پارتی ئەنجام درا، بەڵام لە كۆتاییدا حكوومەتی عێراق ڕێككەوتننامەی ١١ی ئادری ساڵی ١٩٧٠ی لەگەڵ سەركردایەتیی پارتی واژۆ كرد، لە دوای رووداوەكانی ١٦ی ئۆكتۆبەر، ھەموو شتێك ڕادەستی بەغدا كرا، بەڵام لە كۆتاییدا دووبارە بەغدا مامەڵەی لەگەڵ ھەولێر كرد، ئەو ھەوڵانەی ئێستاش بە ھاوكاری و ھەماھەنگیی ھەندێك لایەن هەن بە جیاكردنەوەی سلێمانی و ڕاستەوخۆ مامەڵەكردن لەگەڵ بەغدا، ھەمان چارەنووسی دەبێت، لەبەر ئەوەی ھەمووان دەزانن پارتی و بارزانی نوێنەری راستەقینەی ھەرێمن.

 

ھەوڵەكانی بەتەنیا ھێشتنەوەی پارتیش چارەنووسی باشتر نەبوو، لە شاخ بەرەی جوقد و لە شاریش ھێرشە سەربازییە ھاوبەشەكان  بۆ گەمارۆدان و لاوازكردنی پارتی و دواتر كودەتای ٢٣ی حوزەیران، ھەمووان شكستیان ھێنا، لە ئێستاشدا لە دوای كۆبوونەوەی ٧ی ئایاری ئەمساڵەوە، ھەوڵ دەدرێت ھەمان سیناریۆ دووبارە بكرێتەوە، لە ئێستاشەوە دەرئەنجامەكەی ڕوونە، بەو ھۆكارەی ھەموو لایەنە سیاسییەكانی كوردستان لە ئامانجی ئەم جۆرە ھەوڵانە تێدەگەن و نابنە بەشێك لەم سیناریۆیە، ھەوڵە شكستخواردووەكان بۆ كۆدەنگی لەسەر تێكدانی بارودۆخی ئەمنی و دروستكردنی پشێوی لە بێدەنگیی مامۆستا (سەڵاحەدین بەھائەدین) ئەمینداری یەكگرتووی ئیسلامی لەبارەی خۆپیشاندانەكانی دەھۆك و وتەكانی (ھێمن شێخانی) باژێڕوانی بزووتنەوەی گۆڕان لە ھەولێر، دووپاتی ئەم راستییە دەكاتەوە.

 

لە لایەكی دیكەشەوە، ھێنانەپێشەوەی پرسی لامەركەزیەت و دووئیدارەیی، جگە لەوەی مەبەست لێی ئاستەنگ خستنە بەردەم بەدیھێنانی كوردستانێكی بەھێزە، كە دروشمی سەرەكیی كابینەكەی سەرۆكوەزیران (مەسروور بارزانییە) ھاوكات لە ڕابردوودا تاقی كراوەتەوە و ھەمووان دەزانن چۆن بوو، ئیدارەیەك، كە كەس نەیزانیوە كێ سەرۆكی حكوومەت و كامە  پارێزگار و حاكمی شار بووە، بەپێی لێدوانی سەرۆكی لێژنەی بە ناو لامەركەزیەت، داھاتی ھیچ یەكەیەكی ئیداری دیار نییە و ئەوەشیان دووپات كردۆتەوە كە بەو داھاتە ناتوانن مووچەی فەرمانبەران دابین بكەن، كە وا بێ ئەم ھەوڵەشیان ھەر لە سەرەتاوە بە مردوویی لە دایك بووە.

 

پەرەپێدانی ئیرھابی فكری و مامەڵەی پیلانگێڕانە، ھەمووی بە شێوەی كاتی بوونی ھەبووە چ لە شاخ و  ھەمیش لە شار، بەڵام ھەمیشە راستییەكان بە ماوەیەكی كورت ڕوون بوونەتەوە، لەلایەكی ترەوە خەرجكردنی پارە و وزەیەكی مرۆیی زۆر  بۆ پەرەپێدانی ئەم شێوازە لە مامەڵە لەگەڵ پارتی، ئەگەر بۆ خزمەتكردنی شار و دەڤەرەكە بەكار بھاتایە، ئێستا بارودۆخەكە زۆر جیاواز دەبوو، لە لایەكی ترەوە ئەو ھەموو پیلانگێڕیانەی بە درێژایی مێژوو بۆ لاوازكردنی پارتی و بارزانی ھەیانبووە، ئەگەر نیو ئەوەندەش پلانیان ھەبووایە بۆ چاككردنی وڵات، ڕەوشی كوردستان لە ھەموو ڕوویەكەوە زۆر لە ئێستا باشتر دەبوو،  دەرئەنجامەكەش ڕوونە، پارتی حیزبی یەكەم و بێڕكابەرە لەسەر ئاستی كوردستان و عێراقیشدا.

 

 لە كۆتاییدا پێویستە ھەموو لایەك بگەڕێنەوە بۆ لێكتێگەیشتن و دیالۆگ، لەبەر ئەوەی تاكە ڕێگەیە بتوانن بگەن بە ئامانجی ھاوبەش، ڕێككەوتننامەی ستراتیژیی نێوان پارتی و یەكێتی، پاش ململانێیەكی زۆر ئەوەمان پێ دەڵێت، ئەوانەی لە خەمی میللەت و گەشەسەندنی وڵاتن، لەبری پیلاندانان، پێویستیان بە پلانە بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان