ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

عێراق: ئایندەیەکی لێڵ!

عەتا قەرەداغی

 

ئایا عێراق دەبێتە یان دەکرێتە وڵاتێکی دیموکراتی؟ رەنگە زۆر بە سادەیی وەڵامی بەڵێی ئەم پرسیارە ببیستین. بەڵام ئەگەر بپرسین چۆن و بە چ میکانیزمێک ئەوە دەکرێت یان روودەدات؟ دیسان رەنگە ئەوە ببیستین وەکو هەر دەوڵەت و کۆمەڵگەیەکی تری ئاسایی، کۆمەڵگەو دەوڵەتی عێراقیش دەشێت ببێتە سیستێمێکی دیموکراتی. بەڵام ئایا بەڕاستی ئەگەری بە دیموکراسیبوونی کۆمەڵگە دواکەوتووەکان، کۆمەڵگە بنیاد و عەقڵ خێڵایەتی و ئایینی و داخراو و تائیفیەکان هەیە؟ ئەگەر هەیە چۆن و بە چ شێوەیەک و کام دیموکراسی؟ ئایا دیموکراسی بە بڕیارو تەنیا بە روخاندنی سیستێمیکی بەڕێوەبردن و درووستکردنی سیستێمێکی تر لە شوێنەکەیدا دەبێت؟ ئایا چ پەیوەندیەک لە نێوان ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و دیموکراسیدا هەیە؟ ئایا دیموکراسی تەنیا دەستاودەستکردنی دەسەڵاتە؟

ئاشکرایە دیموکراتی و قبوڵکردنی ئەویترو پێکەوە ژیان، لە ئاستی یەکەمدا پەیوەندییان بە پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و پەروەردەو کەلتوورەوە هەیە. لە ئاستی دووەمدا پەیوەندی بە گواستنەوەی ئاراستەی پەیوەندییەکانەوە هەیە لە شێوازی هەرەمیەوە بۆ شێوازی ئاسۆیی. هەروەها کۆی ئەمانەش بنەمان بۆ بەرهەمهێنانی تاکەکەسی خاوەن شوناس، بەو مانایەی کە زیاتر لە تاکە عەقڵێک و زیاتر لە تاکە بۆچوونێک و تاکە روانینێک و تاکە  لێکدانەوەیەک بۆ دنیا هەبێت.

ئاشکرایە کۆمەڵگەی عێراقی کۆمەڵگەیەکی دواکەوتووی داخراوی خێلایەتیە کە تا سەرئێسقان لێوان لێوە لە کەلتووری بەدوی عەرەبی و لە کەلتووری تاک رەهەندو دواکەوتووی ئاسۆ تاریکی مەزهەبی، بەجۆرێک بەهاو پێگەی مەزهەب و بەهاو پێگەی کەلتووری بەدو گەلێک لە بەهای کەسێتی عێراقی بەزترو سەنگینترن. راستە عێراق لە رووی سەرچاوە سروشتیەکانەوە دەوڵەمەندەو بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانیش دەستکردن بە کشتوکاڵ و داهێنانی یەکەم ئەلفابێت و خوێندن و دانانی یاساش لێرە دەستیان پێکردووە، بەڵام ئاشکرایە ئەوانە بەرهەمی ئەو ئیتنیک و نەتەوانە بوون کە پێش هاتنی رەگەزی عەرەبی و پێش گەیشتنی ئیسلام بە دۆڵی دوو رووبارەکە تێایدا ژیاون. واتە ئەوەی لە عێراقی دێریندا بەرهەمهاتووە هیچ پەیوەندییەکی  بەو عەرەبانەوە نیە کە لە هاتنیانەوە بۆ عێراق هۆکاری کوشتن و بڕین و وێرانکردن و سڕینەوەی شارستانێتی میزۆپۆتامیا بوون. واتە ئەگەر پێش هاتنی عەرەبەکان لەم جوگرافیایەدا شارستانیەتێک هەبووبێت، ئەوا لە هاتنی ئەواندا رووخاوە. رەنگە هەر ئەوەش وای لە بیرمەندێکی وەکو هیگڵ کردبێت لە کتێبە بەناوبەنگەکەیدا “جیهانی رۆژهەڵات” بەهیچ شێوەیەک باسی شتێک نەکات بەناوی شارستانێتی عیراقی، یان شارستانی میزۆپۆتامیا.

ئاشکرایە لە دوای فەتحی ئیسلامی و بە تایبەتی دوای کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی خەلیفەکانی راشیدین و گواستنەوەی دەسەڵاتی خەلافەت بۆ عێراق، هەر لەوکاتەی خەڵکی کووفە بەڵێنیان بە حسەینی کوڕی عەلی دا کە بیکەنە خەلیفەی مسوڵمانان کەچی فێڵیان لێکرد و بەکوشتیان دا، عێراق زەمینەی فریودان و بەڵێن شکاندن و خوێنڕشتن بووە. ئەمەویەکان و عەباسیەکان و پاشانیش تورکە هەمەجەکان کە فەرمانڕەوایی عێراق و ناوچەکەیان کردووە، سەرگەرمی کوشتن و بڕین و خوێنڕشتن بوون. واتە لە عێراقدا بە درێژایی مێژووی دوای فەتحی ئیسلامی بەشی ئەوەندە سەقامگیری درووستنەبووە، کە زەمینەی عیمرانی هەمە لایەن بڕەخسێنێت. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە لەم وڵاتەدا زەمینە نەڕەخساوە بۆ عیمرانی مادی و مرۆیی، کە مەبەست لەم قسەیەش نەڕەخساندنی زەمینەی پەرەسەندنی ژێرخانی کۆمەڵایەتی و بەوپێیەش پەرەنەسەندنی کۆمەڵایەتیە، واتە نە ئابووری بەوجۆرە پەرەی سەندووە ببێتە بزوێنەری مێژوو، نە سەرخانێکی ئەوتۆ لەو زەمینە ئابووریە دواکەوتووەدا بەرهەمهاتووە کە تیایدا تاکەکەسی خاوەن شوناس دروست بووبێت، کە بەبێ ئەم دوانەش نەک هەر دیموکراتی و یەکتر قبوڵکردن و پێکەوە ژیان ئەستەمە، بەڵکو لە رووی راستیەوە چاوەڕوانی ئەوەش ناکرێت لە زەمینەیەکی وەهادا بنەمای پەرەسەندن فەراهەم ببێت.

لە مێژووی پێش جەنگی یەکەمی جیهانیدا، کۆمەڵگەی عێراقی کۆمەڵگەیەکی خێڵایەتی دواکەوتووی پەراوێزی مێژوو بووە، کە دابەشکرابوو بۆ چەند ولایەتێک لە ژێر سایەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیدا. مەبەستمان لەم قسەیەش ئەوەیە کە هەتا هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی کۆمەڵگەی عێراقی نە لەسەر زەمینەی خێڵایەتی و بنەماکانی خوێن و دەمارگیری و ئایین، نە لەسەر بنەمای پەرەسەندنی ئابووری و دروستبوونی چینی ناوەند لە دوای روخاندنی خەلافەتی عەباسیەوە، جارێکی تر نەیتوانیووە دەوڵەت بەرهەم بهێنیت. لەدوای روخاندنی دەوڵەتی عوسمانیش، ئەو دەوڵەتە دەستکردەی کە ئینگلیزەکان لە عێراقی عەجەمدا بۆ عەرەبیان دروستکرد، نە زەمینەی کۆمەڵایەتی و ئابووری و نە زەمینەی عەقڵی و کەلتووری کۆمەڵگەی عەرەبی عێراقی لە ئاستی بەرهەمهێنانی دەوڵەتدا نەبوون. واتە کۆمەڵگەی عێراقی دەوڵەتی بەرهەمنەهێناوە، بەڵکو بە بڕیار دەوڵەتی بۆ دروستکراوەو تەنانەت مەلیکیشی لە حیجازەوە بۆ قەرزکراوە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە تەنانەت ئینگلیز لە کۆمەڵگەی عێراقیدا کەسێکیان نەدۆزیووەتەوە بە شایانی ئەوەی بزانن ئەو دەوڵەتە بەڕێوە ببات کە ئەوان دروستیان کرد. کەواتە ئەو زەمینەی دەوڵەتی عێراقی تێدا دروستکراوە نەک زەمینەی بنیادنانی دیموکراتی و سدستێمێکی باشی بەڕێوەبردن نەبووە، بەڵکو دەوڵەتە دروستکراوەکەش بووکەڵەی دەستی بەریتانیا بووە. بەڵام خاسێتیکی دیاری ئەو دەوڵەتە لەو جوگرافیایەدا کە تیایدا دروستکرا، ئەوە بوو کە سەرباری ئەوەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی شیعە چەند ئەوەندەی پەیڕەوکەرانی مەزهەبی سونە بوون بە تایبەتی پێش لکاندنی باشوری کوردستان بەو دەوڵەتەوە، کەچی مەلیک و پێکهاتەی گشتی یان دیاری دەوڵەتەکە سونە بوون. رەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە سەرهەڵبدات بۆچی کەمینەی سونە سەپێندران بە سەر زۆرینەی شیعەدا؟

ئایا ئینگلیزەکان متمانەیان بە شیعە نەبوو، یان شیعە هێندە دواکەوتوو بوون شایانی ئەوە نەبوون دەوڵەتیان بدرێتە دەست؟ واتە روونتر بڵێین ئایا ئینگلیزەکان پێیان وابوو کە شیعە نوێنەرایەتی بەدوی عەرەبی دەکەن و لە ئاستی دەوڵەتداری و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا نین؟ تەنانەت لە روخاندنی دەوڵەتی پاشایەتیشەوە، هەتا روخاندنی رژێمەکەی سەدام حسەین، هەر سونە فەرمانڕەوای عێراق بوون و بەوەش سونە سەرباری خراپ بەڕێوەبردنی وڵات و کوشتن و وێرانکردن، بەڵام بوون بە خاوەنی جۆرێک لە کەلتووری دەوڵەتداری، لە کاتێکدا زۆرینەی شیعەو کوردیش وەکو نەتەوەیەکی وڵات داگیرکراو لەلایەن عێراقەوە بەردەوام لە دەرەوەی دەوڵەت و دەوڵەتداری بوون. ئەزموونی فەرمانڕەوایی و دەوڵەتداری سونە، ئەزمونی پارتی سەرکردەو سەرکردەی تاکوتەنیا بوو، واتە فەرمانڕەوایی تاکە سەرکردەی دیکتاتۆر کە ئەوەش ئەزموونی سیستێمی سەرۆکایەتی بوو کە چل و پێنج ساڵ عێراقی بەڕێوەبردووە.

کاتێک ئەمەریکا رژێمەکەی سەدام حسێنی روخاند، وای نیشان دەدا کە سیستێمیکی دیموکراتی لە عێراقدا دادەمەزرێنێت. بێگومان رێکارە سیاسی و ئیداری و یاساییەکان  بۆ هەڵبژاردن و پێکهێنانی پەرلەمان و سەرۆکایەتی کۆمارو حکومەت لەبەرگیران و لەو کاتەشەوە تاکو ئیستا چەند هەڵبژاردنێک کراوەو بە رووکەشیش دەستاودەستی دەسەڵات کراوە. ئەوەشی لە کۆمەڵگە دواکەوتوو، مەزهەبی و تائیفی و خێڵکیە داخراوەکانی وەکو عێراقدا بۆ دیموکراسی چاوەڕوان دەکرێت هەر ئەوەیە، چونکە دیموکراتیی زیاتر لەو روکەشەی لە عێراقدا بینیومانە، لەسەر بنەمای پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بوونی کەلتووری دیموکراتی و پێگەیشتنی تاکەکەسی خاوەن شوناس و گۆڕانی ئاراستەی پەیوەندییەکان لە هەرەمیەوە بۆ ئاسۆیی دەگاتە ئەنجام، کە ئەم بنەما پێویستانەش بۆ دیموکراسی لە کۆمەڵگەی عێراقیدا یان بوونیان نیە یان ئەگەر هەشبن لە ئاستی زۆر لاوازدان، بۆیە جاوەڕونکردنی ئەوەی کە کێشەکانی عێراق لە رێگای سیستیمێکی دیموکراسیەوە چارەسەر بکرێن جۆرێکە لە خەیاڵ. بەڵام ئاشکرایە بە هەموو کێشەکانیەوە خراپترین سیستێمی پەرلەمانی بۆ وڵاتە دواکەوتوو فرە ئیتنیک و فرە ئایین و فرە مەزهەبەکانی وەکو عێراق زۆر لە سیستێمی سەرۆکایەتی باشترە، کە لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا دەبێتە سیستێمی تاکەکەسی و دیکتاتۆری.

بنەماکانی تەوافوق لە عێراقدا هەڵوەشاونەتەوەو وەکو بینیمان لە هەڵبژاردنی پێشوویشدا، دەنگی دەنگدەران و ژمارەی کورسی هیج بەهایەکی نەبوو لە پێکهێنانی هەر سێ سەرۆکایەتیەکەدا، چونکە ژمارەی کورسیەکانی ئەو سێ کەسەی لەسەر سێ کورسی یەکەمی عێراق دانیشتوون بایی پۆستی وەزیری دواهەمین وەزەرەتی عیراق نەبوو. کەواتە کێ ئەمانەی دانا؟ دەنگدەری عێراق یان لیستە یەکەمەکانی عێراق یان رێکەوتنی ژێربەژێری ئێران و ئەمەریکا؟ بێگومان لێرەوە دەردەکەوێت کە هەڵبژاردن و دەنگی خەڵک هیچ بەهایەکی نەبووە، ئیتر گرنگ نیە ئەو سێ کەسە گونجاون بۆ پۆستەکانیان یان نا؟ واتە ئەوەی لە پێکهێنانی سێ دەسەڵاتەکەی ئیستای عێراق پەیڕەو کراوە، لە دەرەوەی سادەترین بنەمای دیموکراسیەو لە راستیشدا سوکایەتی کردنبووە بە هەڵبژاردن و بە دەنگی دەنگدەر. کەواتە دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق لەم حکومەتەی ئێستادا، هەمان شێوەی دانانی بەرپرسانی یەکەمی عێراق بووە لە دروستکردنی دەوڵەتی عێراقەوە لە سەرەتای بیستەکانەوە کە مەلیکیان لە حیجازەوە هێنا تا ئەوکاتەی لە دەرەوەی ویستی عیراقیەکان بە دەبابەی بێگانە سەرکردایەتی بەعسیان هێناو سەپاندیانن بەسەر عێراقدا. مەبەست لەم قسەیە ئەوەیە راستە گەلانی عێراق بەشداری هەڵىژاردنیان کردووەو دەنگیان داوە، بەڵام ئەوەی سێ سەرۆکایەتیەکەی ئێستای عێراقی دروستکردووە دەنگەکانی ئەوان نیە، کەواتە ئەوانەشی بەناو نوێنەری دەنگدەرانی عێراقین و ئێستا ئەندامی پەرلەمانی عێراقن وەکو دەنگدەرەکانیانن لە رووی کاریگەری و  رۆڵبینینەوە، تەنیا ئەوەیە دەنگدەری عێراقی برسی و بێ کارەو بێبەشە لە خزمەتگوزاری بەڵام ئەوانی ئەندام پەرلەمان تێرو پڕو گیرفان پڕن.هەر بۆیە تەنیا کاتێک دەتوانن متمانە لە سەرۆک وەزیران وەربگرنەوە، ئەو دەوڵەت و لایەنە دەرەکیانەی ئەم سێ کەسەیان بۆ سێ پۆستە سەرەکیەکەی عێراق داناوە رازیبن. واتە پەرلەمانی عێراق ناتوانێت بێ رەزامەندی و ئاماژەی ئەوان هیچ هەنگاوێک بنێت.

ئێستا عێراقی شیعە دەکوڵێت، عێراقی سونە کپ و خامۆشە، کوردیش ئەگەر ژیر بێت خۆی تێکەڵاوی هیچ لایەکیان ناکات. ئاشکرایە شیعەی عێراق تا ئاستێکی زۆر دابەشبوون بەسەر حیزب و لایەن و ئاراستە شیعەکانداو پێشتریش کوێرانە دوای ئەو مەرجەع و حیزب و لایەنانە کەوتوون و دەنگیان پێداون و راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ شەڕی سونەو کوردیشیان بۆ کردوون. ئیستا پێدەچێت برسێتی و بێکاری لە جوگرافیای شیعەدا جاماوەری شیعە بەرەو ئەوە ببات کە نەفرەت لە حیزب ولایەنە شیعەکان و تەنانەت لە سەرکردە شیعەکان و ئێرانی ئاغایشیان بکەن. هاوارکردنی جەماوەری خۆپیشاندەرو بە گەندەڵ بانگکردنی سەدرو ناچارکردنی بۆ بەجێهیشتنی شوێنەکە بە سەرشۆڕی بەڵگەیەکی روونە بۆ لاوازبوونی بڕوای جەماوەری برسی شیعەی عێراق بە حیزب و فیگەرە شیعیە پرۆئێرانیەکان، لەکاتێکدا سەدر بە هیوای ئەوە بوو ببێتە رابەری خۆپیشاندەران. لێرەوە پێدەچێت جەماوەری شیعە گەیشتبنە ئەوەی سەرە دزو ناپاک و نانانیشتیمانیەکانی شیعەو هەموو دەوڵەت و حکومەتی عێراقی تەڵاق بدەن. حیزبە عێراقیەکانیش چونکە پەروەردەی عەقڵی بکوژی بەعس و عەقڵی داخراو و بکوژی حیزبە شیعە فاندەمێنتاڵ و مەزهەبیە تووندڕەوەکانن، دەست لە رەشە خەڵکی عێراق ناپارێزن، هەرچۆن سوپای فەتح دەستی لە رەشەخەڵکی عێراق نەپاراست و سوپای خوێنڕێژو ئەنفالچی عێراق دەستی لە خەڵکی مەدەنی و بێچەکی کوردستان نەپاراست.

ئێستا عێراق لەبەردەم دوو ڕێگادایە کە هیچیان ئاماژەی ئاسۆیەکی گەش نادەن. رێگای یەکەم هەڵوەشاندنەوەی ئەم حکومەتەی ئێستایە کە پێدەچێت روخاندنی ببێتە پاشاگەردانی یان شەڕی ناوخۆ یان سەرێکی گەندەڵ و نانیشتیمانی تر لە جۆری مالیکی یان عەبادی یان هەر پرۆئێرانیەکی تر ببێتە سەرۆکی حکومەت کە هەرگیز ناشێت لە عادل عەبدولمەهدی زیاتری پێبکرێت بۆ خزمەتی رەشەخەڵکی عێراق. ئەگەر هەڵبژاردنیش بکرێت بێگومان مەزهەب یان تەشەیوع وەکو ئەفیون جارێکی تر شیعە دەکاتەوە بە زۆرینەو سەرێکی گەندەڵی تری شیعە دەبێتەوە بە فەرمانڕەوای عێراق، کە هێچ کام لەم ئەگەرانە عێراق لەو بارودۆخە ناهەموارەی ئێستای رزگار ناکات.

رێگای دووەمیش هەڵوەشاندنەوەی سیستێمی بەڕێوەبردنی ئێستاو گۆڕینێتی بۆ سیستێمی سەرۆکایەتی کە ئەمەش ویستی کۆنە بەعسیەکان و ناسیونالیستە شۆڤێنیزتە عەرەبەکانەو دەشێ ئەمەریکاو دەوڵەتانی سونەی عەرەبیش مەیلداری ئەوە بن بە ئومێدی سەپاندنی فەرماندەیەکی سەربازی بەسەر عێراقدا هەرچۆن سیسی بەسەر میسردا سەپێندرا، کە ئەمەش گێڕانەوەی سیستێمی تاکەکەسی و تاکە دیکتاتۆرە کە هیچ تروسکەیەکی خێری تیادا بەدیناکرێت. لەهەردوو رێگاکەدا ئاسۆی عێراق تاریکەو پێناچێت سیستێمێک لە عێراقدا پێکبێت بتوانێت کێشەی بێکاری و ژیانی رەشەخەڵکی عێراق چارەسەر بکات و عێراق لە دەستی گەندەڵکاران دەربهنێت و ئەوەی پێی دەگوترێت سەروەری نیشتیمانی بۆ وڵاتەکەی بگێڕێتەوە واتە عێراق ببێتە وڵاتێک خۆی بڕیاری خۆی بدات و خۆی خۆی بەڕێوە ببات و لە پایتەختەکانی ترەوە بەڕێوە نەبرێت.

بێگومان دەروازەی دەربازبوونی عێراق لەم بارە ناهەموارەی کە گەیاندوویەتیە کەناری هەڵوەشاندنەوە دەروازەیەکی تاریکەو بەرەو نادیار دەڕوات. ئاشکرایە ئەم بارودۆخە ئاسۆ لێڵەی عێراق کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان هەیەو دەیبێت. کەواتە دەبێ کورد چۆن مامەڵە بکات؟ بێگومان ئەگەر کورد بتوانێت بە لۆجیکی عەقڵ بیربکاتەوە، نابێت ببێتە بەشێک لە ململانێ و کێشەکانی عێراق، بەڵکو هەموو کێشە ناوخۆییەکانی خۆی بەلاوە دەنێت و خۆی ئامادە دەکات بۆ هەرپێشهاتێک کە دەشێ بەرەو نادیار هەنگاونانی عێراق سەرئەنجام لە بەرژەوەندی کوردستان بشکێتەوە. بەڵام دەبێ پێشبینی ئەوەش بکرێت کە لەوانەیە رێکردنی عێراق بەرەو نادیار ببێتە هۆی شەڕی ناوخۆ لە وڵاتەکەدا و ئەوەش ببێتە هۆی دەرکەوتن و کێبڕکێی رێکخراوی تووندڕەو و تیرۆریست و دروستبوونی ئاژاوەو پشێویی وکێشەی گەورە لە وڵاتەکەداو پریشکی ئەوەش کوردستانیش بگرێتەوە. بێگومان تاکە زەمانەتی پاراستنی کوردستان لە هەر پێشهاتێکی خراپ و نەخوزراو یەکێتی و یەکبوونی کورد خۆیەتی کە ئەوەش پێویستی بە چارەسەرکردنی هەموو کێشە ناوخۆییەکان و دەستوبردکردنە لە چاکسازیدا بە جۆرێک لە لایەک نێوانی کۆی حیزب و لایەنەکانی کوردستان رێکخراو و بێ کێشە بێت، لە لایەکی ترەوە لە رێگەی چاکسازی ریشەییەوە ئینییماو پشتگیری جەماوەری خەڵکی کوردستان بۆ دەسەڵاتی کوردی بگەڕیتەوە.

 

وتار

کێن فاسۆلیا خۆرەکان!؟

لوقمان غەفوور

عەقڵ ئێرانییەکان لە کوردستانی باشور کەوتوونەتە چ شیکردنەوەیەکی شەیتانانە بۆ ئەوەی خەباتی خۆپیشاندانی کوردانی خۆرھەڵات کەم دیدە بگرن، ئەڵێن بەرخودانی کوردانی ڕۆژئاوا شۆڕشە وەک کوردانی خۆرھەڵات نین بۆ بەنزین ھاتبنە سەر شەقامەکان. سوککردنی ئەم خەباتە مەدەنییە تەنیا و تەنیا نانەوەی ناکۆکیی و کەمکردنەوەی پشتیوانییە بۆ خەڵکی خۆرھەڵات لەلایەن باشورەوە.

ئەم دیدە، دیدێکی دوژمنکارانەیە، دیدێکە ھاوخەباتی نەتەوەیەک لێکدانی سفر دەکەیت  لەڕاستیدا نەزانیش ڕادە و پلەی خۆی ھەیە، لەبەرئەوەی خەلکێک لەڕووی سۆزەوە کەوتۆتە ژێر کاریگەری خۆرئاوا باوەڕ بەم جۆرە لێکدانەوانە دەکەن، بێئەوەی، ڕووبەڕووی ئەو کەسانە بوەستنەوە و پێی بڵێن مێژووی خەباتی چەکداری لە خۆرھەڵات و باکور و باشور و خۆرئاوا دیار و بەرچاوە، ھیچ پێویست بە کەس ناکات شیکردنەوەی بۆ بکات. نە پێویستیش بەوە دەکات کەسی تیا بکەینە پاڵەوان و کەسیشی تیا بکەینە ترسنۆک.

ھەر کەسیش حەزی بە خوێندنەوەی مێژووی شۆڕشی ئەم چوار پارچەیەیە ئەتوانێت بەدوایا بگەڕێت، کە من بۆ خۆم ھەر کوردێک لە ھەر شوێنێک تێکۆشابێت ڕێزی لێدەگرم نەک بە فاسۆلیاخۆر و تەمبەڵی لە قەڵەم بدەم، کە مەبەست حزبەکانی خۆرھەڵاتە، ئەویش ھۆکاری خۆی ھەبووە کە لە دوای ١٩٩٣ەوە بۆچی بێدەنگیان ھەڵبژارد.

ئەگەر مەسەلەکە قوربانیدان بێت ھیچ پارچەیەک بەقەد باشور خەباتگێڕ و قوربانیدەر نەبووە تەنیا ئەنفال بەسە بۆ ناسنامەی قوربانی باشوور  ئەگەر خەبات بێت ھیچ پارچەیەک بەقەد ڕۆژئاوا مێژووەکەی خاڵی نییە لە قوربانی، بەڵام کوردایەتی و قوربانی و خەباتکردن ئاوا ناپێورێت.

خەڵکی خۆرھەڵات لەمکاتەدا لەھەموو کات زیاتر پێویستی بە پاڵپشتییە، دەبوو خۆپیشاندانی گەورە لە باشور بۆ پشتیوانی بکرایە. کە ناکراوە و ناکرێت، گونجاو نییە سوکایەتی بەو خەباتەی ئێستا و ھێزە سیاسییەکانیان بکەین و بە فاسۆلیاخۆر و ترسنۆک یان بزانین.

بەداخەوە ئەو نیگەرانییەی من ھەمە ھی ئەوەیە خەڵک ڕۆژانە ئاگای لێ نییە چەند گەنج تەنیا لەسەر قسەکردن دەخرێنە زیندان و لەسێدارە دەدرێن. ھەندێک لە باشور بێئاگا لەوەی لە خۆرھەڵات چی ڕوودەدات شیکردنەوە بۆ ئەوە دەکات ئەمانە دژی زیادبوونی نرخی بەنزین ھاتوونەتە سەر شەقامەکان. کەواتە من بەو کەسانە دەڵێم ئێوەش بۆ پارە و مووچە ئەھاتنە سەر شەقامەکان و خۆپیشاندانتان دژی حکومەتی ھەرێم دەکرد نەک بۆ عەدالەتی کۆمەڵایەتی و شەفافیەت و سەروەری یاسا و ئازادی.

لەلایەکی ترەوە مرۆڤ کە نەیزانی جیاوازی شۆڕش و ڕاپەڕین و خۆپیشاندان چییە ئەکەوێتە ھەڵەوە. خەڵکی خۆرئاوا قۆناغی خەباتی ڕزگاری نیشتمانی و شۆڕش یان تێپەڕاندووە. ئەوان لەناو شارەکان خۆیان بەڕێوە دەبەن. سەرۆکایەتی شارەوانییەکان و نەخۆشخانە و قوتابخانەکان بەڕێوە دەبەن. ئەوەی ئەوان ئێستا ڕووبەڕووی بونەتەوە جەنگە دژی کۆلۆنیالیزم، کە ئەمە جەنگی دوای پارتیزان و شۆڕش و ڕاپەڕینە.

ویستم لە کۆتایدا بیری ئەو ئێرانیزمانە بێنمەوە کە ئەوەی شارەزایی ھەبێت لە ھەرەمەکەی زانای سایکۆلۆژی (ماسلۆ) دەزانێت یەکەم پێداویستی کە ئینسان ئەخاتە دۆخی ناڕازایی و تەنگانەوە پێداویستییە فیسیۆلۆژییەکانە، کە سەرچاوەی تەقینەوەی ناخی ئینسانە  پێداویستییەکانی وەک خۆراک و خواردنەوەو ھەوای پاک و بەرگ و پێداویستی کە نان نەبوو کەرامەتی ئینسان ئەکەوێتە ترسەوە بەدوای ئەودا ئینجا پێداویستیێەکانی ئاسایش و ئارامی دێت  بەدوای ئاسایش و ئارامی ئەوکات پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێزگرتنی خود و پێداویستی گەیشتن بە ئامانج دێت و ئینسان ئەتوانێ بژی.

کوردی خۆرھەڵات لە پێداویستی یەکەم پێبەشکراوە، ئیتر باسی پێداویستییەکانی تری چی لەگەڵ بکەین کەواتە ئەگەر ئێمە باوەڕمان بە بزوتنەوەی ناسیونالیستی کوردی ھەبێت  ھەموو ئازارێک لە ئامەد یان لە سەقز و ھەولێر و قامیشلو ھەبێت ھەمان ئازارە لە دھۆک و سنە و کۆبانێ ئەگەر باوەڕیشمان بەوە بێت و دیدی خەبات وا ببینین تەنیا خەبات و قوربانی لای ئەوانەیە تەنیا ئاپۆ-یانە بیرئەکەنەوە ئەوە لای من ئەم دید و تێڕوانینە بەتەواوی ڕەتکراوەیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لە ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆدا

پارێزەر- لوقمان مصطفی صالح

هه‌موو ساڵێك به‌روارى ١٧ى تشرینى دووه‌م، ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆیە و ساڵانە زیاترلە چەندین کەس بە ڕووداوی هاتوچۆ لە جیهاندا گیان لە دەست دەدەن،ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆ ساڵانە لە ١٧ی تشرینی دووەم یادی دەکرێتەوە بۆ دەربڕینی هاوخەمی قوربانیانی هاتوچۆ، له‌ زۆربه‌ى وڵاتانى ئه‌وروپا ئه‌مڕۆ‌ پشووه‌ و ڕێنوێنی ده‌گه‌یه‌ننه‌ هه‌موو خاوه‌ن ئۆتۆمبیڵێك.هەر بەبۆنەی ئەم یادەوە بە گرنگی دەزانم تیشکێک بخەمەسەر شۆفێری و کاری شۆفێری، یاساکانی ئەم بوارە گرنگە،کەپەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ژیانی ڕۆژانەی هەر یەکێکمانەوە هەیە.

کاری شۆفێری لە ژێر ڕۆشنایی وڕێنومایی وپەیڕەو کردنی یاساکانی هاتوو چۆودا، بە لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، وەک شۆفێرێک هه‌ڵسوكه‌وتێكی شارستانی و ئاكارییه‌،واته‌ شۆفێری سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی حه‌ز و ئاره‌زوو هونه‌ر وره‌وشته‌، پێویسته‌ پابه‌ندی لێخوڕینیێكی ته‌ندروستانه‌ بكرێت، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی گونجاوترین رێگا بۆ گه‌یشتن به‌ شوێنی مه‌به‌ست به‌ سه‌لامه‌تی هه‌روه‌كو ده‌وترێت (درەنگ بگەی باشترە لەوەی کە هەرنەگەی). چونکە لەزۆربەی هەرە زۆری ڕوداوەكاندا شۆفێر بە هۆكاری یەكەم دەزانرێت، بۆیە پسپۆران‌ و شارەزایانی بواری هاتوچۆ چەندین توێژینەوەی زانستی جیاجیایان كردوە سەبارەت بە شۆفێر‌و کاری شۆفێریكردن ‌و ئەو مەرجانەی كە پێویستن بۆ شۆفێریكردن، لەوانە :- پێویستە شۆفێر لەڕوی جەستەوە جەستەیەكی ڕێك‌و بێ‌ كەموكوڕی هەبێت بۆئەوەی لەكاتی پێشهاتەكاندا بتوانێت بەزویی وەڵامدانەوەی هەبێت، هاوكات پێویستە لەكاتی شۆفێری كردندا هەموو بیرو هۆشی لەلای ڕێگاوبان‌و ئۆتۆمبیلەكەی بێت، خاڵێكی دیكە ئەوەیە پێویستە شۆفێر دڵنیابێت لە توانای شۆفێریكردنی خۆی‌و بەتەواوی لەوبوارەدا شارەزا بێت، ئینجا شۆفێری بكات بەتایبەتی لەسەر ڕێگای خێرا ‌و دەرەوەی شارەكان‌و لەهەموو گۆڕینێكی ڕۆیشتنی ئۆتۆمبیلدا هێمای تایبەت بەكار بهێنێت.كاتێك شۆفێری شارەزاو بەتوانا شۆفێری دەكەن، جگە لەو خاڵانەی باسكران هۆكاری دیكە كاریگەری دەبێت بۆسەریان‌و زۆرجار دەبنە هۆكاری ڕوداوەكان، ئەوانیش: – چاوكزی یان باش نەبیستن، هاوكات ماندووبون‌و ترس‌و مێشك هیلاكی یان خەواڵو بون، لەهەموشی مەترسیدارتر كاریگەری مادە هۆشبەرەكانە لەكاتی شۆفێری كردندا.

شۆفێر گه‌وره‌ترین كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ راپه‌ڕاندنی هۆیه‌كانی هاتوچۆ و گواستنەوەدا بۆیه‌ پیویسته‌ شۆفێر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی تیابێت كاتیك كه‌ شۆفیری ئه‌كات.
– 1 ئه‌بێت له‌روی توانای دەروونیەوە ته‌واو ئاماده‌بێت بۆ شۆفێری کردن.
– 2  ئه‌بیت له‌ڕوی هه‌ست كردن به‌ ئەگەرە‌ نه‌خوازراوه‌كان به‌ردەوام به‌ ئاگابێت.
– 3  پێویستە شۆفێر لەوپەڕی هۆشداریدا بێت.
4 – شاره‌زا بێت یان کەمێک شارەزایی له‌ چاك كردنه‌وه‌ی ئۆتۆمبێل هەبێت.
5 – ئه‌بێت ڕێنمایی هه‌موو سه‌رنشینه‌كان بكات بۆ به‌جێهێنانی ڕێنماییه‌ پێویستەکان.وه‌ك (به‌كارهێنانی پشتوێنی سه‌لامه‌تی، دانیشتن بەشێوازێکی سەلامەتخوازانە، زۆر قسەنەکردن لەگەڵ شۆفێر)
– 6 دلنیابونه‌وه‌ له‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ پێش هاژوشتنی، وه‌ك (تایه‌كان ، ده‌رگاكان ، ئاوێنه‌كان ،پاتری ، فڵچه‌كان) وه‌ گرنگترین به‌ش كه‌ ئه‌بێت ئاگاداری بیت ئه‌وه‌یه‌ دلنیابێت له‌ مه‌كینه‌ی ئۆتۆمبێله‌كه‌ی و دڵنیابێت ڕادێته‌ر ئاوی لێنەچێت، یاخود پلاكی توانای کارکردنی ماوە هەروەها مه‌كینه‌كه‌ی ڕۆنی لێنەچێت.
-7 پێویسته‌ شۆفیر ئاگاداری ڕێنماییه‌كانی هاتوچۆبێت و شاره‌زابێت له‌ ناسینه‌وه‌ی هێماكان و وه‌ پێویسته‌ ته‌واو گرنگی بدات به‌ هێڵه‌كانی سه‌ر شەقامەکان و ئاماژەکانی پۆلیسی هاتوچۆ و ترافیک لایت.بەپێی ڕێنماییەکانی هاتووچۆ پێویسته‌ ڕه‌چاوی خێرایی بكرێت له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان چ لەناوشارویاخود دەرەوەی شار،بۆ نمونە:-
نـاوشـار:
40 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی قاتره‌ و مقتوره‌
60 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی تایبه‌ت،له‌ناوچه‌ی نیشته‌جێبوونی چڕو خوێندنگاو به‌رده‌م مزگه‌وت و سوپه‌رماركێت و ڕِیستۆرانته‌كان ئه‌م ڕێژه‌یه‌ دائه‌به‌زێت بۆ 40 تا 15 كم/ كاتژمێر.
ده‌ره‌وه‌ی شـار/
60 كم/ كاتژمێر بۆ قاتره‌ و مقتوره‌.
70 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی بارهه‌ڵگر
80 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی پاص و ته‌كسی.
100كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی تایبه‌ت.
-گرنگه‌ جیابكرێیته‌وه‌ به‌ ڕه‌وشت و چێژ له‌كاتی شۆفێری كردندا، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ناو خێزان و خانه‌واده‌كه‌تدا هه‌ته‌… تۆ وه‌ك شۆفێر پێویسته‌ ڕه‌وشت به‌رزو ڕاگری هه‌ستی ئه‌وانی تر بیت كه‌ شه‌قام به‌كارده‌هێنن وه‌ك ( شۆفێرانی تر، پیاده‌و شۆفێری ماتۆڕسكیل و پاسكیل ).. كاركردن به‌ ڕه‌وشت له‌سه‌ر شه‌قام شۆفێرییه‌كی سه‌لامه‌ت بۆ هه‌مووان به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

ئەگەر شۆفێر پێچەوانەی یاساکانی هاتوو چۆ رەفتاری کرد ئەوەیاسای هاتووچۆ ياسای ژماره‌ (86)ی ساڵی 2004 مادە٢٤ بە پێی ئەو یاسایە واتە یاسای سزادانی عێراقی سزادەدرێت.

مادده‌ی بيست و چوار
برگه‌ی یه‌که‌م…
ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی مردنی که‌سك له‌ئه‌نجامی لێخورینی ئۆتۆمۆبێل بێت به‌ ره‌چاونه‌کردنی یاساکان وسیسته‌مه‌ تۆمارکراوه‌ تایبه‌ته‌کان ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن‌ (سجن) له ‌(٥) پێنج ساڵ که‌مترنه‌بێت وله‌ (٧) حه‌وت سال زیاتر نه‌بێت ،يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (١٠٠٠٠٠٠)یه‌ک ملیۆن دینار که‌مترنه‌بێت و له‌ (١٥٠٠٠٠٠)یه‌ک ملیۆن وپێنج سه‌دهه‌زار دینار زیاتر نه‌بێت ، يان هه‌ردوو سزاکه‌.
برگه‌ی دووه‌م…
ئه‌گه‌ر ده‌رکه‌وت ئه‌و تاوانه‌ی که‌ له‌ برگه‌ی (١)دا باسکراوه‌ ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی مردنی که‌سێک زیاتر(واته‌ دوو که‌س) له‌ئه‌نجامی لێخورینه‌که‌ وه‌یان مردنی که‌سێك وگه‌یاندنی ئازار یان نه‌خۆشی گه‌وره‌ یان دووچاری ده‌ردوو به‌ڵاو په‌که‌وته‌یی به‌ یه‌ک که‌س زیاتر بگه‌یه‌نێت ‌ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن (سجن)له‌(٧)حه‌وت ساڵ که‌متر نه‌بێت و له‌ (١٠)ده‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (١٥٠٠٠٠٠) یه‌ک ملیۆن پێنج سه‌د هه‌زار دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٣٠٠٠٠٠٠) سێ ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت ، یان هه‌ردوو سزاکه‌.
برگه‌ی سێ یەم……
ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆى مردنی که‌سێک له‌ئه‌نجامی لێخورینى ئۆتۆمۆبێل (هەرئۆتۆمۆبێلێک)بە پشت گوێ خستن یان گوێ نەدانە رێنماییەکان وه لەژێر کارى سەرخۆشى یان بێهۆشى دابن وەیان لەکاتى ڕووداوەکەدا شوفێره‌که‌ هەڵبێت(ڕابکات)بەبێ ئەوەى دەسەڵاتى تایبەتمەند بەڕووداوەکە ئاگاداربکاتەوە ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن‌ (سجن) له‌ (٧)حه‌وت ساڵ که‌متر نه‌بێت و له‌ (١٠)ده‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (٣٠٠٠٠٠٠)سێ ملیۆن دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٥٠٠٠٠٠٠) پێنج ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت.
برگه‌ی چواره‌م…
ئەگەردواى ئەوەى کەڕووداوەکە ڕوویدا هەروەک لەبڕگە (٣)هەمان ماددەدا هاتووە ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆى مردنی که‌سێك زیاتر(لە دووکەس بەرەو سەرەوە) وەیان مردنى کەسێك وگەیاندنى ئازار یان نەخۆشى گەورە یان دووچارکردن بە دەردوو بەڵاو نەخۆشى جەستەیى تا پلەى پەککەوتن بەکەسێک زیاتر ‌ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن ‌(سجن) له ‌(١٠)ده‌ سال که‌متر نه‌بێت و له‌ (٢٠)بیست‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له ‌(٥٠٠٠٠٠٠) پێنج ملیۆن دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٧٠٠٠٠٠٠)حەوت ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت.

لەگەڵ بونی یاساو سزایەکی لە چەشنەشدا هێشتا بەبەردەوامی بە هۆی کەمتەرخەمی شۆفێرانەوە و پابەند نە بوونیان بە یاساکانی هاتووچۆوە خراپی ڕێگاوبانەکانەوە ڕۆژانە مەرگی ئازیزانمان دەبینین،لەگەڵ ئەوەشدا داواکاران بە مافی کەسی  واتە کەس وکاری تاوان لەسەر کراو‌‌   لە بەر تانەو لۆمەی خەڵکی یان لەبەر خاتری گیان لەدەستدانی ئازیزەکەیان و بۆ ئەوەی ڕووحی شاد بێت،وەک خێروو سەدەقەیەک بۆ مردووەکەیان لەکەسی تاوانبار خۆش دەبن،لەم حاڵەتەیشداهیچ شتێک نامێنێتەوە بۆ(ردع الغیر) واتە لەم حاڵەتەدا ئەوەی لە هێزی یاساکە کەم دەکاتەوە ئەو لێخۆشبونەیە کە کەس وکاری تاوان لەسەر کراوە بە  شێوە یەکی تر یاساکە پێشێل دەکەنەوە.!

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

گرانیی بەنزین وەک بیانووی خۆپیشاندانەکانی ئێران

هەردی مەهدی

دەمێکە خەڵک ناڕازییە و تەنها لە ساڵێکدا، هەزار خۆپیشاندانێک و گردبوونەوەی ناڕەزایی چین و توێژەکان، لە خاوەن پارەکانی بانکەکان، خوێندکاران، مامۆستایان و کرێکاران ڕویانداوە(بەدانپیانانی ڕەحمان فەزڵی وەزیری ناوخۆ) بەڵام ڕوماڵی میدیای ئێران و بێسەرکردەیی ناڕەزایەتییەکان خامۆشی کردوونەتەوە. دۆخی ئابووریی ئەوە هەر باس ناکرێت و چوونەدەرەوەی پارەی ئێران بۆ سوریا، لوبنان و یەمەنیش با بوەستێت.
بەڵام یەکێک لە کێشە هەرە قوڵەکانی ئێران ، کە قەیرانێکە و لە 2009ەوە درێژەی هەیە، ئەوەیە هەڵبژاردن و هەڵبژێردراوەکانی ناو پرۆسەکە و زمامدارانی ئومور، ناتوانن نوێنەری ڕاستەقینەی دەنگدەران بن(بەجۆرێک لە جۆرەکان هاوشێوەی عێراق و گومان لە هەڵبژاردنی و تەوزیعی کورسییەکان)، لەبەر دوو هۆی سەرەکی:
1. شورای نیگەهبان (ئەنجومەنی پاراستنی دەستور) مافی ئەوەی هەیە هەموو کاندیدەکان پاڵفتە بکات، بۆیە چەند هەڵبژاردنی دوایی ڕێژەی کاندیدی ڕەتکراوەی سەرۆکایەتی و شارەوانی و پەرلەمان چەند بەرامبەری ڕێگەپێدراوان بوون. بەمەش دەستی یەکی کاندیدی خەڵک ڕەتکرانەوە و ناچار خەڵک لەنێوان خراپ و خراپتردا هەڵیان دەبژارد. خودی ڕۆحانی ئیسڵاحی نەبوو، بەڵام لە بێکەسیدا خاتەمی کردییە کاندیدی خۆی.
2. لە دوای 2009ەوە دەوڵەت و نیزام بە خەستی خەریکی لادان و کۆتکردن و دەسگیرکردنی نەیارە ناوخۆییەکانێتی، شۆڕش لەم ساڵانەدا زۆر سەرقاڵی خواردنی کوڕەکانی خۆی بوو.
3. جیا لەمانەش خودی دەستور شیعەمیحوەری دوانزە ئیمامییە و ویلایەتی فەقیهیش لەسەروو ئەوەوە، هەر کاندیدێک دەبێت وەلای بۆ ئەو بنەمایە هەبێت نەک تەنها شیعەبێت ئەبێت ئینقلابیی و ئیسلامییش بێت. ئەمە ئۆتۆماتیک کاندیدە غەیرە لایەنگرەکانی ئەم بۆچوونە ڕەتکدەکاتەوە و مافی بەشدارییان پێنادات.
4. ئیتر با جیاکارییە نەتەوەیی و زمانیی و ئاینیی و ئاینزاییەکانی دیکەش بووەستێت.
ئەمانە و فشارە دەرەکییەکان شەرعییەت و نوێنەرایەتی لاوازکردووە و هیچ دەزگایەک ناتوانێ بە هەڵبژاردنەوە شانازی بکات، چونکە لە بنچینەدا کاندید و بەرپرسانی ئێستای حکومەت و پەرلەمان نوێنەری نوخبەی حاکم و خامەنەیین نەک نوێنەری پلەیەکی خەڵک.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان