ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كورد و تورك؛ پایەماڵی سیاسی و ناهامسایی نەژادی


 د. موئمین زەڵمی

بە درێژای سەدان ساڵ هەردوو نەتەوەی كورد لە ناكۆكی و ململانێ و دانەجیڕە و تەنانەت شەڕ و كاولكاریدا بوون، بۆیەش دەڵێم كورد و تورك، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی هەرچوار وڵاتەكە (عێراق و ئێران و سوریا و توركیا) پەیوەندییەكانی كورد و تورك بخەینەڕوو، ئایا كێشەكە هەژموونی سیاسی و پایەماڵی مافی نەتەوەییە، یان پێكەوەهەڵنەكردنی كۆمەڵایەتی و ناتەبایی هامساییە كە كاریگەری لەسەر ڕەوشەكە توندتر كردۆتەوە.

بە گوێرە ئەوەی كە ژمارەی هاوڵاتیانی كورد لە باكوری كوردستان لە كوردەكانی پارچەكانیتری كوردستان زیاترە، زۆرترین چاو دەخەینە سەر ئەم پارچەیە و راستییەكی حاشاهەڵنەگریشە كە ناكۆكی و ململانێكانی كورد و تورك لە توركیادا كاریگەری گەورەی لەسەر تێكرای دووركەوتنەوەكانی نێوان ئەم دوو نەتەوەیە هەبووە و دەبێت، چونكە هەم بەریەككەوتنەكان زۆرترن و هەمیش زۆرینەی لێكۆڵەرە سیاسیەكانی چارەسەری كێشەی كورد و تورك بە ئەنكەرەوە دەبەستنەوە، یانی ئەو چەند ساڵەی كە پرۆسەی ئاشتی لەتوركیا هەبووە بە زەمەنی كەمبوونەوەی ململانێ و سەرەتاتكێكانی نێوان دوو نەتەوەكە زانراوە لەسەر ئاستی هەموو پارچەكانیتر.

ئەوەی لە توركیا بینراوە و زانراوە پایەماڵی مافی نەتەوەیی و بەرزكردنەوەی كێرڤی رەگەزپەرستی بووە، ئەوەتا توركیا گەورەترین كێشەی بووەتە قەزیەی كوردی و كوردیش گەورەترین كێشەكانی هەر لەناو توركیادایە.

كاتێ دەڵێین كێشە دەبێ ئەوە تۆخ بكەینەوە كە لە قوتابخانەی سەرەتایی و خوێندن بە زمانی دایكەوە كوردەكانی توركیا كێشەیان هەیە تا دەگاتە دینداری و بازرگانی و گەشتیاری و بازاڕگەری و ڕۆشنبیری و دیوێكی تەواو داگیرساوی كۆمەڵایەتی، درك بەم راستیانەی كە ناكۆكی نێوان كورد و تورك لەگەڵ ئەوەی مێژینەیە بەڵام زۆر قووڵیشە و بەیەكداچوونی ئەو دوو نەتەوەیە هەر بە ناتەندروستی ماوەتەوە و گەورە سیاسەتوان و لێكۆڵەرانی هەردوولاش ئەوەیان باش روونكردۆتەوە كە تا زەمینەی كۆمەڵایەتی وئاشتەوایی كۆمەڵایەتی لە نێوان كورد و توركدا نەڕەخسێنرێت، ناتوانرێت ئاشتەوایی سیاسی بەرقەرار بكرێت.

لە یەكێك لە دوایین لێدوانەكانیشیدا دۆناڵد ترەمپی سەرۆك كۆماری ئەمریكا لەگەڵ باسكردنی ناكۆی دووسەد ساڵەی ئەم دوو نەتەوەیە، هەوڵی نێوەندگیری نێوان كورد و تورك بە یەكێك لە بژاردەكان دەزانێت. لە لایەكیتریشەوە لە دوایین پەیامی خۆیدا عەبدوڵا ئۆجەلان رێبەری پارتی كرێكاری كوردستان كە لە ئیمراڵییەوە پەیامەكەی بڵاوكردۆتەوە بە روونی ئەم پرسە شیدەكاتەوە.

ڕۆژی چوارشەممە 12ی حوزەیرانی 2019 ، پارێزەرانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان پەیامەكەیان بڵاوكردەوە، كە باس لە ئاشتی و پێكەوە ژیان دەكات، ” وەك نیشانەیەكی مێژوویی، تورك بێ كورد و كورد بێ تورك نابێت، كاتێك لە میزۆپۆتامیا كورد نەمێنێت، لە ئەنادۆلیش شتێك بەناوی توركیا نامینێت و هەبوون و پێشكەوتنی كورد بە بەهێزبوونی توركەكانەوە خاوەن هەموو واتایەكە.

” ڕێبەری پارتی كرێكارانی كوردستان جەختیكردووەتەوە، گۆڕانكاریی دیموكراتی بە بەشداری هەموو كۆمەڵگا دەكرێت، پێویستە ڕێبازی خانەوادەپەرەستی، خێڵ پەرەستی و عەشیرەت پەرەستی سەرەڕاست بكرێتەوە و بنەماش چارەسەریی سیاسەتی دیموكراتییە. نزیكەی دە ساڵە بارودۆخی سیاسی سوریا شێواوە و بە تەنیشتییەوە جۆرێك لە دەسەڵاتی خۆسەری بۆ كورد لە رۆژئاوای كوردستان هاتۆتە ئاراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەی كە بەریەككەوتنی كورد و تورك راستەوخۆ نەبووە، بە پێچەوانەوە بەریەككەوتنی كورد و عەرەبەدۆستەكانی توركیا گەرمتركراوەتەوە كە توركیا بۆ پارێزگاری لە ئاسایشی ناوخۆی خۆی و مەترسی لە دروستبوونی هەرێمێكی تری كوردی لە رۆژئاوای كوردستان بە روونی ڕاگەیاندووە و ئەمەشی نەشاردۆتەوە، توركیا زۆر نالەبارانە پێی وایە كە ئەگەر كورد لە رۆژئاوا بەهێز بێت ئەوا دەبێتە مەترسی بۆ سەر ناوخۆی توركیا، ئەمەش دەكرێت وەك فاكتێكی سیاسی بخوێنرێتەوە، بۆیەش لە چەند ساڵی رابردوودا هەموو هەوڵەكانی توركیا بۆ ئەوە بوون كە كورد لە سوریادا لاواز بكات، چەندین رێگای جیاوازیشی گرتۆتەبەر، هەر لە هەوڵدان بۆ هەڵگیرساندنی شەڕی ناوخۆیی نێوان كورد و كوردەوە تا پشتیوانی نەیارانی كورد لە رۆژئاوا و بەهێزكردنی هێزە ئیسلامییە چەكدارەكانی سوریا، و لە تۆخكردنەوەی جیهادەوە تا بنەما دینییەكانیتر، دواترینیشییان ستراتیجی سیاسی و سەربازی و بەدەستهێنانی رەزامەندی نێودەوڵەتی بۆ دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی.

توركیا لە سەرەتای روداوەكانی سوریاوە كێشەی گەورەی ئەوەیە كە بەرژەوەندییەكانی لە گەڵ ئەوانیتردا ناگونجێت و خۆشی ناتوانێت رێگەی خۆی بگرێتە بەر بۆیەش وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد توركیا هەوڵی زۆریدا پێش ئۆپەراسیۆنەكە و تا ئەوەش كە گڵۆپی سەوزی بۆ كرا شتی زۆری بەخشی، بەڵام توركیا بەهێزترین ستراتیجێك كە توانی پشتیوانی ئەمریكای وەك زلهێزی گەورە پێ بەدەستبهێنێت.

ئەوە بووە كە بە روونی رایگەیاندووە كە پارتی كرێكارانی كوردستانی -پەكەكە تەنها كاتێك دێتە سەر مێزی ئاشتی كە یەكینەكانی پاراستی گەل- یەپەگە لاوازبیت لە سوریا.

لە عێراقیشدا كە تاكە هەرێمی فیدراڵی كوردی هەیە ئەزموونی كێشە و ناكۆكی و ناتەبایی نێوان كورد و تورك مێژینەیە، بەڵام ئەوەی وایكردووە كەمتر ئەم ناكۆكییانە رەنگبدەنەوە یەكەم ئامادەگی كورد بووە بە بەرقەراركردنی ئاشتی كۆمەڵایەتی و چەسپاندنی بنەماكانی دیموكراسی و پێكەوەژیان لە هەرێمی كوردستاندا و لە لایەكیتریشەوە ئەو پەیوەندییە سیاسی و بازرگانی و ئەكادیمیەی كە لە نێوان هەرێمی كوردستان و توركیادا هەیە، چونكە لە لایەك دڵنیاییدان بووە بە توركیا كە هەرێمی كوردستان نابێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توركیا، لە لایەكیتریشەوە بەرزكردنەوەی سەقفی هەماهەنگی كلتوری و فەرهەنگی نێوان هەردوو نەتەوەكە و هەردوو دەسەڵاتەكە بووە تا ئەو ئاستەی پۆستی باڵای حكومیش دراوەتە توركمانەكان، نریككردنەوەی ئامانجە هاوبەشەكانیش لە كەركوك و ئەو ناچانەیتردا كە توركمانەكانی تێدا نیشتەجێن باشترین بژاردەی پێكەوەژیانی نەتەوەیی بووە.

هەرچی پەیوەندی بە رۆژهەڵاتی كوردستانیشەوە هەیە، ئەگەرچی زەمینەیەكی كۆمەڵایەتی لەبار بۆ پەیوەندی نێوان هەردوو نەتەوەی كورد و تورك لە پارێزگاكانی ئێراندا نیە بەڵام هەوڵە شەڕانگێزییەكانی زۆر تۆخ نەكراونەتەوە، گومان لەوەدا نیە كە لە رووی كۆمەڵایەتییەوە كورد و تورك تێكەڵییان بۆ دروست نەبووە و تائێستاش لە زۆرینەی نوكتە و قسەخۆشەكانیدا كورد، توركەكان بە نمونەی ناتەندروستی مامەڵە دەهێننەوە و توركەكانیش كورد بە شەڕانگێزی دەشوبهێنن، ئەوەتا لە سێ دەیەی ڕابردوودا زۆرجار لە ناوچەكانی ورمێ و نەغەدە و شنۆدا ناكۆكییە كلتوری و نەژادییەكان زەقكراونەتەوەو لەسەر ناو و تابلۆی شارەكان و قوتابخانە و شەقامەكان شەڕو خوێنڕێژی كەوتۆتەوە.

لە پاش دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی توركیا بۆسەر رۆژئاوای كوردستان لە چەند رۆژی ڕابردوودا تا دێت زیاتر جیاوازییە نەژادی و نەتەوەییەكان زەقتر دەبنەوە، لە لایەكەوە باسی بایكوتی هەرجۆرە مامەڵەیەكی بازرگانی و سیاسی و كلتوری و ئەكادیمی و كۆمەڵایەتی و گەشتیاری نێوان كورد و تورك دەكرێت و لە لایەكیتریشەوە نەتەوە خەتابار دەكرێت.

بۆیەش لەگەڵ باوڕی تەواوم بەوەی كە كوردیش وەك هەرنەتەوەیەكیتری سەرزەوەی پێویستە خاوەنی كیان و مافی سەربەخۆیی خۆی بێت دەبێت ئەو راستییە زیاتر لەبەرجاوبگیرێت تا لەسەر بنەمای مرۆڤسەنتەری دیدێكی كۆمەڵایەتی هاوبەش بۆ پێكەوەهەڵكردنی كورد و تورك نەخرێتەوە ئەوا نەك هەر جیاوازییە نەتەوەیەكان زەقتر دەكرێنەوە بەڵكو شەڕانگێزی و توندڕەوی و رەگەزپەرستی زیاتر پەرەدەسەنێت و ماڵوێرانی زیاتری بەدوادادێت بە تایبەت بۆ زۆرینەی هاونیشتیمانیانی كورد لە باكور و ڕۆژئاوای كوردستان.

ریکلام

وتار

وەڵامە گونجاوەکان بۆ مناڵان سەبارەت بە کۆرۆنا


سامانی وەستا بەکر

گوێ بۆ مناڵەکەت بگرە، زانیاری دروست و ڕاستی بەرێ، قەلەقیەکەی خۆتی بۆ مەگوێزەرەوە.

ئەبێ ڕەچاوی ئەم سێ خاڵە بکەی کاتێک وەڵامی مناڵەکەت ئەیەیتەوانێ سەبارەت بە کۆڤید ١٩.

کاری تۆ وەک دایک و باوک یان کەسێکی پێگەشتوو دڵنیای و هێمنی، ڕاگرتنی بەلانسی هەستەکانی مناڵەکانە.

گوێگر و وەلامدەرەوە و تێبینیکارێکی باشبە:

ئێستا زۆربەی مرۆڤەکان دڵەڕاوکێی خێرای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنان. ئەو هەموو هەواڵ و ڕاپۆرتانەی مێدیاکان و ئەو گۆڕانە گەورەیەی لە ژیانی ڕۆژانەیا ڕووئەیا چەندین بیر و پرسیار و هەستی جۆراوجۆر لای مناڵیش بەئاگا ئەهێنێ.

*گەورەکان لە دڵەڕاوکێی بەردەوامان و  دوو دڵ و سەرقاڵی کۆرۆنان.

*هەواڵ و ڕاپۆرتە زۆرو زەوەندەکان، ڕەفەی بەتاڵی کۆگاکان، مرۆڤەکان بە کەمامە و دەستکێشەوە، ژمارەی توشبووان و مردووەکان….هتد.

*چالاکییە ڕاوەستاوەکانی ڕۆژانە، گەورەکان کە لە ماڵەوەن و ناچنە سەر کار، فێرگەو باخچە داخراوەکان، هێزە زۆرەکانی پۆلیس و ئاسایش لەسەر شەقام و لە ناو کۆڵانەکان.

*ڤایرسێکی کوشندە بە خێرایی بڵاوئەبێتەوە کە دیارنیە و کەسیش نازانێ کەی و چۆن تووش ئەبێ.

ئەمانە هەمووی پرسیاری قورس و گرانن بۆ مناڵان ئەبێ زۆر بە سانایی و ڕاستگۆیی دوور لە ترس ق تۆقاندن وەڵامی گونجاو وەرگرن.

گرنگترین بەشی کۆمەڵگە و نەوەی دواڕۆژ کە مناڵانن، هەمیشە لە کاتی شەڕو ئاشوبوو بڵاوبوونەوەی پەتا و چەنگە دەرونییەکانا، جا بە مەبەستبێ یان بێ مەبەست لەنازیان کەم ئەبێتەوانێ، گۆڕانکاری بەسەر ڕەفتاری گەورەکانا وایان لێئەکات هەست بە دڵەڕاوکێیەکی زۆر بکەن و لەناو زەریایەک پرسیاری بێ وەڵام و تۆقێنەرا بوخلێنەوە.

نە دەزگانی ڕاگەیاند بەرنامەی گونجاویان هەیە بۆ مناڵان و نە ڕەچاوی ئەوەش ئەکەن کە مناڵی خێزانی ڕۆژهەڵات هێندەی گەورەیەک گوێ بۆ هەواڵ ئەگەر نەشگرێ بەڵام هەر ئەیبیستێ، نە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان گونجاوە بۆ مناڵان، نە بەشێکی زۆری دایکان و باوکانی کۆمەڵگەش نە گوێ بۆ پرسیاری مناڵ ئەگرن نە گرنگیش بە وەڵامەکانیان ئەیەن و نە بیریشی ئەکەنەوە پێش ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بەنەوانێ، کە بۆ پەروەردەی مناڵ لە باشترین ژەمە خۆراک و جڵ و بەرگی گرانبەهاو و گەشت و سەیران گرنگترە.  فێرگەو باخچەکانیش داخراون، ئەمانە هەمووی پێکەوە ترس و تۆقینێکی زۆر ئەخەنە دڵی مناڵانەوە کە ئەگەر وەڵامی گونجاو وەرنەگرن دوورنیە تووشی گرێی دەروونیبن.

ترس و دڵەڕاوکێی مناڵ شێوازی جیاوزی هەیە، هەندێکیان ئەڵێن کە ئەترسن. بەڵام ئەتوانی بەشیوەیتریش بزانی ئەگەر نەشڵێ ئەترسم. هەندێ مناڵ قەلەقیان پێوەدەرەکەوێ کە لە کاتی ئاساییا نیانە، واز لەو شتانە ئەهێنن کە پێشتر کردوویانە، دەست لەیاری کردن هەڵەگرن، کۆنترۆڵیان بەسەر خۆیانا نامێنێ و گوێناگرن و زۆر هار ئەبن و ئەگرین و دەنگ بەرزەکەنەوانێ، هەندێ پرسیارەکەن کە پێستر نەیان کردووە بۆ نمونە  (پرسیار لە تاک بە تاکی خێزانەکە ئەکەن لە کوێن یان لە کوێ بوون). هەندێ مناڵ خەوی ئەزڕی یان هەر ناتوانێ بخەوێ و خەوەکەی پچڕ پچڕئەبێت. هەندێ مناڵ پرسیارێکی ئێجگار زۆرەکەن و هەندێکیشیان هەوڵئەیەن کە بە هیچ جۆرێ خۆیان لە قەرەی پرسیار کردن نەیەن، ئەمانە ئەو نیشانانەن کە کاتێ لە مناڵەکەتا بینیت ئەبێ ڕاستەوخۆ هەوڵبەی لێی نزیک بیتەوە تا وەلامی پرسیارەکانی بەیتەوە.

کاری تۆی پێگەشتوو ئەوەیە کە بتوانی بەلانسێ بدۆزیتەوە بۆ هاوکاری کردنی منالەکەت یان مناڵەکان.  ئەگەر وەڵامدانەوەی دروستی پرسیارەکان بۆ هەندێک مناڵ هاوکاری کردن بێ،  ئەوا بە هەمان شێوەش دانبەخۆداگرتن و چاوەڕوانی کردن و پەلە نەکردن لێی تا مناڵەکە بتوانێ بیر بکاتەوە لەو شتانەی قەلەقیان کردووە و هێمنبی لەگەڵیا تا ئەیان درکێنێ، ئەوەش هیچی لە وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی کەمتر نیە.

هەر مناڵێک جیاوازتر لە مناڵانیتر کاردانەوەو پرسیاری بۆ دروست ئەبێ ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ تەمەن و ڕێڕەوی ژیانی ڕۆژانەی. بەڵام هەندێ شتی گرنگ هەن ئەبێ بیری لێبکەیتەوە پێش ئەوەی وەڵامی مناڵەکەت بەیتەوە سەبارەت بەم ڤایرۆسە و ڕووداوەکانی تریش.

گوێ لە مناڵەکەت بگرە و پرسیاریشی لێبکە: مناڵی قۆناغەکانی باخچە واتە پێش تەمەنی چوونە قوتابخانە زیاتر وا هەستەکەن کە شتێک هەیە ناوی “کۆرۆنا”ڤایرۆسە، لەبەر ئەوە نازانین کە ئایا دڵەڕاوكێیان هەیە یان نا؟ هەرچەنە لای هەندێ مناڵەکان بیر و پرسیاری زۆر دروست ئەبن.

وەک گەورەیەک ئەرکی سەرشانی تۆیە کە تێبگەی بە باشی وە بە بە هێمنی لێیبکۆڵیتەوە کە ئایا مناڵەکەت چۆن هەست ئەکات، تا ئەگەر پێویستی بە یارمەتی تۆ هەبێ تا بتوانێ زاڵبێ بەسەر دوو دڵی و هەستەکانیا.

سەبارەت بە مناڵی بچکۆلەتر، ئەوەی پێویستە ئەوەیە کەمێک لێی نزیک بیتەوەو لە باوشتا ئارامی بەیتێ تا بزانی چ پرسیارێکی لا دروست بووە تا وەڵامی بەیتەوانێ. بەڵام بۆ مناڵی گەورەتر ئەبێ پرسیاری کۆنکرێتی لێبکەی تا هەستبکا کە گرنگی پێئەیرێ.

مناڵەکان لەگەڵ پرسیارەکانیانا بە تەنیا جێمەهێڵن: بۆ مناڵ زۆر قورسترە لەگەورە کە هەوڵەکان هەڵسەنگێنێ. کە ئایا هەواڵەکە ئاساییە یان شتێکی ترسناکە؟ ئیتر لێرەوە ڕۆڵی گەورەیە کە یارمەتی مناڵەکان بەن. وە لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە مناڵەکان  بەجێنەهێڵرێن بەتەنیا یان بەیەکەوە تا خۆیان لەهەواڵەکان تێبگەن و لێکدانەوەی بۆ بکەن چونکە تێگەشتن و لێکدانەوەی مناڵ زیاتر نزیکە لە فەنتازی.

وا هەست مەکە کە مناڵ تەنها بیر لە خۆی ئەکاتەوانێ: مناڵەکان جیاوازن لە شیوازی بیرکردنەوەیان وە چۆن و بیر لە چی ئەکەنەوە هەمووی ئەگەڕێتەوانێ بۆ هەندێ هۆکار لەوانە:

*تەمەنی مناڵەکەو چۆنیەتی و جۆری ژیانی لە ڕابردوو لە ئێستایا.

*ڕووداوەکانی پێشوو کە بینیونی کاریگەری زۆر لەسەر دروست بوونی جۆرێتی پرسیار دروست ئەکەن بۆ نمونە ئەگەر پێشتر خۆی یان هاوڕێیەکی یان کەسێکی خێزانەکەی نەخۆشی هەبووبێ.

*ئەو مناڵانەی کە پێشتر لە قەلەقی و دڵەڕاوکێیا ژیاون ئەوا ترس لە ڤایرۆسی کۆرۆنا ئەبێتە درێژەپێدەری دڵەڕاوکێ و دوو ڵیان لە ترسێکی نادیار کە پێشتر تیا ژیاون.

*هەندێ مناڵ تووشی هیچ ترس و دڵەڕاوکێیەک نابن کە ئەمانیش دوو جۆرن: یەکەمیان بەهۆی ئەوەی کە لە ژیانێکی ئارام و هاوسەنگا ئەژین و زوو بەزوو وەلامی گونجا و و ڕاست بۆ هەرپرسیارێک وەرەگرێ کە  لای دروست ئەبێ. دووەمیان خراپترینە و کە هیچ جۆرە پرسیارێک ناکا نە لە سەردەمی کۆرۆنا و نە پێشتریش کە ئەمەیان ئەبێ سەردانی پزیشکی مناڵانی پێبکرێ.

*ئەو مناڵانەی کە لە خێزانێکا ئەژین و ئەزانن دایک و باوکیان بەهۆی کۆرۆناوە کارەکەیان لەدەست ئەیەن و باری ئابوری و بژێوی ژیانیان ئەکەوێتە مەترسیەوە ئەبێ هێمن بکرێنەوە ڕوونکردنەوەی پێویست وەرگرن.

*ئەو مناڵانەی پێشتر نەخۆشی بۆ ماوەییان هەیە بۆ نمونە وەک شەکرە یان شێرپەنچە تووشی بێ متمانەی و دڵەڕاوکێی زیاتر ئەبن.

ئارامی و دڵنیای و سنوردارکردن: وەک کەسێکی پێگەشتوو کە ئارامی و دڵنیای و کۆنترۆڵ کردنی هەستی مناڵەکان کاری تۆیە بۆیە ئەبێ بزانی کە مناڵەکە چەن ئەزانێ و چیشی پێویستە. پرسیاری لێبکە کە ئایا بیر لەچی ئەکاتەوانێ؟ پرسیارەکانی چین و بۆ، وە چۆن بۆی دروست بوون؟

ئەگەر مناڵەکە دڵەڕاوکێی هەبێ ئەوا بزانە هۆکارەکەی چیە؟ ئایا ترسی هەیە خۆی تووشبێ بە کۆرۆنا؟ یان باپیرو نەنک و کەسێکی نزیک تووش ئەبێ؟ ئایا ئەترسێ خورادن نەمێنێ؟ ئەبێ تێیگەیەنی کە ئەتوانێ لەبارەی هەر شتێکەوە قسەی لەگەڵ بکەیت و وەڵامی ئەیەیتەوە بێ توڕەبوون چونکە هیچ پرسیارێک هەڵە نیە، ئەگەرچێ لەوانەیە وەڵامی هەموو پرسیارەکانیش لانەبێ.

گرنگە بیر لەوە بکەیتەوە کە وەڵام و قسەکردن لەگەڵ مناڵا سنورداربێ چونکە درێژەدان بە قسە پرسیاری زیاتر دروست ئەکا چونکە مناڵ زۆر خێراتر پرسیاری لا دروست ئەبێ کە تۆ فریای بیرکردنەوەو وەڵام دانەوە بکەوی. پرسیارە بێ کۆتاییەکانی مناڵان لەوانەیە هۆکارێکبێ بۆ ئەوەی هەوڵی کۆنترۆڵ کردنی خۆیبات. بیر لەوە بکەرەوە کە لەوانەیە دلەڕاوکێکەی کەمبکەیتەوە بەڵام مەرچ نیە بتوانی پشکۆی پرسیارەکانی خامۆش بکەی. ئەگەر هەر زانیت کە مناڵەکە ناتوانێ لە قەلەقی و دڵەڕاوکێ ڕزگاریبێ ئەوا ئەبێ هەوڵبەی چوارچێوەیەک یان سنورێک بۆ پرسیارەکانی دانێی تا وا هەست نەکا تەنانەت تۆش بێ وەڵامی تا بێ هیوانەبێ.

زانیاری بەرێ و هێمنی کەرەوە: زانیاری ڕاست و دروست بە بە مناڵەکان بەڵام لەوە زیاتر نا کە پێویستە بیزانن. ئەگەر خۆش زانیاری دروست لانیە و خۆو پرچەکی زانیار نەکردووە ئەوا هەوڵبە پێکەوە لەگەڵ مناڵەکەیا تەماشای هەواڵ و دەنگ و باسەکان بکەن، چونکە لەو کاتەیا پرسیاری بۆ دروست ئەبێ کە ئەتوانن پێکەوە وەلامەکەی لە هەواڵەکان وەرگرن و باسی ئەوە بکەن کە گوێتان لیئەبێ لە هەواڵەکان، خۆ ئەگەر پرۆگرام و هەواڵ و دەنگ و باسی تایبەت بە مناڵ هەبێ ئەوە زۆر باشترە.

هەوڵبە ئەو هەواڵ و دەنگ و باس و خواس و قسانەی مناڵەکان گوێیان لێئەبێ و هەستی پێئەکەن لێێ تێبگەن، بە واتایەکی تر لەبەرچاوی مناڵانا هەموو شتێ مەڵێن کە پێویستناکا مناڵان گوێیان لێیبێ و بیزانن.  مەرج نیە هەموو سەری کاتژمێرێ گوێ لە هەواڵ بگرن بەڵکو ئەبێ هەوڵ بەن کاتێ مناڵکان ئەخەون یان بەهەر هۆکارێک بێ لە ژوورەوە نین ئنجا گوێ لە دەنگ و باس بگرن.

تێبگەیەنە کە هۆکاری باس کردنی کۆرۆنا بەو چڕییە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە زۆر ترسناکە و بێ چارەیە بەڵکو داخستنی بازاڕەکان و ڕاگرتنی گەشتەکان و نەچوونە دەرەوەو داخستنی فێرگەو باخچەکان بۆ سەرکەوتنە بەسەر ڤایرۆسەکەیا چونکە ئەوە ڕێگای ڕاستە بۆ دوورکەوتنەوە لە پەتاکە، هەروەک چۆن خێزانیش پیویستی بەوەیە ناو بەناو پێکەوەبن لە ماڵەوە لێک نزیکیربن.

زۆر گرنگە کە مناڵەکان لەوە تێگەیەنرێن کە تۆی گەورە بەرپرسیارییەتیت هەیە، بۆی باس بکە کە تۆ بەرپرسیاریەتی گەیاندنی هەواڵی نوێ و هەیە و ئاگاداری گۆرانکارییەکانی، هەر لەبەر ئەوەش پێویست ناکا خودی مناڵ چاودێری ڕووداوەکان بکات، چونکە کەسێکیتر گەورە و پێگەشتوو ئەو کارە بە ئەنجام ئەگەیەنێ و زانیاری پێویستیش ئەگەیەنێ بە مناڵ. بەڵام گرنگە ناو بەناو دانیشی لەگەڵی و زانیاری بەیتێ تا متمانەو پێبکات.

قەلەقی و دوو دڵی و دڵەڕاوکێی خۆتی بۆ مەگوێزەرەوە: زۆ گرنگە کە کاتێک تووشی دڵەڕاوکێ ئەبی گرنگی بەوە بەی کە مناڵ هەست پێنەکا. چونکە تێگەشتنی ئەوان بۆ بابەتەکان بە هیچ جۆرێ وەک کەسێکی گەورە  نیە، لەبەر ئەوەی تەمەنیان کەمە دنیا دیدە نین بۆیە هەموو شتێک نوێیە بۆیان وە هەمیشە “یەکەم تەجروبە قورسترینە”. لەبەر ئەو هۆکارە ئەگەر خۆت قەلەقی لەدەستدانی کارەکەتی یان ئەترسی کەسێکی نزیک لەدەست بەی یان هەر شتێکیتر ئەوا هەوڵبە کاتێک باسی بکە کە مناڵی لێنەبێ.

هیوای پێببەخشە: باسی ئەوەی بۆ بکە کە جیهان هەمووی وەک یەک تیم پێکەوە کارەکان بۆ لەناوبردنی ئەم پەتایە لە داهاتوویەکی نزیکا پێکووتە “ڤاکسین”ێک یەتە بەرهەم. کاتێک بە پێکووتەکە کوترای ئیتر ڤایرۆسەکە ناتوانێ کەس بکوژێ، وە پێشی بڵێ زۆربەی ئەوانەی کە لە ئێستایا تووش بوون چاکئەبنەوانێ. زیاتر باسی شتە پۆزەتیڤەکانی بۆ بکە نەک پێچەوانەکەی.

دەستبەرداری ڕۆتینەکانی پێشتر مەبن: هەوڵبە ژیانی مناڵەکەت هەر وەک پێشتر بڕوا بەڕێوە تا ئەو شوێنەی لە دەسەڵاتی تۆیایە. یارمەتی مناڵبدە کە فۆکوس بخاتە سەر شتێکیتر دوور لە کۆرۆنا. هانیبەو ئاسانکاری بۆ بکە تا چالاکی و جوڵەی هەبێ وە گرنگتریشە ئەو چالاکیانەبن کە پێشتر کردوونی هەروەک وەک چۆن چالاکی نوێش بە کەڵکە.

هەواڵ و دەنگ و باسەکان داخەن، تەلەفۆنەکانتان بکوژێنەوە، تەماشای پرۆگرامی شاد و سەرنج ڕاکێش بکەن. پێکەوە گفتوگۆ بکەن، پێکەوە هاوکاری کاری ڕۆژانە بکەن، پێکەوە گەمە و یارییە کۆنەکانی سەردەمی مناڵی خۆتان لەگەڵ مناڵەکانتانا بکەن و سوود لەم کاتە وەرگرن تا خێزانەکەتان زیاتریەکی خۆشبووێ و پەیوەندییەکان توندو تۆڵتربن و هاوبەشییەکانتان زیاتربن.

                            

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لەپاڵ پەتا جیهانیەکانەوە: تێگەیشتنێکی تیۆریی بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست


* بەهرۆز جەعفەر

لێرەدا سێ بگۆڕ (Variable) هەیە: پەتای جیهانی بە دیاریکراوی مەبەست لێی ڤایرۆسی کرۆنایە، تێگەیشتنی تیۆریی مەبەست لێی ئەوەیە هەموو شتێک لەم جیهانەدا هەواڵ و لێکدانەوەو ستونی ناو ڕۆژنامەو پێگە ئەلیکترۆنیەکان نیە، بەڵکو لە ڕاستی دا سیاسەتی دەرەکی بە پێی قوتابخانە هزریی و تیۆرییەکان ئاڕاستە ئەکرێت بۆ دەیان ساڵ، تیۆر یارمەتیمان ئەدات بۆ تێگەیشتن لە بنەمای شتەکان و پاساودانیان. بگۆڕی سێهەمی بابەتەکە سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بەدیاریکراوی مەبەست لێی ململانێکانی ئێران و ئەمریکایە.
لێرەدا سۆراخی دوو پرسیاری ڕاستەقینە ئەکەین؛
– ئایا کرۆنا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ئەگۆڕێت؟. ئەم پرسیارە بۆیە دنەدراوە، چونکە چیتر نرخی نەوت لەژێر کۆنترۆڵی ئەو وڵاتانەی بەرهەمهێنەری نەوتدا نەماوە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، مەترسیەکانی بەردەم هەژمونی حاکمیەتی ئەمریکا لەجیهان خۆرهەڵاتی ناوەڕاست نین بەڵکو هەڵکشان و پەلهاویشتنی (چین) ە بۆ ناوچەکە. وەک هەریەکە لە دیبلۆماتکار و ستراتیجیستەکانی ئەمریکا هنری کیسنجەر و بریجنسکی لە دوای بەهاری عەرەبیەوە دەستنیشانیان کردووە ئاستی ململانێکانی ئەمریکاو چین هەڵئەکشێت. لە نۆڤەمبەری ٢٠١٩ ەدا وەزیری پێشوتری دەرەوەی ئەمریکا « کیسنجەر» لە میانەی (New Economy Forum) دا ئەڵێت « ململانێی ئەمریکاو چین لە مەترسیدا جەنگی یەکەمی جیهانی تێ ئەپەڕێنێت». لە نوسینێکیدا لەبارەی تێبینیەکانی خۆی لە پەیوەست بە ئاڵۆزییەکانی دوای کرۆنا ئەمیری پێشوتری کانۆ لە باکوری نەیجیریا سانوسی Sanusi Lamido Sanusi نۆزدە تێ بی نی خۆی لە ژێر ناونیشانی Century Secret 3 World War Featuring: America,China & Rest of the World ئەنوسێت، وێنای ململانێکە ئاوا ئەکات کە «ئەمریکاو چین جەنگێک بەرپا ئەکەن وڵاتەکانی دیکە وەک گیایەک ئەبن کە دوو فیل لەسەری زۆرانبازیی ئەکەن».
پرسیاری دووەمی ئەم بابەتە ئەوەیە ئایا گفتوگۆ تیۆرییەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ململانێ نێوچەیی و جیهانیەکان چۆنن؟.

یەکەم: ئاشتی هەمیشەیی یان جەنگی بەردەوام؟.

فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێڵ کانت -Emmanuel Kant دوو بەشداری گەورەی لە مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەکاندا هەیە. یەکەمیان بابەتی ئەخلاق و ئیتیکی هێنایە نێو بنەمای پەیوەندییە نێو نەتەوەییەکانەوە. بۆچی لەکاتی لێقەومان و کارەساتە سروشتیەکاندا دەوڵەتی (A) یارمەتی دەوڵەتی (B) ئەدات؟.
دووەمیش، لە میانەی کتێبەکەیدا (ئاشتی هەمیشەیی- Perpetual Peace) کە لەساڵی (١٧٩٥) نوسی، تیۆریی ئاشتی بەردەوامی خستە ناو ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە. لەسەر ئەو بنەمایەش، ڕۆشنگەریی دەقی گرت و کۆتایی بەجەنگەکانی سەردەمی ناپلیۆن هات. هەر لەبەر ڕۆشنایی تێزەکەی «کانت» بۆ ئەوەی وڵاتانی ئەوروپا دوور بن لە جەنگ و ئاشتی بەرقەرار بێت «ودرۆ ووڵسن» ی سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا تێزی« ئاسایشی بەکۆمەڵ» ی ساڵی (١٩١٨) داڕشت و لەمیانەی چواردە خاڵە بەناوبانگەکەیدا وەک پرەنسیپ خستیەڕوو، ئەوەبو کۆمەڵەی گەلان ( عوسبەتول ئومەم) پێکهات. دواتریش عوسبەتولئومەم بوە هۆی پێکهێنانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لەساڵی (١٩٤٥) و تا هەنوکەش لە دیباجەکەیدا نوسراوە ئەم ڕێکخراوە بۆ پاراستتی ئاشتی و ئارامی جیهانی دروستبوە.!.
بەڵام!. وادیارە جەنگ بەردەوامە، سەت ساڵی ڕابردوو دەیان داگیرکاریی لەلایەن زلهێزەکان و ئیمپریالیزمەوە بەناوی جیاجیا ڕویانداوە:
ساڵی (١٩٤٨) بیرمەندی ئەمریکی و پێشەنگی قوتابخانەی ڕیالیزم هانس مۆرگێنتاو -Hans Morgenthau کتێبە بەناوبانگەکەی بەناونیشانی ( سیاسەت لەنێوان نەتەوەکاندا؛ تێکۆشان بۆ هێز و ئاشتی) بڵاوکردەوە. ئێمە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دا چەند تیۆرێکی سەرەکیمان هەیە لەوانە؛ ڕیالیزم، لیبراڵیزم، مارکسیزم، نیو- لیراڵیزم، فێمێنبزم، کۆنستراکتیڤیزم…تادوایی. تا ئەمرۆکەش سەرەکی ترین تیۆر کە هیچی دیکە جێگەی نەگرتۆتەوە تیۆری واقعیەت یان ریالیستەکانن (Realist Theory) لە ئەمریکا خاوەندارێتی ئەکرێت. ڕیالیزم، یانی سەنتەرکردنی ڕۆڵی دەوڵەت، لێرەدا بە پێچەوانەی لیبراڵیزمەوە کە تیایدا تاک سەنتەرەو کۆمپانیاو ڕێکخراوە جیهانیەکان ڕۆڵیان هەیە، دەوڵەت دەستەڵاتی خۆی لەگەڵ ئەوانی تردا بەش ناکات، دەوڵەت دەوڵەتە. هەمو ئیشی سیاسەت ئەوەیە (هێز-Power) پەیدابکات. ئەوەی هێزمان پێ ئەناسێنێت و هێز دیاری ئەکات (بەرژەوەندی- Interest) ە. ڕیالیستەکان پێیانوایە، سروشتی مرۆڤایەتی هاریکاریی نیەو مرۆڤ لە بنچینەدا چاکەکار نیە. بەڵکو شەڕخوازو بەدە. بۆیە ئێمە بەردەوام لە (ململانێ- Conflict) داین. واتە « ململانێی بەردەوام» هەیە. لە وەڵامی ئەو ڕەخنانەی کە ڕیالیستەکان دارستانێک دروست ئەکەن کە بەردەوام هەموان لە بۆسەی یەکتردابن، مۆرگێنتاو و ڕێبەرانی ڕیالیزمی کلاسیک پێیانوایە مەیدانی سیاسەتی نێودەوڵەتی بە سروشتی خۆی بریتی یە لە (فەوزا – Anarchy)، لێرەدا رۆڵی دەوڵەت ئەوەیە بەردەوام لە فراوانخوازیدا بێت، هەموو دەوڵەتێک لە دەرەوەی خۆی خەریکی خۆ بەهێزکردن و ڕاوکردنی بەرژەوەندیەکانی خۆیەتی، بەم شێوەیە هەموان هێز بە دەست ئەهێنن و ئیتر کەس شەڕی ئەویتر ناکات!. هێز چی یە!. هێز پۆلێن ئەکەن بۆ هێزی سەربازیی و ئەمنی، هێزی دیبلۆماسی، هێزی ئابوریی، هێزی پەروەردەو گەشەی کۆمەڵایەتی… بەشێوەیەکی گشتی دوو جۆر هێز دەستنیشان ئەکەن ( هێزی نەرم – Soft Power) و (هێزی ڕەق- Hard Power). ئەوەی کە دانسەر و گۆرانیبێژی مۆدێرنی ئەمریکی « مادۆنا- Madonna» ئەتوانێ لە سودان و عێراق جەماوەری هەبێ و کاری خۆی بکات ئەوە هێزی نەرمە. کاریگەرییەکی ڤایرۆس یان دەرمانێکی چینی و بڵاوبونەوەی بە جیهاندا و کۆکردنەوەی قازانج ئەمەش هێزی نەرمە. بڵاوکردنەوەی مووشەک و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ جەنگ دژی ئەوانی تر ئەمە هێزی ڕەقە. لە وەڵامی ئەوە تانانەی کە هێزی دەوڵەتەکان بەریەک ئەکەون و جەنگ بەرپا ئەبێت، ڕیالیستەکان ئەڵێن ئێمە میکانیزمێکمان بۆ ئەوە هەیە پێی ئەوترێ ( باڵانسی هێز -Balance of Power) ئەمە بۆ چیە؟. بۆ ئەوەی سەقامگیریی بەرجەستە بێت.

دووەم: ڕۆڵ و پێگەی کاراکتەری دەوڵەت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست

لە تیۆری ڕیالیزمدا دەوڵەت کاراکتەرێکی بەهێزە، ئەوانەی دەوڵەت نین ناتوانن یاریکەربن. بەڵام لە لیبراڵیزمدا تاک سەنتەرە و تاک و بازاڕی ئابوری و کۆمپانیاکان ئەتوانن یاریکەرو کاراکتەری نادەوڵەتی بن. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دا بەگشتی ڕۆڵی دەوڵەتی ڕۆڵێکی تێکشکاوە، هاوکات « تاک» یش تیایاندا پەراوێزخراوە.
“ئەگەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەمێنێت ڕەنگە دەزگا میدیاییەکان لە کار بکەون”. ئەمە نوکتەی چەند ڕۆژنامەنوسێکی ئەوروپیە، کە زۆربەی هەواڵ و ڕووماڵەکانیان ڕۆژانە لەسەر وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە. مێژووی ئەم ناوچەیە لایەنی کەمی لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە مێژووییەکی پڕ ململانێی بەردەوامە. دوایین گەڕی ناوچەکە ململانێیە لەگەڵ ئێران کە توانایەکی مووشەکی بەهێزی هەیە و ئەکرێت مەترسی بێت لەسەر بەرژەوەندیبەکانی ئەمریکاو دۆستەکانی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دا.
کۆشکی سپی و دۆناڵد ترامپ چەندین جار ئەوەیان دووپات کردۆتەوە کە نایانەوێ ڕژێمی ئێران بڕوخێنن بەڵکو خوازیارن ڕەفتارەکانی سیستەمەکە گۆڕانکاریی بەسەردا بێت لە ناوچەکەدا. ململانێکە لەکاتێکدایە کە پەتای کرۆنا تەواوی جیهانی خستۆتە مەترسیەوەو لە هەر (٥) کەسێک ( ٣) کەس لە ماڵەکانی خۆیاندان و خۆپارێزی ئەکەن.
لە بەر ڕۆشنایی لایەنە تیۆرییەکانی سەرەوەدا، ئەکرێت نیەتی ئەمریکا لە عێراق و سوریا بزانین ئایا لەم دوو ناوچەیە ڕۆڵی دەوڵەتیی چی بەسەردێ؟.
– پێکهێنانی دەوڵەت (State Formation)
– چاککردنەوەی دەوڵەت ( State Reformation)
– یاخود شێوانی دەوڵەت (State Deformation) ە
زۆربەی ئاماژەکان، بەرەو ئەوەن ئەمریکا ڕۆڵی تەگەیی و خۆ- نواندنی بەسەر تەواوی جیهاندا لەدەستداوە. لە ئاستێکی جیهانی گەورەدا سیستەمی تاک جەمسەریی کە جیهان بەتەنها لەلایەن یەک زلهێزەوە بەڕێوە ببرێت کەوتۆتە ژێر پرسیارەوە، بەهۆی هەژمونی ئابوریی چین ەوە هەژمونی سەربازیی و سیاسی ئەمریکا نەک پرسیار بەڵکو سکاڵای لەسەرە. لە (١ ی ئەپرێڵی ٢٠٢٠) دا بیگن- سادات سەنتەر (BesaCenter) لە ئیسرائیل پەیپەرێکی کورتی بڵاو کردۆتەوە بەناونیشانی ئایا چین سوریا بونیاد ئەنێتەوە- Will China Rebuild Syria؟. تیایدا دنەی ئەوە ئەدا کە دوای دەیەیەک لە شەڕی نێوخۆیی سوریاو ململانێی ڕووسیاو ئەمریکاو ئێران و تورکیا کە وێرانبونی (٩٠٪) ی ژێرخانی سوریای لێکەوتۆتەوە چین درکی بەوە کردووە هەنگاو بۆ سەراپا بونیادنانەوەی سوریا هەڵبگرێت. لە عێراقیش لە کۆتایی ساڵی (٢٠١٩) حکومەتی عێراقی بە شاندێکی (٥٠) کەسیەوە ڕوویان کردە وڵاتی چین ڕێککەوتن (نەک گرێبەست) ی (٥٠٠) ملیاریان لە نێوانیاندا واژۆکردووە.
لە ئاستی نێوچەیی دا، ئێران بەرهەڵستکاری ئەمریکایە لە ڕێگەی میلیشیاکانەوە. ئەمریکا حەزی بەوەیە گورز لە ئێران بوەشێنێت، بەڵام کاتەکەی گونجاو نییە چونکە فشاری جیهانی لەسەرە بەهۆی ڤایرۆسی کرۆناوە. هەروەها لە ئاستی نێوخۆی ئەمریکادا دۆناڵد ترامپ لە بەردەم خۆ-کاندیدکردنەوەیدایە بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا لە نۆڤەمبەری ٢٠٢٠ دا. ئێران ئەم شەڕەی ئەوێت، چونکە لەناوخۆی خۆیدا شکستی هێناوە لە ڕووبەڕوبونەوەی ڤایرۆسی کرۆنادا، سزاکانی ئەمریکاو ڕەوشی خراپی ئابوریی تینی یۆ ئێران هێنا داوا لە بانکی نێودەوڵەتی بکات بۆ وەرگرتنی قەرز، بەڵام ئەمریکا ڕێگەی نەدا قەرزەکە وەربگرێت، بۆیە ئێران پێویستی بە فشارکردنی زیاترە. هەروەها ئێران زۆر پێویستی بەوەیە کێشە بۆ سیاسەتەکانی ترامپ دروست بکا لە دەرەوە بۆ ئەوەی لەناوخۆی ئەمریکادا ترامپ لە هەڵبژاردنەکاندا شکست بهێنێت.

سێهەم: عێراق شوێنی شەڕەکە

ئێران لە « یەمەن» و کەناراوەکانی عەدەن سەرقاڵی ململانێ بو. ئینجا مەیدانی ململانێکەیان پێ گواستەوە بۆ سوریا، پاش کوشتنی سەرۆکی سوپای قودس ( قاسمی سولەیمانی) ئێران پاشەکشەی کردوە بۆ عێراق و عێراقیش بۆتە مەیدانی پەلاماردان و جەزرەبەدانی زلهێزێکی جیهانی «ئەمریکا» و هێزێکی گەورەی هەرێمی «ئێران» لە دژی یەکتر.
لە سێ مانگی یەکەمی ٢٠٢٠ دا میلیشیاکانی نزیک لە ئێران (١٤) جار هێرشیان کردۆتە سەر بنکەو سەربازگەکانی ئەمریکا لە عێراق، کۆتاجار لە ١١ ی مارسی ٢٠٢٠ هێزە پرۆ- ئێرانیەکان لە عێراق ژمارەیەک سەربازی ئەمریکیان لە سەربازگەی تاجی کوشتوە. ئەمریکا لە کۆتایی لە ٣٠ ی مارسی ٢٠٢٠ دا سەربازگەی کەی وەن K1 ی لە کەرکوک و گەیارە لە نزیک موسڵ و قائیم ی چۆڵکردوە. ئەگەر جوگرافیای دابەشبونی میلیشیا شیعەکانی سەربە ئێران بە نمونە وەربگرین کە دەوری ئەو سەربازگە ئەمریکیانەیان داوە، ڕوونتر دیارە، لە کەرکوک (١٩) بنکەی سەرایای خۆراسانی و کەتائیبی ئیمام عەلی و بارەگای بەدر و کەتائیبی حیزبوڵاو چەند گروپێکی چەکداری تری نەناسراویش هەن…!. لە قائیم (٩) بنکەو بارەگای سەیدوشوهەدا و گروپەکانی حیزبوڵاو سەرایای خۆراسانی هەیە. لە گەیارە بنکەو بارەگای کەتائیبی جوندول ئیمام و بارەگای ڕێکخراوی بەدرو کەتائیبی ئیمام عەلی بونی هەیە.
لەکاتێکدا بەهیچ شێوەیەک لە پرەنسیپی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا نیە کە لە عێراق پاشەکشە بکات. بەڵکو ئیدارەی ئەمریکا بڕیاریداوە ژمارەی هێزەکانی لە عێراق زیاتر بکات. هاوکات لەبەرئەوەی حکومەتی عێراق توانای ڕووبەڕووبونەوەی ئەو هێرشانەی نییە ناوبەناو ئەکرێتە سەر بنکەکانی ئەمریکا، لەمەولا ئەمریکا سیستەمی C-RAMs و پاتریۆت لە ئاسمانی عێراق و هەرێمی کوردستان جێگیر ئەکات تا هەر هێرشێکی نادیار پوچەڵ بکاتەوە.
لێرەوە دەرئەکەوێت، حکومەتەکەی عادل عەبددلمەهدی و ئەو دوو سەرۆکایەتیەی دیکە کە پەرلەمان و سەرۆکایەتی کۆمارە کۆتا کارتی ئەمریکا بونە لە عێراق. کۆتا کاندیدیش « عەدنان زوورفی» کە سەرۆک کۆمار ڕایسپاردووە حکومەت پێک بهێنێت لەلایەن ئێران و گروپە ئێرانیەکانەوە بەرەیەکی دژی بۆ دروستکراوە بەناوی « مقاوەمە».

چوارەم؛ ڤایرۆسی کرۆنا: هاریکاریی یان ململانێ؟

ئەگەرچی جیهان دوای نزیکەی دوو مانگ لەگەشەسەندنی تەواوەتی ڤایرۆسەکە هەر لەسەرەتای ئەو شۆکەدایەو، شرۆڤەی جۆراوجۆر و تەنانەت هەلەق و مەلەقیشی بۆ دەکرێت. بە پێی کۆتا ئامارەکان لە سەرەتای ئەپرێڵی ٢٠٢٠ دا ڤایرۆسەکە (١٫٢٫٠٠٠٠٠٠) ملیۆنێک و دووسەت هەزار کەسی کوشتوە. ویلایەتە یەکگرتووەکان بڕی (٢.٢) دوو تریلیۆن و دووسەت ملیاری بۆ ڕووبەڕووبوونەوە تەرخان کردوە. لانی کەم ئەم جەنگە ئەوەی گۆڕی جەنگاوەرەکان تۆپ و تەیارەو دژە تیرۆر و ناسیۆنالیستیە توندڕەوەکان بن. بەڵکو لێرە بەدواوە تاقیگە بایۆلۆجیەکان و پزیشکەکان و دەرمانسازەکان جەنگاوەری ڕاستەقینەن. لێرە بەدواوە گەڕانەوە بۆ خودو ڕاچڵەکان و خۆناسین لایەنە هەرەباشەکەی ئەم جەنگەیە.
بەڵام!. ئەمە هەر جەزرەبە نەبو لە مرۆڤایەتی، تۆمارکردنی لاپەڕەیەکی دی مێژوو نەبو، تەنها دابەزینی بێوێنەی نرخی نەوت نەبو، زیانی دەیان تریلیۆن دۆلار نەبو لە ئابوریی جیهانی، بەڵکو کودەتایەکیش بو لە تیۆرەکانی زانست دا لە زۆربەی بوارە جیاجیاکاندا، لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا ئەمە بەرز ڕاگرتن و هێشتنەوەی قوتابخانەو تیۆریی ڕیالیزم بو، بەڵام لاوازکردنی لیبراڵیزم بو، هەروەها تا ئەوپەڕی سوککردنی نیۆ- لیبراڵیزم بو.
لیبرالیزم، قوتابخانەیەکی سیاسی، ئابوریی کۆمەڵایەتیە، تێزەکانی بریتین لە سەنتەرکردنی تاک، بازاڕی ئابوریی ئازاد، دەرفەتی یەکسان، هەروەها بنەمای « هاریکاریی – Cooperation» لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. بونی هەر دیاردەیەکی نێوچەیی لەوە ئەچێ ببێتە هۆی ململانێ یان هاریکاریی لە سیاسەتی دەرەکی دا. لیبرالیزم بڕوای بە هاریکاریی هەیە. هەرچی نێو- لیبرالیزم Neo Liberalism ە قوتابخانەیەکی سیاسی و ئابوریی و کۆمەڵایەتیە تەنها بۆ ئەوەی پارە بچنێتەوەو گیرفانی خەڵک بتەکێنێت، جگە لە قازانج و داهات گوێ بەهیچ بەهایەک نادات. هەموو فەلسەفەی نیۆ- لیبراڵەکانی دونیا بخوێنەوە، دێڕێکی تیا نیە باسی سنور یان دەوڵەت بکات. بەڵکو تەنها باسی کۆمپانیا گەورەکان و کەڵەگەکردنی سەرمایەو ڕیکلام و داهاتە. چەند دەیەیەک بو گۆی زەوی بەدەست مرۆڤە چاوچنۆکەکانەوە فریودرابو، کارخانەو کارگەکانیان ژینگەو تەندروستیان لە هەمو شوێنێکدا تێک و پێک دابو، سیاسی و نمایندەکانی خۆرئاوا لە خۆرهەڵاتدا دەست و دەمامکیان گرێدابو، بێدادیان بە دادپەروەری ئەناساند، گوتەو گوفتارە سەرنجڕاکێش و فریودەرەکانیان لە ڕێگە میدیاکانی سەربەخۆیانەوە بەشێکی زۆر لە مرۆڤایەتی لە خشتە بردبو. ئیتر ئەم نیو- لیبراڵیزمە کەوت!. بەهۆی ڤایرۆسێکەوە زەوی پشویەک وەرئەگرێ و سەرچاوە ئاوییەکان ڕونتر دەرئەکەون.

سەرئەنجام
ئەم قەیرانە لەکاتێکدایە کە هەماهەنگی جیهان لە ئاستێکی خراپدایە، ئەوەش جارێک لەبەرئەوەی ئەمریکا دەستی لەو ڕۆڵە ششتوە و، ئەزمونی ئەمریکا لەسەردەمی پێش و پاش کرۆنا ئەزمونی ماندوبونە لە دونیا. هەروەها جارێکیش لەبەرئەوەی ئەوروپاو ئەمریکا لەسەرەتاوە نەیانتوانی لە جدییەتی پەتاکە تێبگەن. بۆیە کرۆنا ڤایرەس سەرەتای کۆتایی سیستەمی تاک جەمسەرییە کە بەتەنها ئەمریکا لە دوای جەنگی ساردەوە سەرداری جیهان بوە. ئەگەر زلهێزەکان پێکەوە « هاریکاریی» یەکتر نەکەن ئەستەمە مرۆڤایەتی ئاکام و بەربەستە قورسە ئابوریی و کۆمەڵایەتی و تەندروستی و ئەمنیەکانی تێ پەڕێنێت. بەمانایەکی تر ئەگەر جیهان لە تێزەکانی ئیمانوێڵ کانت بۆ بەرجەستەکردن و ئامادەگی ئەخلاق لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دا نزیک نەبێتەوە، بە پێچەوانەوە « فەوزا» بکاتە دروشمی تیۆریی خۆی ئەوا ئەگەری پێکدادان و جەنگێکی تێکشکێنەر هەیە. ئەگەرچی جەنگ بابەتێکی حەتمیەو هەواڵێک نیە. مێژوو ئەگەر جەنگی لێ دەربکەی چی ئەمێنێتەوە.!.
پریشکی جەنگ و کارەسات ئەگەر ڕووبدات بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و عێراق بەتایبەتی بریتی ئەبێت لە تێکچونی ڕۆڵی دەوڵەتیی (State Deformation)، مەترسی تاعونەکە لەلایەک و مەترسی توندوتیژی و هەڵوەشانەوەی ڕۆڵی دەوڵەت و کۆچ و ئاوێتەبون لەلایەکی تر تێکەڵ بەیەک ئەبن.
لەبارەی ململانێکانی ئێران و ئەمریکا لە عێراق، دۆستەکانی ئێران لە عێراق ستراتیجین و دڵسۆزانە کار بۆ سەرخستنی پرۆژەی ئێران ئەکەن، بە پێچەوانەوە دۆستەکانی ئەمریکا لە عێراق هەلپەرست و خۆپەرستن. ئێران لە ڕووی کەلتوری و جوگرافی و ئاینی و مێژووییەوە یەک زەمینیەیە لەگەڵ عێراق. لەلایەکی دیکەوە ئەمریکا واز لە عێراق ناهێنێت. بۆ ئەوەش سیناریۆکانی بریتین لە دروستکردنەوەی عێراقێکی ئەمریکی، هەموو بژاردەکانیش کراوەن لەبەردەمیدا، لەوانە یارمەتیدان بۆ کودەتاکردن. لەوانە ڕێگە خۆشکردن بۆ گەڕاندنەوەی داعش و دواتر سەرلەنوێ ڕزگارکردنەوەی عێراق. کۆتاجار ڕەنگە ویلایەتە یەکگرتوەکان بڕیاری دابەشکردنی عێراق بدات، یەکێک لە ئاماژەکانیش جێگیرکردنی سیستەمی پاتریۆتە لەناوچەی هەولێر و هەروەها سنوری ئەنبار کە ناوچەیەکی سووننە نشینە.

«بەهرۆز جەعفەر: بەرێوەبەری ئینستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی- MIRS، خوێندکاری دکتۆرا پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتیەکان»

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

كۆتایی بۆمب‌ و ژەنەڕاڵەكان؟


هەندرێن شێخ راغب

ڤایرۆسی كۆڕۆنا، بە قوڵی ماناكانی گۆڕی. ئاراستەی بیركردنەوەی سەربازی‌و ململانێی دەوڵەتیش دەگۆڕێت؟؟ پرسیاری جدی لەپشتی كۆڕۆنا هەیە. چۆن؟ ئەگەر جەنگی جیهانیش بوایە، ئاسان نەبوو زۆرینەی هەرە زۆری وڵات‌و شارو شەقامەكانی جیهان بەم جۆرە چۆڵ ببێت‌و خەڵك ئاوا لە ماڵەكانیان بمێننەوە؟ لەداهاتوو جەنگەكان چۆن دەبن، ئایا پێویست بەوە دەكات هەزاران سەرباز‌و ئەفسەرو ژەنەڕاڵ بڕۆنە مەیدانی جەنگ؟ سەدان تۆپ هاوێژ‌و فڕۆكەی جەنگی‌و تانك‌و زرێ پۆش مل لە سنور بنێن‌و بۆمبەكان دا بارێن بەسەر دوژمندا؟. بۆ ئەوەی وڵاتێك ببەزێنیت ئەم هەموو جەنگ‌و كوشتارەی دەوێت..یاخود لەبری ئەم هەموو چەك‌و سەرباز‌و تۆپ‌و تەیارەیە، تەنها سێ چوار دكتۆرو یەك دوو زانای بایۆلۆجی بەسە..؟ كە لەناو تاقیگەیەك‌و بە كەرەستەی پزیشكی، ڤایرۆسێك‌و پەتایەك یان نەخۆشیەك دروست بكەیت‌و چەند توشبوویەك وەك گەشتیار بنێرە ناو وڵاتەكەی دوژمن، یان ناو سوپاكەی، یاخود بە فڕۆكەیەك‌و بار هەڵگرێك، یان لە رێگای ئاڵوگۆڕێكی بازرگانی، بەسە بۆ وێرانكردنی ئەم وڵاتە، لەناوبردنی ئابوریەكەی، شڕكردنی سوپاكەی. تەنازول پێ كردنی..
ئایا جەنگی بابۆلۆجی جێگای جەنگی ژەنەڕاڵەكان دەگرێتەوە..
بۆ داهاتوو پرسیارێكی زۆر جدی‌و قوڵە..مرۆڤ داهاتوو چۆن جەنگ دەكات..
چۆن تفەنگەكان دروست بوون، جەنگی تیروكەوان كۆتایی هات..ئێستاش كە ڤایرۆسێك دروست دەبێت، جەنگی بۆمب‌و فڕۆكەو سوپا‌و ژەنەڕاڵەكان كۆتایی دێت..
داهاتوو ئەگەر تەمەن رێگا بدات، گۆڕانكاری زۆر دەبینین..وەك چۆن لە رابردوو بینیمان لە شاری هەڵەبجە، بەعس لەبری ژەنەڕاڵ‌و بۆمب‌و هەزاران سەرباز، بە كیمیایی جەنگی لەناوبردنی شارێكی كرد..ئایا ئەم جەنگە كیمیایی‌و بابۆلۆجیە ئیدی دەبنە حەقیقەتی جەنگەكانی داهاتوو؟؟. هیوادارم نەبێت..؟ بەڵام هیواخواستن شتێكە‌و روداوەكان شتێكی دیكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان