ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

تورکیا پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتیەکانی کردووە بەنەریت

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

پاش ئەوەی (دۆناڵد ترەمپ)ی سەرۆکی ئەمریکا بڕیاریدا کە هێزەکانی سوپای وڵاتەکەی لە خاکی سوریا بکشێنێتەوە بە پاساوی ئەوەی کە داعش نەماوەو ئیدی پێویست ناکات لەوێ بمێننەوە،هەر وەک پێشتر پێشبینی کراوبوو بەرژەوەندیان لەکوێ بێت ئەوان لەوێن و بەرگری لێ دەکەن، چاوەڕوان کراویش بوو کەپشت لە هاوپەیمانە کوردەکەی بکات وبیانداتە دەستی قەدەر.!

هەرلە دوای ڕێکەوتنی ژێربەژێری ترامپ و ئۆردۆگان، دەوڵەتی داگیر کەری تورکیاو بەهاوکاری چەتەکانی هەستان بە به‌زاندنی خاکی رۆژئاوای کوردستان و هێرش بۆ سەرکانتۆنەکانی رۆژئاوا لکێنراو بە دەوڵەتی سوریاوە، له‌لایه‌ن سوپای دەوڵەتی تورکەوە،وێڕای ئەوەی پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتیەکانە‌،لە هەمان کاتیشدا شەرمەزاریەکی گەورەیە بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی مافی مرۆڤی جیهانی،بۆ بێدەنگ بوونیان لە ئاست ئەو هەموو تاوانە نامرۆڤانەیەی بەرانبەر بە گەلێکی مەزڵوم دەکرێت،کە لەسەر زێدو باووباپیرانی خۆیان لەلایەن دەوڵەتی فاشی تورکەوە کوشت وبڕدەکرێن. پێشێلکردنی خاکی رۆژئاوای کوردستان له‌لایه‌ن ئه‌رته‌شی تورکه‌وه‌ لەگەڵ ئەوەی دەبێت به‌زمانێکی توند شه‌رمه‌زار بکرێت،دەبێت بەپەلەش داوای وەستاندی بکرێت،چونکە ئەم هێرشە بە هەموو پێوەدانگە سیاسی و یاسا نێودەوڵەتیەکان بە پێشێلکردن و داگیرکردنی خاکی سوریا دادەنرێت.

بۆیە نابێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ک لێی قەبوڵبکرێت، کە تاهەنوکەش خاوەن سەروەری خۆیەتی و له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌م ته ‌حه‌دایه‌ وه‌کو هه‌ڕه ‌شه‌یه‌کە له‌ په‌یوه‌ندیه‌ مێژوویه‌کانی نێوان گه‌لانی ناوچەکە بە گشتی و گەلانی تورکیا و سوریا بە تایبەتی. بۆیە هێرشەکەی تورکیا بۆ سەر رۆژئاوای کوردستان بە پێشێلکردنی یاسای نیودەوڵەتی لەقەڵەم دەدرێت، چونکە ئەو یاسایەی کە لە ساڵی 1991 ه‌وه‌ بووە هۆکاری سەرەکی دروست بوونی هاوپەیمانیەتی لە نێوان زیاتر لە 36 وڵاتانی رۆژئاو او رۆژهەڵات لە دژی داگیرکردن و بەزاندنی سەروەری دەوڵه‌تی کوەیت لە لایەن رژێمی بەعسی لەناوچوو. بەو پێوەرە سیاسی ویاساییە دەبێت توركیا بەداگیر کەر ئاژمار بکرێت لە پێشێلكردنی سەروەری خاکی سوریا، لەبەر ئەوەی حكومەتی توركیا بە پێی یاسا نێودەوڵەتیەکان تەنها بۆی هەیە سنوری خۆی بپارێزێ، بۆی نیە سنوری ووڵاتێکیتر ببەزێنێ،تورکیا 910 كیلۆمەتر لەگەڵ سوریا سنوری هاوبەشیان هەیە،بۆیە ئەگەر سیاسەتی دووفاقی نەبێت ئەوا بە پێی ئەو یاسایە هەرداگیر کاریەک دەبێت هەمان چارەنووسی ڕژێمەکەی صدامی گۆڕبەگۆڕی ببێت.

بە شار ئەسد و بەرپرسانی ووڵاتەکەی لە بەرانبەر ئەم دەست درێژیەی تورکیا نەک هیچ هەڵوێستێکی ئیدانەو کردارەکیان نەبووە، بەڵکو هاوکاری ئەو داگیرکاریەشن کە بەرانبەر بە ووڵاتەکەیان دەکرێت.! ئەم هەڵوێستە پڕشەرمەزاریەی بەرپرسانی دەوڵەتی سوریا ئەوە دەگەیەنێت کە هەرێمەکانی رۆژئاوای کوردتان بە بەشێک لە خاکی ووڵاتەکەیان نازانن،بۆیە دەوڵەتی تورک بە ئاشکرا دەستی داوە بە پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتیەکان،بەڵام وەک دەبینرێت نە بەرپرسانی سوری بە کردارەکی هیچیان نەکردووە، هەروەها ووڵاتانی دوونیاش چاوی خۆیان لە ئاست تاوانێکی ئاوا گەورە دەنوقێنن و بە داخەوە لە بەر بەرژەوەندی تەسکی خۆیان زلهێزەکانیش هیچ شتێک ناکەن و بێدەنگن!.

ئەوەی تورکیا لە رۆژئاوای کوردستان دەیکات بە ئاشکرا داگیر کردنی ڕۆژئاوای کوردستانی لکێنراو بە سوریاوەیە و بۆ دژایەتی کوردە، وە پێشێلکردنی سەروەری وڵاتێک و نەتەوەیەکە کە نابێت کۆمەڵگای نێو دەوڵەتی لێی قەبوڵبکات.

لەشکرکێشی تورکیا بۆ رۆژئاوای کوردستان نیشانەی عەقڵیەتی بەرتەسک و نامرۆڤایەتی دەوڵەتی تورکیا و هەموو داگیرکەرانی کوردستانە کە ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە لە داگیرکاری و لە کوشتار و ئیهانەکردنی کورد و هەوڵدان بۆ سڕینەوەی ناسنامەی کورد و داگیرکردنی خاکی کوردستان و تاوانکاری ئەنجامدەدەن، بەڵام بە خۆڕاگری و فیداکاری کورد هەموو ئەم هەوڵانەی داگیرکەران شکستیان هێناوە.ئەم دەست درێژیکردنە بۆ سەرخاکی کوردستان تایبەت (کانتۆنەکانی رۆژئاوا) ،لە گەڵ ئەوەی پێچەوانەی بنەماکانی مافی مرۆڤە لەهەمان کاتدا پێچەوانەی یاسا نێودەوڵەتیەکانیشە.ڕای گشتی جیهانیشی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

لەبەر ئەوەی ڕۆژئاوای کوردستان تا ئێستاشی لەگەڵدابێت لە ڕووی یاسایی یەوە سەر بە دەوڵەتی سوریایە، کەواتە دەبێت دەوڵەتی سوریا بە ئەرکی خۆی هەستێت و لە ڕێگەی وەزارەتی دەرەوەی و نوێنەرەکەی لە نەتەوە یەکگرتوەکان ناڕەزایەتی خۆی بگەیەنێتە ناوەندی بڕیار لە ئەنجومەنی ئاسایش.بەڵام ئەگەر بەم ئەرکە هەڵنەستا وبێ دەنگ بوو کە سەروەری ووڵاتەکەی پێشێلی دەکرێت، ئەوە لە ئایندەدا کە ڕۆلەکانی هەرێمەکانی کانتۆنەکانی رۆژئاوا سەرکەوتن بەسەر دەوڵەتی تورکیا و ووڵاتەکەیان پاراست، کەواتە ئەوکاتە بۆیان هەیە خۆیان بڕیار لەسەر چارەنووسی ئایندەی خۆیان بدەن وسوریاش دەبێت بەو( دیفاکتۆیە ) ئەمری واقعە ڕازی بێت.

وتار

کۆرۆنا ڤایرۆس، جیهان له‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان نزیك ده‌كاته‌وه‌ !

لوقمان غەفوور

 

له‌ئاكامی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا، جیهان به‌خێرایی نزیك ئه‌بێته‌وه‌ له‌خاڵی وه‌رچه‌رخان، و پسپۆرانیش ئاگاداری ده‌ده‌ن كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر توانا به‌كارهاتووه‌كانی مرۆڤ، بۆ كۆنترۆڵكردنی نه‌خۆشییه‌ قورسه‌كان، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ كۆریای باشور باری نائاسایی راگه‌یاند و له‌ئه‌وروپاش، ئیتالیا و له‌ ئاسیاش، ئیران، دۆخێكی سه‌خت رووی تێكردوون.

دوای دڵنیابوون له‌ 79 هه‌زار و 365 كه‌یسی كۆرۆنا ڤایرۆس COVID-19 له‌ جیهاندا، پسپۆران جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ چۆته‌ حاڵه‌تی مۆڵه‌قه‌وه‌. چونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا، كه‌وتنی ژیانی سه‌ر رووی زه‌وییه‌. ئێستا 11 شاری باكوری ئیتالیا كه‌ 50 هه‌زار كه‌س تێیدا نیشته‌جێیه‌ دوو رۆژه‌ قه‌تیس ماون و ژیانیان به‌رووی شاره‌كانی تری ئیتالیا و ئه‌وروپا وه‌ستاوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك پۆلیس هه‌ر كه‌سێك شاره‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت، ده‌ستگیرده‌كات، و غرامه‌ی ماددی ده‌كرێت. له‌ئاسیا ئێران 14 شار و شارۆچكه‌ خوێندنگه‌ و زانكۆكانی داخستووه‌.

وۆردد پۆل هانتێر مامۆستای پزیشكی له‌ كۆلێژی ئێست ئه‌نگلیا له‌ به‌ریتانیا، تیدرۆس گبرێسیس به‌رێوه‌به‌ری گشتی WHO ئاگادارده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئیتر كاتی ئه‌وه‌نده‌ لێدوانی بێئه‌نجام نییه‌و كاتی كۆنترۆڵكردنی ده‌رده‌كه‌یه‌ به‌ر له‌وه‌ی دنیا وێران بكات. هانتێر كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی تووشبوون له‌ چین و زیادبوونی له‌ ئه‌وروپا به‌ده‌ستكه‌وت نازانێت بۆ رێكخراوه‌كه‌. زیادبوونی ژماره‌ی تووشبوون له‌ ئه‌وروپا نائارامییه‌كی گه‌وره‌ی دروستكردووه‌. ده‌رباره‌ی ئێران-یش زانایان پێیانوایه‌ ئه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌هامه‌تی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دوای ئه‌وه‌ی 23ی فێبریوه‌ری به‌ره‌سمی پاكستان و توركیا هه‌موو سنووره‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێران داخست. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ناوچه‌یه‌كه‌ ململانێی چه‌كداری تیایه‌.

دكتۆر رۆبن تۆمسۆن توێژه‌ری ئیپێدیمیالۆژی له‌ زانكۆی ئۆكسفۆرد، به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ باسی ئیتالیا ده‌كات و ده‌ڵێت: “پێویسته‌ هه‌موو ئه‌وروپا بیر بكه‌نه‌وه‌”، ئه‌م بیركردنه‌وه‌ی تۆمسۆن له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ئۆردن هه‌موو هاتوچۆیه‌كی ئاسمانی له‌گه‌ڵ ئێران و چین و كۆریای باشور داخست. كه‌ دوور نییه‌ بڕیار بدرێت به‌داخستنی گه‌شتی ئاسمانی تێكڕای وڵاتان له‌گه‌ڵ ئیتالیا، به‌ڵام ئه‌ی چی له‌و سه‌دان مایل میترۆیه‌ی نێوان ئیتالیا و سه‌رجه‌م ئه‌وروپا ئه‌كه‌یت!.

لێدوانه‌كه‌ی 23ی فێبریوه‌ری، شی جین بینگ –ی سه‌رۆكی چین هیچی تیا نه‌هێشته‌وه‌ كاتێك وتی:”هێشتا ژیان له‌ چین تاریك و تنوك و پڕ گرێوگۆڵه‌” سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی جه‌ختی له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و وه‌رزی كشتوكاڵ ده‌ڕۆن و ئه‌بێته‌ په‌كخستنی كه‌رتی كشتۆكاڵی وڵاته‌كه‌ی.

كۆتا ئه‌وه‌یه‌، دوا پێشهاته‌كان بۆ كۆریای باشور و ئێران و ئیتالیا سه‌خته‌، چونكه‌ ته‌نیا له‌ 24 سه‌عاتدا له‌ كۆریای باشور له‌ 602 كه‌یسه‌وه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ بۆ 763 كه‌یس و مردنیش بوو به‌ 7 كه‌س، له‌ ئێرانیش دوو كه‌سی تر مرد به‌مه‌ ئێران بووه‌ به‌ 8 كه‌س كه‌ گیانیان له‌ده‌ستداو 43 كه‌سیش تووشبوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەرەوپێشبردنی پارێزگای هەڵەبجە

بەیار عومەر 

پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە، کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند، بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.

پارێزگای هەڵەبجە بریتیە لە شاری هەڵەبجە و ناحیەکانی خورماڵ و بیارە و سیروان و بەمۆ، بە هەموو گوندەکانیانەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسە.

١- لە ڕوی گەشتوگوزارەوە:

دەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان، حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.

ئەم بەنداوە دەتوانێت ئاوەکەی گلبداتەوە و بیکات بە ناوچەیەکی گەشتیاری چواروەرزە. پاشان حکومەت دەتوانێت ڕێگە و ئاو و کارەبای بۆ ڕابکێشێت. هەروەها دەتوانێت هانی وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی بدات پرۆژەی گەشتیاری لە کەناری ئاوی سیروان دروستبکەن، کە نەک هەر دەبێت بە شوێنێک بۆ کاتبەسەربردن بۆ خەلکی پارێزگای هەڵەبجە، بەڵکو هەزارەها گەشتیار لە سەرجەم پارێزگاکانی کوردستان و عێراقەوە دەتوانن ڕویتێبکەن و سەرەنجام ئابوری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزور ببوژێتەوە. هەروەها سود بە کەرتی کشتوکاڵیش دەگەیەنێت.

سەر بەنداوەکەش دەکرێت وەک پرد سودی لێببینرێت، کە دوری نێوان سلێمانی و هەڵەبجە بە ١٥ کیلۆمەتر کەمدەکاتەوە. لە حاڵەتی دروستکردنی ئەو بەنداوەدا، دوو ئاو دەریاچەی سیروان پڕدەکەن کە بریتین لە ئاوی تانجەرۆ و ئاوی زەڵم. هۆنراوەکەی پیرەمێردیش باسی ئەو دوو ئاوەکە دەکات وەختێک دەڵێت:

دوو ئاوانەکەی شوێن ماڵە گەورە
سەرەوخوار ئەڕۆی بە پێچ و دەورە
تۆ بە ڕوناکی وێنەی بلوری
ئاوی زیندەگی گشت شارەزووری

ئاوی دەربەندیخانیش ٧٥% ی لە ڕوباری سیروانەوە دێت کە سەرچاوەکەی لە ئێرانە و حکومەتی ئێرانیش دوو بەنداوی لەسەر دروستکردوە و لەلای پاوەوە ڕێڕەوەکەی گۆڕیوە و ئاوەکەی دەبات بۆ نزیک سەرپێڵی زەهاو. ئەمەش ئاوی دەربەندیخان بەرەو کزی دەبات. کەواتە دروستکردنی بەنداوی سیروان بۆتە زەرورەت، چونکە سەرچاوەکانی (دوو ئاوانەکە) لە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندان و هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەستکاریان بکات. لەو حاڵەتەدا دەریاچەی سیروان لە بری دەربەندیخان دەتوانێت ئاوی خواردنەوەی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش دابینبکات.

هاوکات دروستکردنی ڕێگەیەکی ١٧کم لە هەڵەبجەوە بۆ سازان و بەنێودەوڵەتیکردنی مەرزی سازان یەکێکە لە ڕێگەچارەکان بۆ پەرەدان بە بواری بازرگانی و جوڵەی بازاڕ لە هەڵەبجەدا.

بەهۆی کیمیابارانەوە هەڵەبجە بۆتە ناوێکی نێودەوڵەتی. دەکرێت هاوشێوەی هێرۆشیما و ناکازاکی یابان، ساڵانە چەندین ڤیستیڤاڵ و کۆڕ و کۆنفرانس لە هەڵەبجە سازبکرێن لەبارەی مەترسیەکانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژەوە و لە وڵاتانی دنیاوە خەلک بانگبکرێن، کە هەم هەڵەبجە و نەهامەتیەکانی کورد زیاتر بە دنیا دەناسێنێت، هەم بەهۆی هاتنی چەندین وەفد و خەڵکەوە ئابوری هەڵەبجەش دەبوژێتەوە.

سەبارەت بە خورماڵیش، ئەوەی پێیدەڵێن گەڕاوەکەی خوڕماڵ و ئاوی گەرمی کانزایی هەیە و بۆ پێست باشە، دەکرێت چەندین پرۆژەی گەشتیاری و پزیشکی لێبکرێتەوە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست ڕۆماتیزمە و ببێت بە شوێنێکی گەشتیاری پزیشکی.

لەم روەشەوە چەندین نمونە لە دنیادا هەن، یەکێک لەوانە شارێکە بە ناوی کارلۆڤی ڤاری (Karlovy Vary) لە وڵاتی چیک. بەهۆی بونی ئاوی کانزاییەوە ساڵانە هەزارەها گەشتیار ڕویتێدەکەن. بەڵام لەبەر ئەوەی شارەکەیان ڕازاندۆتەوە گەشتیار چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە و پارەی زیاتر خەرج دەکات، بەو هۆیەشەوە ئابوری شارەکە بوژاوەتەوە. بە هەمان شێوە ناوچەیەکیش هەیە لە تورکیادا بە ناوی پەموکالێ (Pamukkale). دەکرێت لە خورماڵ چەندین چارەسەرگا و سپا و هۆتێل و ڕیستۆرانت دروستبکرێن و بکرێن بە ناوچەیەکی گەشتیاری پزیشکی.

تەوێڵە و بیارە و ئەحمەدئاوا و شنروێ و ئاوێسەر و زەڵم و هاوار و عەبابەیلێ و وەزگێڵ و باوەکۆچەک لە جوانترین شوێنەکانی کوردستانن، دەکرێت حکومەت لە ڕوی ڕێگاوبان و ئاو و کارەباوە خزمەتی زیاتری ئەم ناوچانە بکات و دواتر هانی وەبەرهێنان بدات بۆ بنیاتنانی پرۆژەی گەشتیاری.

٢-لە ڕوی کشتوکاڵ و پیشەسازیەوە:

هەڵەبجە لە روی کشتوکاڵەوە خاوەنی زەویەکی بەپیتە لەسەر ئاستی جیهان. حکومەت دەتوانێت هانی دروستکردنی چەندین کارگە بدات کە بەروبومە کشتوکاڵیەکان بگۆڕن بۆ شەربەت و مرەبا و دۆشاو و ڕوبەهەنار و زەیتی زەیتون و سابون و چەندین بەرهەمی تر. واتە چەند کارگەیەک دروستبکرێن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن (Agro-Industrial Plants). هەروەها گرنگە سایلۆیەک لە نزیک هەڵەبجە دروستبکرێت بۆ عەمبارکردنی گەنم و دانەوێڵە. هەروەها ساردخانە دروستبکرێت بۆ هەڵگرتنی میوەهات.

عەنەب بە توتن بەناوبانگە و دەکرێت حکومەت هانی جوتیارەکانی ناوچەکە بدات دەستبکەن بە بوژاندنەوەی کێڵگەکانی توتن و هانی وەبەرهێنەکان بدات کارگەیەکی گەورەی توتن و جگەرە لە نزیک عەنەب دروستبکەن. ڕاستە جگەرە کاڵایەکی زیانبەخشە، بەڵام مادەم هەر کڕیاری هەیە، واباشترە لە جوتیار و وەبەرهێنی کورد بکڕدرێت و سود و داهاتەکەی بۆ ناوخۆ بێت.

٣-لە ڕوی کەرتی نەوتەوە:
ناوچەی هەڵەبجە بلۆکی ژمارە ٥٦ ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕوسی. بەپێی مەزەندە یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە ٧٠٠ ملیۆن بەرمیلە. بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

ئەگەر لامەرکەزیەت پەیڕەوبکرێت و دەسەڵات و پارە بدرێتەوە بە پارێزگاکان، ئەوا هەڵەبجە بە پارەی نەوتەکەی خۆی دەتوانێت ئەو پرۆژانە جێبەجێبکات کە لە سەرەوە باسمان کرد و ببێت بە پارێزگایەکی دەوڵەمەند و نمونەیی لە کوردستان و عێراقیشدا. بەڵام ئەگەر وەک ئێستا دەسەڵات و داهات هەمووی لە پایتەخت و لە دەستی سەرۆکی حکومەتدا بێت، دۆخی پارێزگای هەڵەبجەش وەک خۆی دەمێنێتەوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ڕویتێناکات.

تێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو  هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو  هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دیاردەی تاوانی دەست درێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

تاوانی قێزەونی دەستدرێژی کردنە سەر کچێکی تەمەن( ٧ )ساڵان لە هەولێری پایتەخت،وویژدانی هەموومانی بریندارکرد،سەبارەت بەو کەیسەی لە هەولێر روویداوە کە چەند تۆمەتبارێک( اغتصابی) كیژۆڵەیەکی تەمەن( ۷ )ساڵانیان کردوە و پاشانیش تۆمەتبارەکان بە کەفالەت ئازاد کراون،وەک باوکی دەڵێت بەهۆی ئەوەی حیزبێکی دەسەڵاتدار لەپشتیەتی،لە ئێستادا هەرەشەی کوشتن لەسەرخۆم و ئەندامانی خێزانەکەشم هەیە.

ئەگەر لە رووی یاساییەوە لەم کەیسە بڕوانیین ڕاستە خودی مادەی( ۳۹۳) کفالەی تێدایە ، بەڵام لەبەر ئەوەی لەم کەیسەدا سێ خاڵی سەرەکی تێدایە کە دەبێتە هۆی زیادکردنی سزاکەی بە پێی فقرەی 2 بڕگەی ( أ و ج ) تۆمەتباران باری سزایی قورسیان بەسەردا دەسەپێندرێت و بەڵکو زۆر جار سەردەکێشێت بۆ اعدامیش ( وەک دەزانرێت سزای تاوانێکیش اعدام بێ کفالەی تێدا نیە ) ئەویش هەرسێ خاڵی وەک:

1- تاوان لەسەر کراو اغتصاب کراوە،تەمەنی تاوان لە سەرکراویش لە خوار ۱٨ ساڵەوەیە.

2-رفاندوویانە واتە(خطف) ماددە (421) لەیاسای سزادانی عێراقی(  ئەگەر مەبەست لە كردەوەکە بە دەستهێنان يان دەست درێژى كردنەسەر ناموسى تاوانلێكراو يان تولە سەندنەوە لێی يان لە كەسێكى تربو بێت

3-وە زیاد لە یەک کەسیش  تاوانەکەیان ئەنجامداوە، بۆیە (تشدید)ی (عقوبە)یان بۆ دەکرێ و بەهیچ شێوەیەک ناتوانرێ بە (کفالە)ت ئازادبکرێ ، بەڵکو دەبێ تۆمەتبار لە( توقیف )دا بمێنێتەوە تا رۆژی دادگایکردن و دەرچونی حوکم.

یاسای سزادانی عێراقی سزای یاسای دەستدرێژی سێکسی لەگەڵ هەر کەسێک کە تەمەنی لە ١٨ ساڵ کەمتر بێت جا دەستدرێژی بێت یان بە خواستی خۆی بێت بە تاوان دادەنریت، ئەگەر بە دەستدرێژی بێت بە پێ مادەی ٣٩٣ لە یاسای سزا دانی غیراقی بەپێی ئاستی دەست درێژیەکە سزاکەی دیاری دەکرێت لە سالێک تا ١٥ ساڵ و هەتا زیندانی هەتا هەتای و وە لەسێدارە دانیش دەگەرێتەوە ئەگەر دەستدرێژی کوشتنی لێبکەوێتەوە”. وەسزای رفاندنیش واتە (خطف) ماددە (421) لەیاسای سزادانی عێراقی سزاكەى بريتيە لە بەند كردن كە لە ماوەى پانزدە سال زياتر نەبێت.(  ئەگەر مەبەست لە كردەوەکە بە دەستهێنان يان دەست درێژى كردنەسەر ناموسى تاوانلێكراو يان تولە سەندنەوە لێی يان لە كەسێكى تربو بێت.

ڕۆڵی یاسا لە تاوانی دەستدرێژی سێکسیدا ئەگەر تاوانەکە دوای ئەنجام دانی ببێتە کەیسێکی یاسایی، ئەوا یاسا زور بە وردی کاری لەسەر دەکات،ئەوانەی لەو تۆمەتە تۆمەتباردەبن بە کەفالەت ئازاد کردن نایانگرێتەوە، دادگاکان و رێکارە یاساییەکان لە دژیان دەبێت، وە سزای قورسە وردبینیشی تێدا قورسە، زور جار ئەو تاوانانە نابیتە ئامار کاری لەسەر بکرێت، بەڵام بەڕێژەیەکی زور لە هەلکشان دایە،زور جار ئەو منداڵانەی ڕوبەڕوی دەستدرێژی سێکسی دەبنەوە لە لایەن خانەوانەدەیان کارەکە پەردە پوش دەبێت لەبەر زاڵ بونی دابو نەریت وە زور جاریش کە دەبێتە کەیسی یاسایی سوڵحی عەشایەری دەکرێت تەنازول لە مافی تاوان لێکراو دەکریت، بەڵام گرنگی ئەوەیە کە دەبێتە کەیسی یاسایی و تەنازول بکرێت و نەکرێت تاوانبار هەر سزا دەدریت لە بەر ئەوەی مافی گشتی تێدایە.بۆیە دەبێت لەم کەیسەدا داواکاری گشتی بەڕۆڵی خۆی هەستێ و هەم ببێتە سکاڵاکار لەلایەک و هەم چاودێر لەسەر بەڕێوەچوونی دادبینیەکە.

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان