ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ترامپ و ئه‌ردۆگان: سه‌رۆكه‌ پۆپۆلیسته‌كان و فیكره‌ خراپه‌كان


ئاراس فه‌تاح

„فیكره‌یه‌كی خراپه‌“، ئه‌مه‌ پوخته‌ی پووچترین په‌یامی ناو به‌یاننامه‌كه‌ی كۆشكی سپییه‌ كه له‌ دوای ده‌ستپێكردنی هێرشی ئاسمانیی و زه‌مینیی له‌شكری سوڵتانه‌كه‌ی توركیا دژ به‌ رۆژاڤا، بڵاوكرایه‌وه‌.

به‌پێچه‌وانه‌ی به‌یاننامه‌كانی ئیداره‌ی فه‌ره‌نسی و بریتانیی و هوڵه‌ندیی و زۆرینه‌ی ده‌وڵه‌تانی جیهان، ده‌سته‌واژه‌ی „فیكره‌یه‌كی خراپه‌“،‌ „ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م شه‌ڕه‌دا نین“، مانای ئیدانه‌كردنی جه‌نگێكی ناڕه‌وا و نابه‌رابه‌ر نییه‌ دژ به‌ رۆژئاوای كوردستان و هاوپه‌یمانه‌ داعششكێنه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ڵكو قبوڵكردنێكی ناوه‌كیی و موباره‌كه‌ی ناڕاسته‌وخۆی له‌شكركێشی سوڵتانه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی توركیایه‌ كه‌ جینۆسایدكردنی گه‌لی كورد و وێرانكردنی ئه‌زموونه‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتییه‌كی ئامانجێتی.

ئه‌و به‌ڵێن و زه‌مانه‌تانه‌ی ترامپ به‌رامبه‌ر به‌م „فیكره‌ خراپه‌“ له‌ ئه‌ردۆگانی وه‌رگرتووه‌، بۆئه‌وه‌ی جه‌نگێكی پاكوته‌میز دژ به‌ گه‌لی كوردستانی رۆژئاوا و كه‌مینه‌كانی تر بگێڕێت، بریتیین له‌: „تورکیا بەڵێنی داوە خەڵکی سیڤیل بپارێزێت، پارێزگاری لە کەمینە ئاینیـیەکان بکات، لەوانە مه‌سیحییه‌كان، دڵنیاییشی داوە لەوەی قەیرانی مرۆیی ڕوونادات.“ پاشان ده‌ڵێت „تورکیا بەرپـرسە له‌ مسۆگەركردنی ئه‌وه‌ی هەموو چەکدارە دەستگیرکراوەکانی داعش لە زینداندا بمێننەوە وە داعش بە هیچ شێوەیەک خۆی ڕێکنەخاتەوە.“ ئه‌م رستانه‌ی ترامپ هێنده‌ شه‌رمئاوه‌ر وبێمانا و سه‌خیفن كه‌ ناتوانن قه‌ناعه‌ت به‌ گه‌مژه‌یه‌كیش بهێنن، چونكه‌ هه‌موو گێژێك ئه‌و راستییه‌ سانایه‌ ده‌زانێت كه‌ جه‌نگ مانای وێرانكردنی هه‌موو ئه‌و به‌هایانه‌یه‌ كه‌ ترامپ داوای ڕێزلێگرتنیانی له‌ كوردكوژێكی وه‌ك ئه‌ردۆگان كردووه‌.

ناڕوونی و شپرزه‌یی كه‌سایه‌تیی سه‌رۆكی ئه‌مریكا و ناكۆكیی به‌رده‌وامی ناو كرده‌ و قسه‌كانیشی وایكردووه‌ كه‌ هه‌ندێك شرۆڤه‌كار به‌ته‌نزه‌وه‌ بڵێن، بۆئه‌وه‌ی له‌ سیاسه‌تی ترامپ بگه‌یت، ده‌بێت فاڵچی بیت. ترامپ یه‌كێكه‌ له‌ فیگه‌ره‌ هه‌ره‌ پڕناكۆك و پڕكێشه‌ی ناو ئیداره‌ و مێژووی سیاسه‌تی ناوه‌كیی و ده‌ره‌كیی ئه‌مریكیی. ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی ژماره‌یه‌كی زۆری دۆست و كارمه‌ندانی ئیداره‌ی ئه‌مریكییش له‌ ڕابردوودا به‌هۆی ناڕازایبوونیان له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كیی سه‌رۆكه‌كه‌یان، دوا پێشهات نه‌بوو. ئه‌م سیاسه‌تمه‌داره‌ پۆپۆلیسته‌ رۆژ له‌دوای رۆژ پێگه‌ و خۆشه‌ویستیی و توانا و لێهاتوویی خۆی وه‌ك سه‌رۆكی هه‌موو ئه‌مریكییه‌كان و وه‌ك سه‌رۆكی یه‌كێك له‌ به‌هه‌یبه‌ترین ده‌وڵه‌تی دوای جه‌نگی جیهانی دووهه‌م، له‌ده‌ستده‌دات. دۆخی به‌دی ئه‌م سه‌رۆكه‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ له‌ماوه‌ی ڕابردوودا به‌هۆی تاوانباركردنی له‌ پرسی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌ سه‌رۆكی ئۆكرانیا و كاریگه‌ریی بۆ سه‌ر ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنی وه‌ك 45هه‌مین سه‌رۆكی ئه‌مریكا، رووبه‌ڕووی پرۆسه‌ی له‌سه‌ركارلابردن ببێته‌وه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ واده‌كات كه‌ شرۆڤه‌كارێكی زۆر وایببینن ئه‌م هه‌نگاوه‌ی ترامپ له‌ رۆژائاوا تاكتیكێك بێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و فشاره‌ زۆر و گه‌وره‌یه‌ی كه‌ له‌ناوخۆی وڵاته‌كه‌یدا به‌سه‌ریه‌وه‌یه‌تی. بێگومان ئه‌م شرۆڤه‌یه‌ هه‌موو راستییه‌كان ناپێكێت.

وه‌ك ئاشكرایه‌ ترامپ له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كانییه‌وه‌ چه‌ندین به‌ڵێن و په‌یمانی به‌ ده‌نگده‌رانی خۆی دا. یه‌كێك له‌ به‌ڵێنه‌كان گێڕانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌ ئه‌مریكییه‌كانه‌ له‌ ئه‌فغانستان و عێراق و سوریا. ئه‌و ده‌توانێت به‌ ده‌نگده‌رانی خۆی بڵێت: فه‌رموون ته‌ماشاكه‌ن، من ده‌مه‌وێت به‌ڵێنه‌كانی خۆم جێبه‌جێبكه‌م، به‌ڵام ئه‌وانی تر ناهێڵن و رێگرییم لێده‌كه‌ن. راستییه‌كی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڕیاری كێشانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی له‌سه‌ر سنوور له‌ بناغه‌دا مانای جێبه‌جێكردنی ئه‌و په‌یمانانه‌ نییه‌ كه‌ له‌كاتی هه‌ڵبژاردندا به‌ ده‌نگده‌رانی دابوو. بۆ تێگه‌یشتن له‌م ڕوانینه‌ش پێویستمان به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیارێكی زۆر سانایه‌. پرسیاره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ بۆچی ترامپ سه‌ربازه‌كانی له‌ یه‌كه‌م وڵات ده‌كشێنێته‌وه‌ كه‌ كه‌مترین سه‌ربازی ئه‌مریكی تێدایه‌؟

یه‌كه‌م ترامپ سه‌ربازه‌ ئه‌مركییه‌كانی له‌ سوریا نه‌كشاندۆته‌وه‌، به‌ڵكو له خاڵه‌ سنوورییه‌كان كشاندنییه‌وه‌ كه‌ مانه‌وه‌یان له‌ كاتی له‌شكركێشییه‌كه‌ بۆ سه‌ر رۆژئاوا ده‌بوو به‌ مه‌ترسیی بۆ سه‌ر ژیانیان و رێگرێك بۆ پلانه‌ جه‌نگاوه‌رییه‌كانی ئه‌ردۆگان. به‌مانایه‌كی تر، كشانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌ ئه‌مریكییه‌كان پێشكه‌شكردنی كلیلی ده‌رگای رۆژاڤا بوو به‌ ئه‌ردۆگان بۆ پیاده‌كردنی هێرشی زه‌مینیی و ده‌ستپێكی هێرشی ئاسمانیی. به‌كورتییه‌كه‌ی، كشانه‌وه‌یه‌ی سه‌ربازانی ئه‌مریكی له‌سه‌ر سنوور، مانای هه‌ڵكردنی گلۆپی سه‌وز بوو بۆ ئه‌ردۆگان و سیاسه‌ته‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستییه‌كه‌ی دژ به‌ گه‌لی كورد و ده‌ستكه‌وته‌كانی له‌ رۆژاڤا، نه‌ك جێبه‌جێكردنی به‌ڵێنه‌كانی بۆ ده‌نگده‌رانی.

هه‌موو ئه‌و ریتۆریكه‌ سیاسییانه‌ی تاوه‌كو ئه‌مڕۆ له‌لایه‌ن ترامپه‌وه‌ دژ به‌ توركیا و ئه‌ردۆگانیش گوێمان لێ بوون‌، جگه‌ له‌ نمایشێكی میدیایی و هێمنكردنه‌وه‌ی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ گه‌وره‌یه‌ی له‌ وڵاته‌كه‌ی و جیهاندا هه‌بوو، هیچ مه‌به‌ستێكی راسته‌قینه‌ی تری له‌پشته‌وه‌ نه‌بوو. ترامپ پۆپۆلیستێكه‌ كه‌ ته‌نها ده‌نگده‌ره‌ ناسیۆنالیست و ره‌گه‌زپه‌رست و كۆنزێرڤاتیڤه‌كانی خۆی له‌ ئه‌مریكا به‌لاوه‌ گرنگه‌، نه‌ك نیوه‌كه‌ی تری گه‌له‌كه‌ی كه‌ دژ به‌ سیاسه‌تی ناوه‌كیی و ده‌ره‌كیی و ژینگه‌یی ئیداره‌كه‌ین. ئه‌م پیاوه‌ هه‌روه‌ك چۆن بڕوای وایه‌ كێشه‌ی ژینگه‌ بوونی نییه‌ بۆیه‌ هیچ بیركردنه‌وه‌ و گفتوگۆ و چاره‌سه‌رێكیشی له‌ئاستی نێونه‌ته‌وه‌یی ناوێت، ئاواش بڕوای وایه‌ كه‌ كێشه‌ی تیرۆر بۆ ئه‌مریكا ته‌واوبووه‌  و له‌ سه‌دا سه‌د له‌ناوبراون و كۆتایی هاتووه‌. ئه‌و ده‌یه‌وێت كێشه‌كانی جیهان له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا به‌خۆی بسپێرێت. برواشی وایه‌ كه‌ سه‌رۆكه‌كانی پێشووی ئه‌مریكا گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌یان كردووه‌ كاتێك خۆیان خستۆته‌ ناو زه‌لكاوی جه‌نگه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌. بۆیه‌ كێشه‌كانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ كێشه‌ی ئه‌مریكا نین، به‌ڵكو كێشه‌ی مێژوویی قووڵی ئه‌و قه‌بیلانه‌ن كه‌ له‌ناوچه‌كه‌دان و با خۆیان چاره‌سه‌ری بكه‌ن و تێچوونی گیانیی و مادیی جه‌نگه‌كان هه‌ڵگرن. بزوێنه‌ری سه‌ره‌كیی سیاسه‌تی ئه‌م سه‌رۆكه‌ لۆژیكی سه‌رمایه‌یه‌ و ئامانجی سه‌ره‌كییشی مانه‌وه‌ و هه‌ڵبژاردنه‌وه‌یه‌تی له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا. بۆیه‌ هه‌موو هاوپه‌یمانه‌كانی وه‌ك مورته‌زه‌قه‌ ده‌بینێت و هه‌ر كاتێك پێویستی پێیان نه‌ما وه‌كو په‌تاته‌ی گه‌رم فڕێیانده‌داته‌ سه‌ر زه‌وی.

ئه‌م پیاوه‌ جگه‌ له‌ میزه‌ڵانێكی گه‌وره‌ كه‌ پڕه‌ له‌ فشه‌ی میدیایی و زمانزبریی و هه‌ڕه‌شه‌ و دووباره‌كردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی „گه‌وه‌ریی ئه‌مریكا“ و „به‌هێزیی بێوێنه‌ی له‌شكره‌كه‌ی“، ئاماده‌ نییه‌ هیچ موجازه‌فه‌یه‌ك به‌ داهاتووی خۆیه‌وه‌ بكات و چاره‌نووسی له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. ئه‌م سه‌رۆكه‌ی ئه‌مریكا ماوه‌یه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ناوبردنی كۆریای باكووری ده‌كرد، پاشان كه‌وته‌ وێزه‌ی ئێران و پێیده‌گوتن „من جه‌نگم ناوێت، به‌ڵام گه‌ر شه‌ڕبكه‌م ئێران له‌سه‌ر نه‌خشه‌ ده‌سڕمه‌وه‌“. ئێستاش پاش فشاره‌ زۆره ناوه‌كیی و ده‌ره‌كییه‌كانی دژ به‌ بڕیاره‌كه‌ی له‌ ڕۆژاڤا، هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ناوبردنی ئابووریی توركیا ده‌كات گه‌ر كورد له‌ناوببات. ئه‌م پیاوه‌ یه‌كه‌م سه‌رۆكی وڵاتێكی دیموكراسییه‌ كه‌ نازییه‌ت و فاشیزمی تێكشكاند، كه‌چی چاوه‌ڕوانی كوشتنی به‌كۆمه‌ڵی میلله‌تێكه‌ بۆئه‌وه‌ی دوایی بیر له‌ له‌ناوبردنی ئابووریی وڵاته‌ تاوانكاره‌كه بكاته‌وه‌. گه‌مژه‌یی ئه‌م پیاوه‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ ئه‌گه‌ری گه‌وره‌ی له‌ناوبردنی گه‌لێك وه‌ك تاوانێكی جه‌نگ نه‌بینێت، به‌ڵكو وه‌ك جێبه‌جێنه‌كردنی په‌یمانێك ته‌ماشای ده‌كات كه‌ سه‌رۆكێكی‌ دیكتاتۆر پێش ده‌ستپێكی جه‌نگه‌كه‌ی له‌ڕێگای په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنییه‌وه‌ پێیداوه‌.

به‌ده‌ر له‌وه‌ی ترامپ و ئه‌ردۆگان سه‌رۆكی دوو وڵاتی زۆر جیاواز و ناكۆكن له‌ڕووی سیسته‌می سیاسیی و ده‌زگایی و یاسایی و هتد، به‌ڵام وه‌كو دوو پۆپۆلیستی ته‌مامعه‌یار له‌زۆر خه‌سڵه‌تدا نزیكن. ترامپ و ئه‌ردۆگان ته‌نها له‌ لۆژیكی سیاسیی و تێگه‌یشتنیاندا بۆ پرسی تیرۆر و كورد له‌یه‌كتر نزیك نیین‌، به‌ڵكو له‌زۆر شتدا هاوتان. ئه‌ردۆگان ده‌ڵێت وڵاته‌كه‌ی له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌دایه‌ و بۆ پاراستنی ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی وڵاته‌كه‌ی ده‌بێت ناوچه‌ی ئارام به‌ زه‌بری چه‌ك دروستبكات و سنووره‌كانی له‌ „تیرۆریستان“ی رۆژاڤا پاكبكاته‌وه‌. ترامپیش ده‌ڵێت ئه‌و هه‌ڵه‌ گه‌وره‌یه‌ی سه‌رۆكه‌كانی تر له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كردیان، من دووباره‌ی ناكه‌مه‌وه‌ بۆیه‌ سه‌ربازه‌كانم ده‌كشێنمه‌وه‌، تۆش دوای ئه‌وه‌ چی ده‌كه‌یت بیكه‌، به‌ڵام تكایه‌ ئاگاداری كریسته‌كان به‌و كارێكیش به‌رامبه‌ر به‌ كوردان مه‌كه‌ كه‌ به‌ كۆمه‌ڵكوژ بناسرێیت. گه‌ر ئه‌ردۆگان پۆپۆلیستێكی نه‌ته‌وه‌په‌رستی توركیی و فه‌نده‌مێنتالیستێكی ئیخوانیی بێت‌، ترامپیش نوێنه‌ری شه‌پۆلی پۆپۆلیزم و گروپه‌ كۆنزێرڤاتیڤ و مه‌سیحییه‌ توندڕه‌وه‌كانی ئه‌مریكایه‌.

ئه‌ردۆگانیش وه‌ك ترامپ، ده‌رگیریی چه‌ندین كێشه‌ی ناوخۆیی و هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌یه‌ له‌ سیاسه‌تی ناوه‌كیی و ده‌ره‌كیی. دۆخی حیزبه‌ حاكمه‌كه‌ی له‌ناوخۆدا زۆر خراپه‌ و دۆڕاندنی ده‌نگێكی زۆر و له‌ده‌ستدانی چه‌ند میترۆپۆلێك له‌ دواهه‌ڵبژاردندا، وه‌ك ئیسته‌نبول، واده‌كات كه‌ ئه‌ردۆگان پێویستی به‌ ئاشتكردنه‌وه‌ی ده‌نگده‌ره‌ تۆراو و ناسیۆنالیست و فه‌نده‌مێنتالیسته‌كانی بێت. بۆیه‌ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ له‌ سیاسه‌تدا وه‌ك مۆدێلێك بۆ هه‌نارده‌كردنی كێشه‌ناوه‌كییه‌كانی دیكتاتۆرێك تاكتیكێكی نوێ نییه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئۆپۆزیسیۆن و په‌رله‌مان و رووبه‌ری گشتیی ئه‌مریكاوه‌، دروستكردنی فاكتی نه‌ته‌وه‌یی له‌ توركیا له‌ڕێگای جه‌نگه‌وه‌ دژ به‌ گه‌لی كوردستان، واده‌كات هه‌موو حیزبه‌ نه‌یاره‌كانی ئه‌ردۆگان نه‌ك هه‌ر نه‌توانن دژایه‌تیی ئه‌م له‌شكركێشییه‌ بكه‌ن، به‌ڵكو ده‌بێت شاباشیشی بكه‌ن و هیوای سه‌ركه‌وتن بۆ له‌ له‌شكره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان بخوازن.

بێگومان ئه‌م خاڵه‌ش به‌ته‌نها ناتوانێت هه‌موو وێنه‌كه‌مان پیشانبدات. هه‌موو هێزه‌ ناسیۆنالیست و فه‌نده‌مێنتالیسته‌كانی توركیا ته‌ماهیی له‌گه‌ڵ ئه‌و ستراتیژه‌ كه‌مالیستیی و ئیخوانییه‌ی ئه‌ردۆگاندا ده‌كه‌ن كه‌ بوونی ئه‌و بنه‌ما ده‌زگایی و سیاسیی و سه‌ربازییه‌ی كوردانی رۆژاڤا، مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی توركیا. ئامانجێكی گه‌وره‌ی تری ئه‌ردۆگان له‌م جه‌نگه‌دا بریتییه‌ له‌ شێواندنی نه‌خشه‌ی دیمۆگرافیی ناوچه‌ كوردنشینه‌كان و نیشته‌جێكردنی خێزانی هێزه‌ مورته‌زه‌قه‌كانی خۆی كه‌ زۆرینه‌یان عه‌ره‌بی سه‌له‌فیی و ئیسلامیی توندڕه‌ون. خاڵێكی جه‌وهه‌ریی كه‌ له‌ پشت ستراتیژی جه‌نگاوه‌رانه‌ی ئه‌ردۆگانه‌وه‌ كارده‌كات بریتییه‌ له‌ دروستكردنی فاكتێكی مێژوویی نوێی‌ بۆ دانیشتوانی به‌شی خۆرهه‌ڵاتی فورات و به‌په‌ناهه‌نده‌كردن و بێوڵاتكردنی سیسته‌ماتیكی گه‌لی كوردستانی رۆژئاوا و پیاده‌كردنی هه‌مان ئه‌زموونی عه‌فرین له‌ دوو كانتۆنه‌كه‌ی تریشدا. بێگومان پاساوی بردنه‌وه‌ی په‌ناهه‌نده‌كان بۆ سوریا و نیشته‌جێكردنیان له‌ „وڵاتی خۆیان“، یه‌كێكه‌ له‌ به‌هێزترین كارته‌ سیاسیی و به‌ناوئینسانییه‌كانی ئه‌ردۆگان به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وروپا و جیهان. لێره‌دا پرسیاره‌كه‌ له‌ تره‌مپ و ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپیی و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان زۆر ساكاره‌: ئایا كوشتن و هه‌ڵكه‌ندن و ده‌ربه‌ده‌ركردنی چه‌ند ملیۆنێك خێزانی كورد له‌ نیشتیمانی خۆیان و به‌په‌ناهه‌نده‌كردنی كۆی گه‌لی رۆژئاوای كوردستان له‌ سوریا، به‌ چ پێوه‌رێك ئینسانییتره‌ له‌ هێنانه‌وه‌ی یه‌ك ملیۆن په‌ناهه‌ندی‌ سوریی كه‌ له‌ توركیا ده‌ژین؟

به‌بۆچوونی من دواخاڵیش بۆ هۆكاری ئه‌م جه‌نگه‌ بریتییه‌ له‌ شكستپێهێنانی پرۆسه‌ی دانانی ده‌ستووری نوێی سوریا كه‌ ده‌كرا تیایدا مۆدێلێك له‌ ئۆتۆنۆمیی یان فیدرالیزم ببێت به‌ چاره‌سه‌رێكی سیاسیی بۆ كوردانی رۆژاڤا. ستراتیژی ئه‌ردۆگان بریتییه‌ كه‌وتنه‌ پێش ڕووداوه‌كان و ڕێگه‌گرتن له‌و پرۆسه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی شتێك نه‌هێڵێت به‌ناوی نوێنه‌ری كوردان له‌و دانوستانانه‌دا و هه‌ڵوه‌شادنه‌وه‌ی هه‌موو هه‌وڵێك بۆ دووباره‌كردنه‌وه‌ مۆدێلی عێراق و هه‌رێمی كوردستان. به‌مچه‌شنه‌ش وێرانكردنی خه‌ونی جێكردنه‌وه‌ی مافی ژیان و ئازادیی بۆ گه‌لی كوردستان له‌ ده‌ستووری داهاتووی ده‌وڵه‌تی سوریا هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تیی تری ئه‌م له‌شكركێشییه‌ی ئه‌ردۆگانه‌.

گه‌ر له‌دوای شكستپێهێنانی له‌شكره‌ ئایدیۆلۆژییه‌كه‌ی خه‌لافه‌تی داعش شتێك هه‌بێت ناوی „جه‌نگی ڕه‌وا“ بێت، جه‌نگی ئه‌م گه‌له‌ بچووكه‌ی كوردستانی رۆژئاوایه‌ دژ به‌ گه‌وره‌ترین و دڕنده‌ترین له‌شكری ئایدیۆلۆژیی سه‌رۆكێكی سوڵتانیی. ئه‌م له‌شكركێشییه‌ نموونه‌ی پیاده‌كردنی یه‌كێكه‌ له‌ ناته‌باترین جه‌نگ كه‌ له‌ مێژووی نوێی مرۆڤایه‌تییدا ڕوویدابێت. ئه‌م جه‌نگه‌، جه‌نگی كه‌مینه‌یه‌كی بچووكه‌‌ به‌ خه‌ونی ئینسانیی گه‌وره‌وه‌ دژ به‌ ده‌وڵه‌تێك كه‌ خاوه‌نی دووهه‌م گه‌وره‌ترین له‌شكری ناتۆیه و له‌ پله‌به‌ندی حه‌وته‌مین له‌شكری به‌هێزی جیهاندایه‌.

ریکلام

وتار

گره‌و له‌سه‌ر كه‌وتنی نیویۆرك-ه‌


لوقمان غەفوور

هیچ شوێنێك به‌ قه‌د نیویۆرك سه‌خت نییه‌ بۆ پۆلیسی ئه‌مریكا، چونكه‌ بۆته‌ سه‌نته‌ری سه‌ختی ململانێی نێوان خۆپیشانده‌ران (پیاوه‌ شین و سپییه‌كان)ی ئه‌و ویلایه‌ته‌ له‌لایه‌ك و (پیاوه‌ جلڕه‌شه‌كان) و خۆپیشانده‌ران له‌لایه‌كی تره‌وه‌.

له‌ نێو ئه‌و ویلایه‌ته‌دا هه‌ردوو كه‌رتی مه‌نهانتن و برۆكلین سه‌خترین شوێنن له‌ نێو ئه‌م دوانه‌شدا، برۆكلین كاونتی كه‌ زیاتر له‌ 2 ملیۆن كه‌سی تێدا ده‌ژی قورستره‌ بۆ پۆلیس و داونتاونی برۆكلین هه‌شت شه‌وه‌ ئارام ناخه‌وێت.

(پیاوه‌ شین و سپییه‌كان) و (پیاوه‌ جلڕه‌شه‌كان)-ی كه‌ ره‌نگ و سیمای پۆلیسی ویلایه‌ته‌كه‌ن، كه‌بشی فیدان له‌م نێوه‌نده‌دا. ئه‌م دوو گروپه‌ی پۆلیس هیلاكن، چونكه‌ هه‌ریه‌ك له‌ (دی بیلاسیۆ) سه‌رۆكی شاره‌وانی و (ئه‌ندریۆ كۆمۆ) حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ قه‌ناعه‌تیان وایه‌ پۆلیس ته‌نیا له‌وكاته‌دا بۆی هه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك ده‌ستگیر بكات و كه‌له‌پچه‌ی بكات كه‌ هێرش بكه‌نه‌ سه‌ری، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێك دۆخدا ناتوانن پارێزگاری له‌ تاڵانكردنی دوكان و بازاڕه‌كانیش بكه‌ن، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌، بۆئه‌وه‌ی رووبه‌ڕووی خۆپیشاندان نه‌بنه‌وه‌ و لێدان و پێكدادانی ده‌سته‌و یه‌خه‌ دروستنه‌بێت.

خۆپیشانده‌ران ئه‌م دۆخه‌ بێده‌سه‌ڵاتییه‌ی پۆلیس-یان قۆستۆته‌وه‌ و چه‌قۆ و ئامێری برینداركه‌ر و بكوژ به‌كارده‌هێنن به‌رامبه‌ریان.

پۆلیس له‌لایه‌ك، له‌لایه‌ن خۆپیشانده‌ره‌وه‌ لێی ئه‌درێت، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ خۆپیشانده‌ر بدات ئه‌وه‌ له‌سه‌ر كاره‌كه‌ی لاده‌برێت. له‌هه‌مانكاتدا بۆشیان نییه‌ گازی فرمێسك رژێنیش به‌كاربهێنن.

ئه‌م دۆخه‌ گره‌وێكی گه‌وره‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ دروستكردووه‌، چونكه‌ ئه‌و هه‌ر له‌ چواره‌م رۆژی خۆپیشاندانه‌كانه‌وه‌ داوای له‌حكومه‌تی هه‌موو ویلایه‌ته‌كان كرد كه‌ ئه‌گه‌ر پێویستیان به‌ گاردی نیشتمانی بوو، بۆیان ده‌نێرێت، بۆئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ پۆلیس پارێزگاری له‌ویلایه‌ته‌كانیان بكه‌ن له‌ تێكدان، هه‌رچه‌نده‌ به‌شێك له‌ حكومه‌تی ویلایه‌ته‌كان سه‌ره‌تا ره‌تیانكرده‌وه‌، به‌ڵام دواتر به‌شی زۆریان ره‌زامه‌ندبوون، به‌ڵام تا ئه‌مڕۆ 5ی جون، حكومه‌تی نیویۆرك رازی نییه‌، گاردی نیشتمانی بێته‌ ناو نیویۆرك-ه‌وه‌.

ئێستا نیویۆرك خاڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نێوان كاربه‌ده‌ستانی ویلایه‌ته‌كه‌ و دۆناڵد تره‌مپ-ه‌. سه‌رۆكی شاره‌وانی و حاكمی ویلایه‌تی نیویۆرك كه‌ سه‌ر به‌ حزبی دیموكراته‌كانن، به‌رامبه‌ر ئه‌م چالێنجه‌ وه‌ستاون، نیویۆرك 85%ی به‌ره‌و ژووری پاڵپشتی دیموكراته‌كان ده‌كه‌ن و شوێنگه‌ی سه‌ره‌كی دیموكراته‌كانه‌.

كۆماریییه‌كان و به‌شێكی زۆر له‌خاوه‌ن بزنس و دوكانه‌كان باوه‌ڕیان وایه‌ پۆلیس نه‌ك ناتوانێت به‌و (دار)ه‌ی ده‌ستی پارێزگاری له‌ دوكانه‌كان بكه‌ن، به‌ڵكو ناتوانێت به‌رگری له‌خۆشی بكات، به‌ڵام (دیمۆرس شی) به‌رێوه‌به‌ری پۆلیسی نیویۆرك له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی شاره‌وانی و حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ تا ئێستا سوورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی گاردی نیشتمانی پێویست ناكات بێته‌ ناو نیویۆركه‌وه‌.

گره‌و له‌سه‌ر كه‌وتنی نیویۆرك، كه‌وتۆته‌ ده‌ستی خۆپیشانده‌ران، كه‌ ئایا به‌رده‌وام ئه‌بن له‌سه‌ر ئه‌و توندوتیژییه‌ یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌مڕۆ به‌دواوه‌ واز له‌ توندوتیژی و تێكدان ئه‌هێنن و قسه‌كه‌ی تره‌مپ شكست پێئه‌هێنن، چونكه‌ به‌رده‌وامبوونیان له‌سه‌ر توندوتیژی و ئه‌ناركییه‌ت وا له‌و سێ كاربه‌ده‌سته‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ ده‌كات تووشی شه‌رمنده‌یی زیاتریان بكات.

هه‌رچه‌نده‌ بردنه‌وه‌ی ئه‌م گره‌وه‌ی دی بیلاسیۆ مایه‌ری (سه‌رۆكی شاره‌وانی) و (ئه‌ندریۆ كۆمۆ) حاكمی ویلایه‌ته‌كه‌ و (دیمۆرس شی) به‌رێوه‌به‌ری پۆلیس، له‌تره‌مپ، زۆر زه‌حمه‌ته‌، چونكه‌ 10 كه‌س به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن كار و به‌رنامه‌ی ئه‌م سێ كه‌سه‌ بشێوێنن.
ته‌نانه‌ت ئه‌م گره‌وه‌ خاڵی به‌هێزی هه‌ڵبژاردنی 2020 ده‌بێت له‌ناو نیویۆركدا، ئه‌گه‌ر خۆپیشانده‌ران به‌رده‌وامبن له‌سه‌ر توندوتیژی و ئه‌م سێ به‌رپرسه‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ شكستبێنن و گاردی نیشتمانی بێته‌ ناو نیویۆرك-ه‌وه‌ ئه‌وه‌ 100% ده‌نگی كۆمارییه‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنی2020 داهاتوو له‌و ویلایه‌ته‌ ئه‌گۆڕێت و كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ ویلایه‌ته‌كانی تریش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

رقی لە حزبە‌و جنێوەكانی حزب دوبارە دەكاتەوە


ژوان ئەحمەد

چەند رۆژێك لەمەوبەر، كۆچكردوو ئازادی بێكاران، بەوپەڕی ماندوێتی، لەرێی شاشەوە ویستی بە خەڵك بڵێت: تكایە ئاگاتان لە خۆتان‌و ئازیزانتان بێت، كۆرۆنا هەیە‌و ئەوەتا منیش توش بوم.

سوپاسی خەڵك بۆ ئەو كۆچكردوە، تانەو تەشەر‌و جنێو بوو، جنێوی وەها مەگەر لە فەرهەنگی ئەوانەو دروستكەرانیدا جێی ببێتەوە.

بەداخەوە میدیا رۆڵێكی خراپی گێڕاوە كە هەم ئەم قوربانیە‌و هەم خەڵكی والێكردوە كۆرۆنا بە شەرم ببینن، چ لە ترسی تەشەری خەڵك بێت یان وەك باری تەندروستی كە ئەو بەڕێزە لە ڤیدیۆیەكدا دەڵێت پشكنینەكانم نێگەتیڤ بوە، بەڵام گرفتەكە لێرەدا كەلتوری جنێودانە.

ئاسایی یە لەم دۆخەدا، كە حكومەت‌و حزبەكان بێباكن، خەڵك چەواشە دەكەن بۆ موچەو هەموو بوارێكی تر، حزبەكان یان پۆپۆلیستین یان پۆلیسی، خەڵك بروا بە حزب‌و حكومەت نەكات، بەڵام هاوڵاتیەك بۆچی جنێو باران دەكرێت؟

ئەم خەڵكە، كە نارازین لە حكومەت، خۆیان بونەتە دەسكەلای حكومەت، خۆیان ئەو نەریتی جنێوە بەكاردەبەن كە نیو سەدەیە ئامرازی ململانێی نێوان حزبەكانە، دوێنێ لە رێگەی میدیاكانەوە ئەم جنێوانە بە یەكتر دەدرا، ئێستا بۆتە كەلتوری ئەو خەڵكە.

خەڵك ئەگەر بێزارە لە حزب، پێویستە لە كەلتوری باوی ئەو حزبانەش بێزار بێت‌و بەكاری نەهێنێت.

خەڵك ئەگەر قێز لە سیاسەت دەكاتەوە، پێویستە قێز لە سیاسەتی جنێوفرۆشی حزبەكانیش بكاتەوە، نەك حزب رەت بكاتەوەو خۆی نەریت‌و كەلتوری داهێنراوی ئەوان بەكاربێنێت.

تۆی گەنج، ئەگەر ئەمە تورەییە،پێویست ناكات لە هاولاتیەكدا خاڵی بكەیتەوە، خۆ داهێنەرانی ئەم كەلتورە، تەنیا بۆ بەتاڵكردنەوە جنێویان داهێناوە، بەمەش تۆ لە سۆشیال میدیا بەتاڵ دەكەنەوە بۆ ئەوەی لەسەر جادە، حزبیەكان‌و بەرپرسانی حكومەتت بینی، رێك سێڵفیەك بچركێنی، چونكە بە جنێو هەموو تورەیی خۆت بەتاڵ كردۆتەوە.

تەنیا پیاچونەوەیەك بكە: كامە بەرپرست نەبینیوە لە حكومەت‌و حزب كە لەسەر شاشە یان سۆشیال میدیا، یان لە كۆبونەوەی حزبەكانیاندا كەف بە دەمیاندا نەهاتبێـە خوارەوە كاتێك جنێو بە یەكتر‌و باوك‌و قەبری ئەجدادی یەكتر دەدەن؟؟ ئێ تۆش هەر ئەوەی ئەوان دەكەیت ئیتر بۆ جیاوازیت؟

بۆ كۆرۆناش: باوەر بە حزب‌و حكومەت مەكە، بەڵام بروا بە پزیشكەكان بكە كە وەك تۆ موچە وەرناگرن‌و خۆیشیان لە سەنگەری پێشەوەی مەترسیدان.

سبەی تۆی جنێودەریش توش دەبیت‌و ناچار بۆ پاراستنی خزم‌و ئازیزانت دێیتە سەر شاشە‌و قسە دەكەیت، خەڵكە هاوكەلتورەكەشت رێك ئەو جنێوانەت پێدەدەن كە بە كۆچكردوو ئازادی بێكارانت داوە.. حكومەت‌و حزبیش لە پۆپۆلیستی‌و پۆلیسی خۆی ناكەوێ.

وێنەکە، قوربانییەکی دەستی ڤایرۆسی کۆرۆنایە، کە لەم وتارەداـناوی براوە، کە پێش چەند ڕۆژێک باسی لەدۆخی تەندروستی خۆی دەکرد.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ھەوڵەكانی نادیدەگرتنی پارتی بە مردوویی لەدایك دەبن


محەمەد عەلی

ئەوەی ئێستا بەشێك لە سەركردە گەنجەكانی ھەندێك لە حیزبەكان خەریكە ئەنجامی دەدەن، ھەمان ھەوڵ و سیناریۆكانی باڵی مەكتەبی سیاسیی دوای ساڵی (١٩٦٤)ـە، سەركردە جیابووەوەكانی ئەوكات ھەموو جۆرێك لە فشاری سیاسی و سەربازییان بەرامبەر بارزانیی باوك بەكار ھێنا، بەڵام نەیانتوانی ھیچ شتێك بەدەست بێنن، دواتر گەڕانەوە ڕیزەكانی پارتی و لای بارزانی.

 

یەكێك لە ھەوڵەكان بۆ لاوازكردنی پارتی، چوونەپاڵ حكوومەتی عێراقی بوو، لە كاتێكدا لە ڕابردوو و ئێستاشدا تاقی كراوەتەوە و ھەموو كات شكستی ھێناوە، لە دوای جیابوونەوەی ساڵی  ١٩٦٤ھەموو شتێك لەگەڵ عێراق بەرامبەر پارتی ئەنجام درا، بەڵام لە كۆتاییدا حكوومەتی عێراق ڕێككەوتننامەی ١١ی ئادری ساڵی ١٩٧٠ی لەگەڵ سەركردایەتیی پارتی واژۆ كرد، لە دوای رووداوەكانی ١٦ی ئۆكتۆبەر، ھەموو شتێك ڕادەستی بەغدا كرا، بەڵام لە كۆتاییدا دووبارە بەغدا مامەڵەی لەگەڵ ھەولێر كرد، ئەو ھەوڵانەی ئێستاش بە ھاوكاری و ھەماھەنگیی ھەندێك لایەن هەن بە جیاكردنەوەی سلێمانی و ڕاستەوخۆ مامەڵەكردن لەگەڵ بەغدا، ھەمان چارەنووسی دەبێت، لەبەر ئەوەی ھەمووان دەزانن پارتی و بارزانی نوێنەری راستەقینەی ھەرێمن.

 

ھەوڵەكانی بەتەنیا ھێشتنەوەی پارتیش چارەنووسی باشتر نەبوو، لە شاخ بەرەی جوقد و لە شاریش ھێرشە سەربازییە ھاوبەشەكان  بۆ گەمارۆدان و لاوازكردنی پارتی و دواتر كودەتای ٢٣ی حوزەیران، ھەمووان شكستیان ھێنا، لە ئێستاشدا لە دوای كۆبوونەوەی ٧ی ئایاری ئەمساڵەوە، ھەوڵ دەدرێت ھەمان سیناریۆ دووبارە بكرێتەوە، لە ئێستاشەوە دەرئەنجامەكەی ڕوونە، بەو ھۆكارەی ھەموو لایەنە سیاسییەكانی كوردستان لە ئامانجی ئەم جۆرە ھەوڵانە تێدەگەن و نابنە بەشێك لەم سیناریۆیە، ھەوڵە شكستخواردووەكان بۆ كۆدەنگی لەسەر تێكدانی بارودۆخی ئەمنی و دروستكردنی پشێوی لە بێدەنگیی مامۆستا (سەڵاحەدین بەھائەدین) ئەمینداری یەكگرتووی ئیسلامی لەبارەی خۆپیشاندانەكانی دەھۆك و وتەكانی (ھێمن شێخانی) باژێڕوانی بزووتنەوەی گۆڕان لە ھەولێر، دووپاتی ئەم راستییە دەكاتەوە.

 

لە لایەكی دیكەشەوە، ھێنانەپێشەوەی پرسی لامەركەزیەت و دووئیدارەیی، جگە لەوەی مەبەست لێی ئاستەنگ خستنە بەردەم بەدیھێنانی كوردستانێكی بەھێزە، كە دروشمی سەرەكیی كابینەكەی سەرۆكوەزیران (مەسروور بارزانییە) ھاوكات لە ڕابردوودا تاقی كراوەتەوە و ھەمووان دەزانن چۆن بوو، ئیدارەیەك، كە كەس نەیزانیوە كێ سەرۆكی حكوومەت و كامە  پارێزگار و حاكمی شار بووە، بەپێی لێدوانی سەرۆكی لێژنەی بە ناو لامەركەزیەت، داھاتی ھیچ یەكەیەكی ئیداری دیار نییە و ئەوەشیان دووپات كردۆتەوە كە بەو داھاتە ناتوانن مووچەی فەرمانبەران دابین بكەن، كە وا بێ ئەم ھەوڵەشیان ھەر لە سەرەتاوە بە مردوویی لە دایك بووە.

 

پەرەپێدانی ئیرھابی فكری و مامەڵەی پیلانگێڕانە، ھەمووی بە شێوەی كاتی بوونی ھەبووە چ لە شاخ و  ھەمیش لە شار، بەڵام ھەمیشە راستییەكان بە ماوەیەكی كورت ڕوون بوونەتەوە، لەلایەكی ترەوە خەرجكردنی پارە و وزەیەكی مرۆیی زۆر  بۆ پەرەپێدانی ئەم شێوازە لە مامەڵە لەگەڵ پارتی، ئەگەر بۆ خزمەتكردنی شار و دەڤەرەكە بەكار بھاتایە، ئێستا بارودۆخەكە زۆر جیاواز دەبوو، لە لایەكی ترەوە ئەو ھەموو پیلانگێڕیانەی بە درێژایی مێژوو بۆ لاوازكردنی پارتی و بارزانی ھەیانبووە، ئەگەر نیو ئەوەندەش پلانیان ھەبووایە بۆ چاككردنی وڵات، ڕەوشی كوردستان لە ھەموو ڕوویەكەوە زۆر لە ئێستا باشتر دەبوو،  دەرئەنجامەكەش ڕوونە، پارتی حیزبی یەكەم و بێڕكابەرە لەسەر ئاستی كوردستان و عێراقیشدا.

 

 لە كۆتاییدا پێویستە ھەموو لایەك بگەڕێنەوە بۆ لێكتێگەیشتن و دیالۆگ، لەبەر ئەوەی تاكە ڕێگەیە بتوانن بگەن بە ئامانجی ھاوبەش، ڕێككەوتننامەی ستراتیژیی نێوان پارتی و یەكێتی، پاش ململانێیەكی زۆر ئەوەمان پێ دەڵێت، ئەوانەی لە خەمی میللەت و گەشەسەندنی وڵاتن، لەبری پیلاندانان، پێویستیان بە پلانە بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان