ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ڕۆژئاوا خۆی کەمترین قسە ئەکات

لوقمان غەفوور

ئەوەی تێبینی منە، زۆربەی خەڵکی باشور قسە لەسەر ھێزەکانی سوریای دیموکرات و ڕۆژئاوا دەکەن، بەڵام خۆیان کەمترین قسە دەکەن. چونکە راموایە تاک بێت یان گروپ ئەبێت زیاتر کرداری ھەبێت لەقسە. خەفەتی من بۆ ڕۆژئاوا لەسەر ھێرشی تورکیا نییە، خەمی من لەوە گەورەترە لەم ئەمریکا فراوانە کە ١٥ ھەزار و ٦٢٠ کوردی تیا نیشتەجێیە. بۆ خۆپیشاندانێک ٢٠ کەس کۆنابێتەوە. ئەمەشم لەو ھەوڵەوە سەرچاوەی گرت کە دژی ھێرشی عەفرین، من و دوو برادەر ویستمان خۆپیشاندانێک ڕێخەین. ھەر یەکەو بیانویەکی بۆ ئامادەنەبوون ھێنایەوە. کە زۆربەی بیانووەکان حزبی بوون.

دەمەوێت لێرەوە بچمە ناو بابەتەکەوە، سۆزداری بەشێک نییە لەخەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەکان، من لەماوەی ڕابردوودا سەیری زۆر فیلمی پارتیزانەکانی چیکسلۆفاکیا و پۆڵەندا و ڕۆمانیا و بولگاریا و ئۆکرانیای ئێستا و بەشێک لە سۆڤیەتی پێشووم، کردووە کە چۆن دژی ئەڵمانی نازی ئەجەنگن.

جار ھەبوو کوشتنی دوو سەربازی ئەڵمانی بۆتە ھۆی گوللەبارانکردنی ٥٠ ژن و پیر و منداڵی بێتاوان، کەواتە ئەگەر تۆ بتەوێت بگەیت بە ئامانج ئەبێت قوربانی بدەیت، ئەوەی لە میدیای کوردی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەبینرێت بەشێکە لەو سۆز و سۆزدارییەی کە ھەرگیز لەخەباتی ڕزگاری نیشتمانیدا جێگەی نابێتەوە.

بیریشمان نەچێت کورد تا ئەم ساتە لەم قۆناغەدایە، بەدەر لەبەشە ڕزگاربووەکەی باشور کە ئەویش لەژێر ھەژموونی بێ ئیرادەیی و گەندەڵیدا خنکاوە، ئەگینا ئەگەر باشور وەستاو بوایە لەسەر پێی خۆی، ڕۆژانە ئەو ھەموو پارەیەی بۆ ئەکردە ناو ئابوری تورکیا و ئیرانەوە.

پوختەی قسە ئەوەیە سوریا گۆمێکی شڵەقاوی بێ سەرەو بەرەیە ئۆباڵی ئەو وێرانییە کە بەشێکی بەر کورد کەوتووە لەئەستۆی ڕوسیا و ئێرانە کە ڕژێمەکەی ئەسەدیان لە ساڵی ٢٠١٠ ھێشتەوە و نەیانھێشت بڕوخێت و بووە ھۆی ئاوارەبوونی ٣ ملێۆن و نیو خەڵکی ئەو وڵاتە کە بەشە گەورەکەی عەرەبن.

ئەگەر لایەنە ئینسانیەکەی وەرگرین، ئاوارە سورییەکان لە تورکیا دۆخیان باش نییە و ناشتوانن بگەڕێنەوە بەھۆی ڕژێمەکەی ئەسەدەوە تورکیا سێ مانگە ھەڕەشە لە ئەوروپا ئەکات ھاوکاری مادییەکان نوێ بکەنەوە بۆ ئەوەی ئەو ئاوارانە لە وڵاتەکەی بھێڵێتەوە کە ھەرچەندە تورکیا مەسەلەی ئاوارەی کردووە بە بەشێک لە بازرگانی، بەڵام بەھۆی وەڵامنەدانەوەی ئەوروپا، تورکیا ھەم دەیەوێت سنووری ڕۆژئاوا بە درێژی ٤٨٠ کیلۆمەتر و بە پانی ١٥ ھەزار کیلۆمەتر داگیربکات کە ئەمە بەشێکة لەداگیرکردنی ڕۆژئاوا و دەیەوێت لەو ناوچەیە کەمپی پەنابەرانی عەرەبە سورییەکان نیشتەجێ بکات و تەسلیمی نەتەوەیەکگرتووەکانی بکات کە ئەمە سڕینەوەی دیمۆگرافی کوردە.

کەواتە بەشێک لەو داگیرکارییە ئۆباڵەکەی دەکەوێتە ئەستۆی ئەوروپا تا بیانووی تورکیا ببڕن  بەشەکەی تری تورکیا ھێزەکانی پەیەدە بەھەڕەشە و مەترسی دەزانێت لەو سنوورە.

لەشەری داعش-دا ١١ ھەزار شەرەڤان شەھید بوون، کەواتە ئەمە بۆ خۆی نیشانەی پشێوی ناوچەی سوریایە، ئەگینا ئەرکی کورد شەڕکردن نەبووە دژی داعش، بەڵکو شەڕەکە کراوە بە بەرۆکی کوردی خۆرئاوا و باشورەوە  لەبەرامبەر کۆتاییھاتنی داعش ١٢ ھەزار دیلی داعش کە ٣٨٥٠ یان ھەڵگری ڕەگەزنامەی ئەوروپین لە خۆرئاوایە و لە کەمپی ڕۆژ و عەین عیسا نیشتەجێن کە تا ئاستێک ئەم دوو کەمپە ئەکەوێتە ئەو ناوچەیەی کە تورکیا بە نیازی داگیرکردنیەتی، بەو پێیەی تورکیا ئەرکی پاراستنی ئەو دیلانە دەگرێتە ئەستۆ  کە لەڕووی واقیعییەوە دەشێت ببێت لە بەشێکی نوێ لەئەجێندای تورکیا بۆ ئاگری شەڕی نوێی داعش.

سەرۆک دۆناڵد ترەمپ پێنج مانگە داوا دەکات لە ئەوروپا کە ئەو ٣٨٥٠ دیلەی داعش کە خەڵکی وڵاتانی ئەوروپان بگەڕێنرێنەوە بۆ وڵاتەکەیان لەوێ دادگایی کرێن، بەڵام ئەوروپا وەریانناگرنەوە  مەسرەفی ڕۆژانەی ئەم دیلانە بەشە گەورەکەی کەوتۆتە سەر شانی ئەمریکا  ئەوروپا دەیەوێت ئەمانە بگوازرێنەوە بۆ گوانتانامۆ، سەرۆک ترەمپ ئەمە ناکات، بۆیە سەرۆک ترەمپ ئەوەی دەیکات لە ئێستادا پەرچەکردارە ئەگینا لەڕووی واقیعییەوە ھیچ بەڵگەیەک نییە بیسەلمێنێ ھەوڵی ھێرشی تورکیا بۆ سەر ڕۆژئاوا لەلایەن ئەمریکاوە ڕێگە پێدراوە.

ئەوەشی سەرۆک ترەمپ ئەینووسێت بە تویت شتێکی ڕەسمی نییە  ھەرچەندە نامەوێت دوورکەومەوە لەبابەتەکە بۆ ڕاڤەکردنی ئەم بۆچوونەشم ماوەیەک لەمەوبەر کتێبی “شێتێتی میدیا: دۆناڵد ترەمپ، ڕۆژنامەگەریی و شەڕ دژی ڕاستی” ھاوارد کۆرتز-م خوێندەوە کە بەوردی باس لەوە دەکات ترەمپ چ کاتێک پەنا بۆ تویت دەبات.

ھەقیقەتێکی تر ھەیە مەسەلەی ھێرش بۆ سەر خۆرئاوا لەلایەن تورکیاوە بابەتێکی تازە نییە بەڵام ھاتنی وەفدی ڕوسیا بۆ ھەولێر و دانیشتن لەگەڵ بەرپرسانی باڵای حکومەت و حزب لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ڕوسیا بەشێکە لە ئەجێندایەکی نھێنی کە ئەمریکای توڕەکردووە  کە ئەم بابەتە لێرەدا جێگەی نابێتەوە بەڵام میدیای ئەمریکی ورد قسەی لەسەرکرد لەدوو ڕۆژی ڕابردوودا.

سەرەنجام لەدوو ڕۆژی ڕابردوودا میدیای ئەمریکی ٥٠ جار ئەوەندەی خۆپیشاندانەکانی عیراق قسەی لەسەر کوردانی خۆرئاوا و ھێرشی تورکیا کردووە، ئەمەش بەشێکی گەورەی سیناتۆرەکانی جوڵاندووە و پڕۆژەکەی لیندسی گراھام و کریس ڤان ھۆڵین بۆ سزای ئابوری بۆسەر تورکیا لەبەرامبەر ھێرشی سەربازی بۆ سەر ڕۆژئاوا بەشێکە لەو ھەوڵەو بەگەڕخستنی ھەوڵی مایکل بۆمبیۆ وەزیری دەرەوە بۆ کۆبوونەوەی بەپەلەی ئەنجومەنی ئاسایش ھەوڵێکی ترە.

سەرباری ئەوەی پێویستە کورد پرسیارێک لە خۆی بکات، ئەو چەکانەی دەستی شەرەڤانان ھی چ وڵاتێکن ئەمریکین یان نا!؟  کەواتە پەرچەکردار دژی ھێرشی تورکیا بۆ سەر خۆرئاوا تەنیا لەئەستۆی ئەمریکا نییە  بەڵکو ھێزی وڵاتانی تریش ھەن با بزانرێت ئەوانیش ھەڵوێستیان چۆن دەبێت!

جوانترین قسە لەنێو ھەموو سەرکردە و سیاسییەکان کرابێت، ئەو قسەیەی ساڵح موسلم بوو وتی؛ ئێمە ئەوەی کردومانە بەبەشێک لەئەرکی نیشتمانی و نەتەوەیی کردومانە، بە کەسیشمان نەوتووە بێت شەڕمان بۆ بکات  کەواتە کورد ئەبێت خۆی شەڕکەر بێت.

ریکلام

وتار

توانای عێراق بۆ بەرەنگاربونەوەی ( کۆرۆنا) ڤایرۆسی سەردەم

ئاشنا هەڤاڵ

ئەم قەیرانە قوڵە ودرێژخایەنەی کە عێراق ساڵانێکە بە ئێستاشەوە پێیدا تێپەڕیوە هەموو کەرتەکانی پێشکەوتنی ژیانی بەرەو لاوازی بگرە پاشکەوتن بردووە لە نێوانیشیاندا کەرتی تەندروستی،
و ئەگەر وەڵامی پرسیاری ئەوە بدەینەوە کە ئایا عێراق لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیدا چ پێگەیەکی هەیە
لەرێی ئەو نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیە کە ئەنجامدراوە بۆ بەرەنگاربونەوەی ڤایرۆس ۱۹٥ وڵاتی تیابوو لەنێوانیشیاندا عێراق
تیایدا عێراق بە پلەی ۱٦۷ هات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بەپلەی ۱۳ هات لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی.
بەپێی ئەم نیشاندەرە عێراق بەپلەی ۱٦۷ کە دەکاتە پلەی ۲٥.۸ بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی لە کاتێکدا ئاستی مامناوەند لە نیشاندەری GHS بریتیە لە ٤۰.۲ لەتێکرای ۱۰۰
هەڵبەتە ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە عێراق بەدەست لاوازی دەناڵێنێ لەبەرەنگاربونەوە و دۆزینەوەی نەخۆشی
کە نیشاندەری ئەوەیە کە عێراق توانای کەمە بۆ بەرەنگاربونەوەی هەر نەخۆشیەکی کتوپڕ
و ئەگەر عێراقیش پۆڵێن بکەین لەنێوان وڵاتانی عەرەبی بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی ئەوا:
۱- سعودیە ( ٤۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۹.۳) دێت
۲- ئیمارات ( ٥٦ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤٦.۷) دێت
۳- کوەیت (٥۹ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ٤٦.۱) دێت
٤- مەغریب (٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۷) دێت
٥- لوبنان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
٦- سەڵتەنەی عەمان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
۷- قەتەر (۸۲ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۱.۲) دێت
۸- میسر (۸۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ۳۹.۹) دێت
۹- بەحرەین (۸۸ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ۳۹.٤) دێت
۱۰- تونس لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۳۳.۷) دێت
۱۱- مۆریتانیا ( ۱٥۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.٥) دێت
۱۲- جزر قەمەر ( ۱٦۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.۲) دێت
۱۳- سودان (۱٦۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٦.۲) دێت
۱٤-عێراق ( ۱٦۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٥.۸) دێت
۱٥- لیبیا ( ۱٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ب پلەی ۲٥.۷) دێت
۱٥- جەزائیر (۱۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.٦) دێت
۱٦- جیبۆتی ( ۱۷٥ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.۲)دێت
۱۷- سوریا (۱۸۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۹.۹) دێت
۱۸- یەمەن (۱۹۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۸.٥) دێت
۱۹- سۆماڵ ( ۱۹٤ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱٦.٦) دێت

و ئەو دە وڵاتەی کە دە پلەی یەکەم تۆماردەکەن لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی بریتین لە :

۱- وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا : بە پلەی ۸۳.٥ دێت
۲- بەریتانیا : بەپلەی ۷۷.۹ دێت
۳- هۆڵەندا بەپلەی ۷٥.٦ دێت
٤- ئوسترالیا : بەپلەی ۷٥.٥ دێت
٥- کەنەدا: بەپلەی ۷٥.۳ دێت
٦- تایلاند: بەپلەی ۷۳.۲ دێت
۷- سوید : بە پلەی ۷۲.۱ دێت
۸- دەنیمارک : بەپلەی ۷۰.٤ دێت
۹- کۆریای باشور: بەپلەی ۷۰.۲ دێت
۱۰- فنلەندا : بەپلەی ٦۸.۷ دێت

لەکۆتاییدا بەڕاچاوکردنی ئەوەی عێراق ئەم پلەی تۆمارکردووە پێویستە عێراق هەوڵبدا لەم کەرتە پێش بکەوێت بۆ ئەوەی بتوانێ بەلایەنی کەم بەرەنگاربی ئەو نەخۆشیە کت و پڕ و لەناکاوانە بێت کەتوشی هاوڵاتیان دەبێتەوە بەمەش پێشکەوتن و گرنگی دان و وەبەرهێنان کردنی بەردەوام لەکەرتی تەندروستی زۆر گرنگە بۆ ڕێگرتن لەونەخۆش و ڤایرۆسانەی کە ئەگەری ئەوەیان هەیە ببنە پەتا لەناو خەڵک.

*مامۆستا و توێژەری ئابووری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کۆرۆنا ڤایرۆس، جیهان له‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان نزیك ده‌كاته‌وه‌ !

لوقمان غەفوور

 

له‌ئاكامی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا، جیهان به‌خێرایی نزیك ئه‌بێته‌وه‌ له‌خاڵی وه‌رچه‌رخان، و پسپۆرانیش ئاگاداری ده‌ده‌ن كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر توانا به‌كارهاتووه‌كانی مرۆڤ، بۆ كۆنترۆڵكردنی نه‌خۆشییه‌ قورسه‌كان، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ كۆریای باشور باری نائاسایی راگه‌یاند و له‌ئه‌وروپاش، ئیتالیا و له‌ ئاسیاش، ئیران، دۆخێكی سه‌خت رووی تێكردوون.

دوای دڵنیابوون له‌ 79 هه‌زار و 365 كه‌یسی كۆرۆنا ڤایرۆس COVID-19 له‌ جیهاندا، پسپۆران جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ چۆته‌ حاڵه‌تی مۆڵه‌قه‌وه‌. چونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا، كه‌وتنی ژیانی سه‌ر رووی زه‌وییه‌. ئێستا 11 شاری باكوری ئیتالیا كه‌ 50 هه‌زار كه‌س تێیدا نیشته‌جێیه‌ دوو رۆژه‌ قه‌تیس ماون و ژیانیان به‌رووی شاره‌كانی تری ئیتالیا و ئه‌وروپا وه‌ستاوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك پۆلیس هه‌ر كه‌سێك شاره‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت، ده‌ستگیرده‌كات، و غرامه‌ی ماددی ده‌كرێت. له‌ئاسیا ئێران 14 شار و شارۆچكه‌ خوێندنگه‌ و زانكۆكانی داخستووه‌.

وۆردد پۆل هانتێر مامۆستای پزیشكی له‌ كۆلێژی ئێست ئه‌نگلیا له‌ به‌ریتانیا، تیدرۆس گبرێسیس به‌رێوه‌به‌ری گشتی WHO ئاگادارده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئیتر كاتی ئه‌وه‌نده‌ لێدوانی بێئه‌نجام نییه‌و كاتی كۆنترۆڵكردنی ده‌رده‌كه‌یه‌ به‌ر له‌وه‌ی دنیا وێران بكات. هانتێر كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی تووشبوون له‌ چین و زیادبوونی له‌ ئه‌وروپا به‌ده‌ستكه‌وت نازانێت بۆ رێكخراوه‌كه‌. زیادبوونی ژماره‌ی تووشبوون له‌ ئه‌وروپا نائارامییه‌كی گه‌وره‌ی دروستكردووه‌. ده‌رباره‌ی ئێران-یش زانایان پێیانوایه‌ ئه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌هامه‌تی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دوای ئه‌وه‌ی 23ی فێبریوه‌ری به‌ره‌سمی پاكستان و توركیا هه‌موو سنووره‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێران داخست. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ناوچه‌یه‌كه‌ ململانێی چه‌كداری تیایه‌.

دكتۆر رۆبن تۆمسۆن توێژه‌ری ئیپێدیمیالۆژی له‌ زانكۆی ئۆكسفۆرد، به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ باسی ئیتالیا ده‌كات و ده‌ڵێت: “پێویسته‌ هه‌موو ئه‌وروپا بیر بكه‌نه‌وه‌”، ئه‌م بیركردنه‌وه‌ی تۆمسۆن له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ئۆردن هه‌موو هاتوچۆیه‌كی ئاسمانی له‌گه‌ڵ ئێران و چین و كۆریای باشور داخست. كه‌ دوور نییه‌ بڕیار بدرێت به‌داخستنی گه‌شتی ئاسمانی تێكڕای وڵاتان له‌گه‌ڵ ئیتالیا، به‌ڵام ئه‌ی چی له‌و سه‌دان مایل میترۆیه‌ی نێوان ئیتالیا و سه‌رجه‌م ئه‌وروپا ئه‌كه‌یت!.

لێدوانه‌كه‌ی 23ی فێبریوه‌ری، شی جین بینگ –ی سه‌رۆكی چین هیچی تیا نه‌هێشته‌وه‌ كاتێك وتی:”هێشتا ژیان له‌ چین تاریك و تنوك و پڕ گرێوگۆڵه‌” سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی جه‌ختی له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و وه‌رزی كشتوكاڵ ده‌ڕۆن و ئه‌بێته‌ په‌كخستنی كه‌رتی كشتۆكاڵی وڵاته‌كه‌ی.

كۆتا ئه‌وه‌یه‌، دوا پێشهاته‌كان بۆ كۆریای باشور و ئێران و ئیتالیا سه‌خته‌، چونكه‌ ته‌نیا له‌ 24 سه‌عاتدا له‌ كۆریای باشور له‌ 602 كه‌یسه‌وه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ بۆ 763 كه‌یس و مردنیش بوو به‌ 7 كه‌س، له‌ ئێرانیش دوو كه‌سی تر مرد به‌مه‌ ئێران بووه‌ به‌ 8 كه‌س كه‌ گیانیان له‌ده‌ستداو 43 كه‌سیش تووشبوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەرەوپێشبردنی پارێزگای هەڵەبجە

بەیار عومەر 

پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە، کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند، بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.

پارێزگای هەڵەبجە بریتیە لە شاری هەڵەبجە و ناحیەکانی خورماڵ و بیارە و سیروان و بەمۆ، بە هەموو گوندەکانیانەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسە.

١- لە ڕوی گەشتوگوزارەوە:

دەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان، حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.

ئەم بەنداوە دەتوانێت ئاوەکەی گلبداتەوە و بیکات بە ناوچەیەکی گەشتیاری چواروەرزە. پاشان حکومەت دەتوانێت ڕێگە و ئاو و کارەبای بۆ ڕابکێشێت. هەروەها دەتوانێت هانی وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی بدات پرۆژەی گەشتیاری لە کەناری ئاوی سیروان دروستبکەن، کە نەک هەر دەبێت بە شوێنێک بۆ کاتبەسەربردن بۆ خەلکی پارێزگای هەڵەبجە، بەڵکو هەزارەها گەشتیار لە سەرجەم پارێزگاکانی کوردستان و عێراقەوە دەتوانن ڕویتێبکەن و سەرەنجام ئابوری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزور ببوژێتەوە. هەروەها سود بە کەرتی کشتوکاڵیش دەگەیەنێت.

سەر بەنداوەکەش دەکرێت وەک پرد سودی لێببینرێت، کە دوری نێوان سلێمانی و هەڵەبجە بە ١٥ کیلۆمەتر کەمدەکاتەوە. لە حاڵەتی دروستکردنی ئەو بەنداوەدا، دوو ئاو دەریاچەی سیروان پڕدەکەن کە بریتین لە ئاوی تانجەرۆ و ئاوی زەڵم. هۆنراوەکەی پیرەمێردیش باسی ئەو دوو ئاوەکە دەکات وەختێک دەڵێت:

دوو ئاوانەکەی شوێن ماڵە گەورە
سەرەوخوار ئەڕۆی بە پێچ و دەورە
تۆ بە ڕوناکی وێنەی بلوری
ئاوی زیندەگی گشت شارەزووری

ئاوی دەربەندیخانیش ٧٥% ی لە ڕوباری سیروانەوە دێت کە سەرچاوەکەی لە ئێرانە و حکومەتی ئێرانیش دوو بەنداوی لەسەر دروستکردوە و لەلای پاوەوە ڕێڕەوەکەی گۆڕیوە و ئاوەکەی دەبات بۆ نزیک سەرپێڵی زەهاو. ئەمەش ئاوی دەربەندیخان بەرەو کزی دەبات. کەواتە دروستکردنی بەنداوی سیروان بۆتە زەرورەت، چونکە سەرچاوەکانی (دوو ئاوانەکە) لە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندان و هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەستکاریان بکات. لەو حاڵەتەدا دەریاچەی سیروان لە بری دەربەندیخان دەتوانێت ئاوی خواردنەوەی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش دابینبکات.

هاوکات دروستکردنی ڕێگەیەکی ١٧کم لە هەڵەبجەوە بۆ سازان و بەنێودەوڵەتیکردنی مەرزی سازان یەکێکە لە ڕێگەچارەکان بۆ پەرەدان بە بواری بازرگانی و جوڵەی بازاڕ لە هەڵەبجەدا.

بەهۆی کیمیابارانەوە هەڵەبجە بۆتە ناوێکی نێودەوڵەتی. دەکرێت هاوشێوەی هێرۆشیما و ناکازاکی یابان، ساڵانە چەندین ڤیستیڤاڵ و کۆڕ و کۆنفرانس لە هەڵەبجە سازبکرێن لەبارەی مەترسیەکانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژەوە و لە وڵاتانی دنیاوە خەلک بانگبکرێن، کە هەم هەڵەبجە و نەهامەتیەکانی کورد زیاتر بە دنیا دەناسێنێت، هەم بەهۆی هاتنی چەندین وەفد و خەڵکەوە ئابوری هەڵەبجەش دەبوژێتەوە.

سەبارەت بە خورماڵیش، ئەوەی پێیدەڵێن گەڕاوەکەی خوڕماڵ و ئاوی گەرمی کانزایی هەیە و بۆ پێست باشە، دەکرێت چەندین پرۆژەی گەشتیاری و پزیشکی لێبکرێتەوە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست ڕۆماتیزمە و ببێت بە شوێنێکی گەشتیاری پزیشکی.

لەم روەشەوە چەندین نمونە لە دنیادا هەن، یەکێک لەوانە شارێکە بە ناوی کارلۆڤی ڤاری (Karlovy Vary) لە وڵاتی چیک. بەهۆی بونی ئاوی کانزاییەوە ساڵانە هەزارەها گەشتیار ڕویتێدەکەن. بەڵام لەبەر ئەوەی شارەکەیان ڕازاندۆتەوە گەشتیار چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە و پارەی زیاتر خەرج دەکات، بەو هۆیەشەوە ئابوری شارەکە بوژاوەتەوە. بە هەمان شێوە ناوچەیەکیش هەیە لە تورکیادا بە ناوی پەموکالێ (Pamukkale). دەکرێت لە خورماڵ چەندین چارەسەرگا و سپا و هۆتێل و ڕیستۆرانت دروستبکرێن و بکرێن بە ناوچەیەکی گەشتیاری پزیشکی.

تەوێڵە و بیارە و ئەحمەدئاوا و شنروێ و ئاوێسەر و زەڵم و هاوار و عەبابەیلێ و وەزگێڵ و باوەکۆچەک لە جوانترین شوێنەکانی کوردستانن، دەکرێت حکومەت لە ڕوی ڕێگاوبان و ئاو و کارەباوە خزمەتی زیاتری ئەم ناوچانە بکات و دواتر هانی وەبەرهێنان بدات بۆ بنیاتنانی پرۆژەی گەشتیاری.

٢-لە ڕوی کشتوکاڵ و پیشەسازیەوە:

هەڵەبجە لە روی کشتوکاڵەوە خاوەنی زەویەکی بەپیتە لەسەر ئاستی جیهان. حکومەت دەتوانێت هانی دروستکردنی چەندین کارگە بدات کە بەروبومە کشتوکاڵیەکان بگۆڕن بۆ شەربەت و مرەبا و دۆشاو و ڕوبەهەنار و زەیتی زەیتون و سابون و چەندین بەرهەمی تر. واتە چەند کارگەیەک دروستبکرێن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن (Agro-Industrial Plants). هەروەها گرنگە سایلۆیەک لە نزیک هەڵەبجە دروستبکرێت بۆ عەمبارکردنی گەنم و دانەوێڵە. هەروەها ساردخانە دروستبکرێت بۆ هەڵگرتنی میوەهات.

عەنەب بە توتن بەناوبانگە و دەکرێت حکومەت هانی جوتیارەکانی ناوچەکە بدات دەستبکەن بە بوژاندنەوەی کێڵگەکانی توتن و هانی وەبەرهێنەکان بدات کارگەیەکی گەورەی توتن و جگەرە لە نزیک عەنەب دروستبکەن. ڕاستە جگەرە کاڵایەکی زیانبەخشە، بەڵام مادەم هەر کڕیاری هەیە، واباشترە لە جوتیار و وەبەرهێنی کورد بکڕدرێت و سود و داهاتەکەی بۆ ناوخۆ بێت.

٣-لە ڕوی کەرتی نەوتەوە:
ناوچەی هەڵەبجە بلۆکی ژمارە ٥٦ ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕوسی. بەپێی مەزەندە یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە ٧٠٠ ملیۆن بەرمیلە. بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

ئەگەر لامەرکەزیەت پەیڕەوبکرێت و دەسەڵات و پارە بدرێتەوە بە پارێزگاکان، ئەوا هەڵەبجە بە پارەی نەوتەکەی خۆی دەتوانێت ئەو پرۆژانە جێبەجێبکات کە لە سەرەوە باسمان کرد و ببێت بە پارێزگایەکی دەوڵەمەند و نمونەیی لە کوردستان و عێراقیشدا. بەڵام ئەگەر وەک ئێستا دەسەڵات و داهات هەمووی لە پایتەخت و لە دەستی سەرۆکی حکومەتدا بێت، دۆخی پارێزگای هەڵەبجەش وەک خۆی دەمێنێتەوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ڕویتێناکات.

تێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو  هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو  هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان