ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئەوەی ترەمپ دەیكات خیانەتە؟

زریان رۆژهەڵاتی

 

دۆخی ناوخۆیی و سیاسەتی نێودەوڵەتی باری دەروونیی ئاڵۆز كردووین. رۆژێك خۆمان بە هاوپەیمانی هێزدارترین دەوڵەتی جیهان دەزانین و شا بە سەپان نازانین، رۆژێكیتریش هەستدەكەین كراوینەتە قوربانی و لە پشتەوە خەرنجەرمان لێدراوە! بڕیارەكەی ئەمدواییەی ترەمپ لەبارەی رۆژئاوا، ئەم هەستەی دووەمی لە كۆمەڵگەی كوردیدا ورووژاندۆتەوە. بەڵام ئەمە راستە؟

ترەمپ رایگەیاندووە كە ئەوان پارە و چەك و تفاقی زۆریان بە كورد داوە. دیوێكی ئەم قسەیە ئەوەیە كە ئەمە گرێبەستیك بووە لە بەینماندا و ئیستا تەواو بووە(بیلموناسەبە دنیا هەمووی بە پارە یان لەبەر پارە شەڕ دەکات کەچی ئەم قسەیەی ترەمپ لای هەندێکمان ناخۆش بوو.) بەڵام، دەكرێ دیوی شاراوەی قسەكەی ئەوە بێت كە مادام چەك و تفاقتان هەیە شەڕی خۆتان بكەن! لە شوێنیكی دیكەشدا راشكاوانەتر باس لە ململانێی كورد و توركیا دەكات و باس لەوەدەكات كە ئیدی خۆیان تەنها دەرگیری ئەو جەنگانە دەكەن كە قازانجی ئەوانی تێدایە. ئەمریكا لە بەینی توركیا و كوردەكاندا ماوەتەوە. دەسبەردانی تەواو لە كوردەكان واتای بێكارگەرتربوونی ئەو دەوڵەتە لە سووریا دەدات. جگە لەوە، ئاستی متمانەپێكراویی واشنتنیش دەباتە ژێرپرسیار. لەلایەكی دیكەشەوە گوێنەدان بە خواستەكانی توركیا، وادەكات ئەنكەرە زیاتر بەرەوە مۆسكۆ و تاران بڕوات. وادیارە بۆ راگرتنی توركیا، ترەمپ رازیبووە بەوەی كە لە ناوچەیەك بە درێژایی 100-120كم دا كێشەكە لە بەینی توركیا و ئیدارەی رۆژئاوا بۆ خۆیاندا یەكلابێتەوە. واتا كێ بردییەوە! راستییەكەی جگە لە ئەمریكا، هەریەك لە رووسیا و ئیرانیش بێ مەیل نین بۆ ئەوەی گوی لە خواستەكانی توركیا سەبارەت بە رۆژئاوای كوردستان بگرن. لێرەدا لێدوانە رۆژنامەڤانییەكان شتێكن و سیاسەتی واقیعی شتێكیتر! ماوەیەك پێش ئێستا هەریەك لە ڤلادیمیر پۆتن و حەسەن رۆحانی باسی ئەوەیان كرد كە پێویستە توركیا بۆ رەواندنەوەی نیگەرانییە ئەمنییەكانی خۆی لەسووریا، رێككەوتننامەی ئەدەنە لەگەڵ سووریا زیندوو بكاتەوە. ئەم رێككەوتننامەیە ساڵی 1998 رێگای بۆ دەركردنی ئۆجالان لە سووریا خۆشكردبوو. دوای ریككەوتننامەی ئەدەنە، توركیا و سووریا لە ساڵی 2011شدا رێككەوتننامەیەكی دیكەیان بۆ فروانكردنی چوارچێوەی رێككەوتننامەی ئەدەنە ئیمزاكردووە كە ئەگەر هیچ لایەك بە رەسمی داوای هەڵوەشانەوەی نەكات، ئەوا هەرسێ ساڵ جارێك بۆخۆی تازە دەبێتەوە. ئەمەش، سەرەڕای ناكۆكییەكانی هەردوولا تا ئێستا بەردەوامە( بەڵام كاری پێناكرێت) و گەلێك میكانیزمی هاوكاریی دوولایەنەی تێدایە بۆ دژایەتیكردنی پەكەكە یان هەررێكخراوێكی نزیك لەو. بە كورتییەكەی، ئیران و رووسیاش، ئامادەیی قبولكردنی داواكانی توركیایان تێدایە، بەس بە مەرجی رێككەوتن لەگەڵ سووریا كە دەشێ ئەوەش گەرەنتیكردنی پاشەكشەی توركیا دوای لەشكركێشییەكە بێت.هەرچی ئەورووپاشە لەترسی كردنەوەی دەرگای پەنابەران لەلایەن توركیاوە، توانای بەرەنگاربوونەوەیەكی جیدی نییە. بۆیە هەڵەیە ئەگەر پێمانوابێت ئەوە تەنها ترەمپ وئەمریكایە كە هەوڵی رازیكردنی توركیا دەدات.

ترەمپ كاتێك باسی چارەنووسی داعشییەكان دەكات “كوردەكان”یش وەك ئەكتەرلە ریزی هەندێك دەوڵەتی ناوچەیی ریزدەكات كە دەبێ خەم لە داعش بخۆن. خاڵێكی دیكەی جیگەی سەرنج ئەوەیە كە ترەمپ دەلێت ئەگەر توركیا سنووری خۆی تێپەڕێنێت، ئابوورییەكەی وێران دەكەم. دەشێ ئەمەش واتای رێككەوتنێكی ئەمریكا و توركیا بێت لەسەر سنووری جوگرافیی ئەو لەشكركیشییەی كە چاوەڕواندەكرێت توركیا لەگەڵ گرووپێكی سووری بەناوی جەیشی وەتەنی بیكاتە سە ناوچەیەك لە بەینی گرێسپی و كۆبانی.

ئەوەی كە وایكردووە كوردەكان هەست بە خیانەت لێكراوی بكەن ئەوەیە كە لەماوەی رابردوودا ئەمریكا پێداگری لەوە كردووە ئیدارەی رۆژئاوا و توركیا پایەندی پلانێك بن بۆ ناوچەی ئارام كە ئەو سەركێشیی كردووە. ئیدارەی رۆژئاوا وادەزانێت كە خافڵگیركراوە و لەبەرقسەی ئەمریكا و پلانی ناوچەی ئارام، سەنگەرەكانی خۆی لە ناوچە سنوورییەكان تێكداوە ولانیكەم بەشێك لە هێزەكانیشی كشاندۆتەوە. ئەوان لەخاڵێكی دیكەشدا نیگەرانییان لە ئەمریكا هەیە كە گوایە بەجۆرێك رێگربووە لەوەی دانووستاندنی جیدی لەگەڵ سووریا بكەن و ئێستاش كە خەریكە كارلەكاردەترازێ، پشتیان چۆڵدەكات. رەنگە هەر ئەمەش هۆكارێك بێت كە وایكرد سەرۆكی ئەمریكا تۆزیك لەحنی قسەكانی بگۆڕێت. لەڕووی ئەخلاقییەوە بڕیارەكەی ترەمپ پرسیاری زۆر هەڵدەگرێت، بەڵام دنیای جەنگ و سیاسەت لانیکەم تا ئێستا زیاتر لە ئەخلاق، بەهێز و بەرژەوەندی ئیدارە دەكرێت. ترەمپ هەر لە سەرەتای دەستبەكاربوونیەوە باسی كشانەوەی هێزەكانی كردووە. جگە لەوە، زۆر بە راشكاوی بەهەمووی دنیای راگەیاندووە كە ئەو بەرلە هەموو شتێك بیرلە بەرژەوەندی ئەمریكا دەكاتەوە. بۆیە تەنانەت لەگەڵ هاوپەیمانە نەرتییەكانی وڵاتەكەیشدا لە ئەورووپا تووشی كێشە بووە. ئینجا چۆن دەبێ چاوەڕوانی ئەوە بین لەبەرخاتری كورد خۆی هەڵەوگیری شەڕی توركیا بكات؟

هەرچەند ئاسان نییە بەڵام هێشتا دەرفەتی سیاسی و سەربازیش ماون بۆئەوەی كورد لە رۆژئاوا زیانی زۆر نەكات. هەموو كاتیش رێگایەك هەیە بۆ ئەوەی لاوازەكان بەسەر هێزدارەكاندا سەركەون وەك ئەوەی ڤیتنامییەكان لە ئەمریكایان بردووە، یان ئەوەی حوسییەکان بە سعودیی دەکەن ئەویش لە كاتێكدا كە بەرامبەر ئەوان زۆر لاوازتر بوون! بەڵام بە مەرجێك رێگاكەی بدۆزرێتەوە. مەرجێكی دیكەش پشتبەستن بەخۆ و رێكبوونی ناوخۆیی كوردە كە لەوەشدا كەموكوڕیی زۆر هەیە بەڵام با لێگەڕێین چوونکە، ئێستا وەختی رەخنە نییە!

چاوەڕوانیكردنی هاوپەیمانییەكی پایەدار لە هێزە دەرەكییەكان ریشەی لە كولتووریكی سیاسی نەریتی ئێمەدایە كە بە عەسەبییەتی (نەسەب و حەلەف)ەكەكەی ئینی خەلدوون روونتردەبێتەوە. ئەو باس لەو كۆمەڵگا نەریتییانە دەكات كە ئەگەرلەگەڵ خێڵ یان گرووپێكی دیكەشدا هاوپەیمانییان كردبێت، ئامادەن خۆیانی لەسەربدەن بە كوشت تەنانەت ئەگەر لە خوینی ئەوانیش نەبن و ئەمەش بە عەسەبییەتی حەلەف ناودەبات. دیارە كاریگەری ئەوجۆرە بیركردنەوەیە لای ئێمە هێشتا هەرماوە بەڵام، لەدنیای ئەمڕۆدا شوێنی ئەوجۆرە عەسەبییەتە زۆر كەمبووەتەوە!

“دەكرێ لەژیاندا هەموو شتەكانتان لە كیس بدەن و زۆرجاریش، رۆژێک ئەوە روودەدات. لەوانەیە سەروەتەكەتان نەمێنێت و مۆدەی تەكنەلۆژیاكانتان بەسەر بچێت و تەنانەت هاوپەیمانەكانیشتان پشتی ئیوە بەردەن. بەڵام، ئەگەرعەقڵی خۆتان بەهونەری جەنگ پڕچەك كردبێت، كەس ناتوانێت ئەوەتان لێ زەوت بکات.” ئەمە پەرەگرافێكی كتێبی جەنگ لە 33 ستراتیژیی رۆبەت گرین بوو كە پێموایە ئەگەر لێرە بوایە جاریكی دیكە بۆ كوردیشی دەنووسییەوە!

ریکلام

وتار

توانای عێراق بۆ بەرەنگاربونەوەی ( کۆرۆنا) ڤایرۆسی سەردەم

ئاشنا هەڤاڵ

ئەم قەیرانە قوڵە ودرێژخایەنەی کە عێراق ساڵانێکە بە ئێستاشەوە پێیدا تێپەڕیوە هەموو کەرتەکانی پێشکەوتنی ژیانی بەرەو لاوازی بگرە پاشکەوتن بردووە لە نێوانیشیاندا کەرتی تەندروستی،
و ئەگەر وەڵامی پرسیاری ئەوە بدەینەوە کە ئایا عێراق لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیدا چ پێگەیەکی هەیە
لەرێی ئەو نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتیە کە ئەنجامدراوە بۆ بەرەنگاربونەوەی ڤایرۆس ۱۹٥ وڵاتی تیابوو لەنێوانیشیاندا عێراق
تیایدا عێراق بە پلەی ۱٦۷ هات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بەپلەی ۱۳ هات لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی.
بەپێی ئەم نیشاندەرە عێراق بەپلەی ۱٦۷ کە دەکاتە پلەی ۲٥.۸ بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی لە کاتێکدا ئاستی مامناوەند لە نیشاندەری GHS بریتیە لە ٤۰.۲ لەتێکرای ۱۰۰
هەڵبەتە ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە عێراق بەدەست لاوازی دەناڵێنێ لەبەرەنگاربونەوە و دۆزینەوەی نەخۆشی
کە نیشاندەری ئەوەیە کە عێراق توانای کەمە بۆ بەرەنگاربونەوەی هەر نەخۆشیەکی کتوپڕ
و ئەگەر عێراقیش پۆڵێن بکەین لەنێوان وڵاتانی عەرەبی بەپێی نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی ئەوا:
۱- سعودیە ( ٤۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۹.۳) دێت
۲- ئیمارات ( ٥٦ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤٦.۷) دێت
۳- کوەیت (٥۹ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ٤٦.۱) دێت
٤- مەغریب (٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۷) دێت
٥- لوبنان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
٦- سەڵتەنەی عەمان ( ۷۳ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ٤۳.۱) دێت
۷- قەتەر (۸۲ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ٤۱.۲) دێت
۸- میسر (۸۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە پلەی ۳۹.۹) دێت
۹- بەحرەین (۸۸ لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بەپلەی ۳۹.٤) دێت
۱۰- تونس لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۳۳.۷) دێت
۱۱- مۆریتانیا ( ۱٥۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.٥) دێت
۱۲- جزر قەمەر ( ۱٦۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۷.۲) دێت
۱۳- سودان (۱٦۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٦.۲) دێت
۱٤-عێراق ( ۱٦۷ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲٥.۸) دێت
۱٥- لیبیا ( ۱٦۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ب پلەی ۲٥.۷) دێت
۱٥- جەزائیر (۱۷۳ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.٦) دێت
۱٦- جیبۆتی ( ۱۷٥ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۲۳.۲)دێت
۱۷- سوریا (۱۸۸ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۹.۹) دێت
۱۸- یەمەن (۱۹۰ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱۸.٥) دێت
۱۹- سۆماڵ ( ۱۹٤ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەپلەی ۱٦.٦) دێت

و ئەو دە وڵاتەی کە دە پلەی یەکەم تۆماردەکەن لە نیشاندەری تەندروستی نێودەوڵەتی بریتین لە :

۱- وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا : بە پلەی ۸۳.٥ دێت
۲- بەریتانیا : بەپلەی ۷۷.۹ دێت
۳- هۆڵەندا بەپلەی ۷٥.٦ دێت
٤- ئوسترالیا : بەپلەی ۷٥.٥ دێت
٥- کەنەدا: بەپلەی ۷٥.۳ دێت
٦- تایلاند: بەپلەی ۷۳.۲ دێت
۷- سوید : بە پلەی ۷۲.۱ دێت
۸- دەنیمارک : بەپلەی ۷۰.٤ دێت
۹- کۆریای باشور: بەپلەی ۷۰.۲ دێت
۱۰- فنلەندا : بەپلەی ٦۸.۷ دێت

لەکۆتاییدا بەڕاچاوکردنی ئەوەی عێراق ئەم پلەی تۆمارکردووە پێویستە عێراق هەوڵبدا لەم کەرتە پێش بکەوێت بۆ ئەوەی بتوانێ بەلایەنی کەم بەرەنگاربی ئەو نەخۆشیە کت و پڕ و لەناکاوانە بێت کەتوشی هاوڵاتیان دەبێتەوە بەمەش پێشکەوتن و گرنگی دان و وەبەرهێنان کردنی بەردەوام لەکەرتی تەندروستی زۆر گرنگە بۆ ڕێگرتن لەونەخۆش و ڤایرۆسانەی کە ئەگەری ئەوەیان هەیە ببنە پەتا لەناو خەڵک.

*مامۆستا و توێژەری ئابووری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کۆرۆنا ڤایرۆس، جیهان له‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان نزیك ده‌كاته‌وه‌ !

لوقمان غەفوور

 

له‌ئاكامی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا، جیهان به‌خێرایی نزیك ئه‌بێته‌وه‌ له‌خاڵی وه‌رچه‌رخان، و پسپۆرانیش ئاگاداری ده‌ده‌ن كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر توانا به‌كارهاتووه‌كانی مرۆڤ، بۆ كۆنترۆڵكردنی نه‌خۆشییه‌ قورسه‌كان، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ كۆریای باشور باری نائاسایی راگه‌یاند و له‌ئه‌وروپاش، ئیتالیا و له‌ ئاسیاش، ئیران، دۆخێكی سه‌خت رووی تێكردوون.

دوای دڵنیابوون له‌ 79 هه‌زار و 365 كه‌یسی كۆرۆنا ڤایرۆس COVID-19 له‌ جیهاندا، پسپۆران جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ چۆته‌ حاڵه‌تی مۆڵه‌قه‌وه‌. چونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا، كه‌وتنی ژیانی سه‌ر رووی زه‌وییه‌. ئێستا 11 شاری باكوری ئیتالیا كه‌ 50 هه‌زار كه‌س تێیدا نیشته‌جێیه‌ دوو رۆژه‌ قه‌تیس ماون و ژیانیان به‌رووی شاره‌كانی تری ئیتالیا و ئه‌وروپا وه‌ستاوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك پۆلیس هه‌ر كه‌سێك شاره‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت، ده‌ستگیرده‌كات، و غرامه‌ی ماددی ده‌كرێت. له‌ئاسیا ئێران 14 شار و شارۆچكه‌ خوێندنگه‌ و زانكۆكانی داخستووه‌.

وۆردد پۆل هانتێر مامۆستای پزیشكی له‌ كۆلێژی ئێست ئه‌نگلیا له‌ به‌ریتانیا، تیدرۆس گبرێسیس به‌رێوه‌به‌ری گشتی WHO ئاگادارده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئیتر كاتی ئه‌وه‌نده‌ لێدوانی بێئه‌نجام نییه‌و كاتی كۆنترۆڵكردنی ده‌رده‌كه‌یه‌ به‌ر له‌وه‌ی دنیا وێران بكات. هانتێر كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی تووشبوون له‌ چین و زیادبوونی له‌ ئه‌وروپا به‌ده‌ستكه‌وت نازانێت بۆ رێكخراوه‌كه‌. زیادبوونی ژماره‌ی تووشبوون له‌ ئه‌وروپا نائارامییه‌كی گه‌وره‌ی دروستكردووه‌. ده‌رباره‌ی ئێران-یش زانایان پێیانوایه‌ ئه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌هامه‌تی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دوای ئه‌وه‌ی 23ی فێبریوه‌ری به‌ره‌سمی پاكستان و توركیا هه‌موو سنووره‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێران داخست. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ناوچه‌یه‌كه‌ ململانێی چه‌كداری تیایه‌.

دكتۆر رۆبن تۆمسۆن توێژه‌ری ئیپێدیمیالۆژی له‌ زانكۆی ئۆكسفۆرد، به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ باسی ئیتالیا ده‌كات و ده‌ڵێت: “پێویسته‌ هه‌موو ئه‌وروپا بیر بكه‌نه‌وه‌”، ئه‌م بیركردنه‌وه‌ی تۆمسۆن له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ئۆردن هه‌موو هاتوچۆیه‌كی ئاسمانی له‌گه‌ڵ ئێران و چین و كۆریای باشور داخست. كه‌ دوور نییه‌ بڕیار بدرێت به‌داخستنی گه‌شتی ئاسمانی تێكڕای وڵاتان له‌گه‌ڵ ئیتالیا، به‌ڵام ئه‌ی چی له‌و سه‌دان مایل میترۆیه‌ی نێوان ئیتالیا و سه‌رجه‌م ئه‌وروپا ئه‌كه‌یت!.

لێدوانه‌كه‌ی 23ی فێبریوه‌ری، شی جین بینگ –ی سه‌رۆكی چین هیچی تیا نه‌هێشته‌وه‌ كاتێك وتی:”هێشتا ژیان له‌ چین تاریك و تنوك و پڕ گرێوگۆڵه‌” سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی جه‌ختی له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و وه‌رزی كشتوكاڵ ده‌ڕۆن و ئه‌بێته‌ په‌كخستنی كه‌رتی كشتۆكاڵی وڵاته‌كه‌ی.

كۆتا ئه‌وه‌یه‌، دوا پێشهاته‌كان بۆ كۆریای باشور و ئێران و ئیتالیا سه‌خته‌، چونكه‌ ته‌نیا له‌ 24 سه‌عاتدا له‌ كۆریای باشور له‌ 602 كه‌یسه‌وه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ بۆ 763 كه‌یس و مردنیش بوو به‌ 7 كه‌س، له‌ ئێرانیش دوو كه‌سی تر مرد به‌مه‌ ئێران بووه‌ به‌ 8 كه‌س كه‌ گیانیان له‌ده‌ستداو 43 كه‌سیش تووشبوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەرەوپێشبردنی پارێزگای هەڵەبجە

بەیار عومەر 

پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە، کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند، بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.

پارێزگای هەڵەبجە بریتیە لە شاری هەڵەبجە و ناحیەکانی خورماڵ و بیارە و سیروان و بەمۆ، بە هەموو گوندەکانیانەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسە.

١- لە ڕوی گەشتوگوزارەوە:

دەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان، حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.

ئەم بەنداوە دەتوانێت ئاوەکەی گلبداتەوە و بیکات بە ناوچەیەکی گەشتیاری چواروەرزە. پاشان حکومەت دەتوانێت ڕێگە و ئاو و کارەبای بۆ ڕابکێشێت. هەروەها دەتوانێت هانی وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی بدات پرۆژەی گەشتیاری لە کەناری ئاوی سیروان دروستبکەن، کە نەک هەر دەبێت بە شوێنێک بۆ کاتبەسەربردن بۆ خەلکی پارێزگای هەڵەبجە، بەڵکو هەزارەها گەشتیار لە سەرجەم پارێزگاکانی کوردستان و عێراقەوە دەتوانن ڕویتێبکەن و سەرەنجام ئابوری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزور ببوژێتەوە. هەروەها سود بە کەرتی کشتوکاڵیش دەگەیەنێت.

سەر بەنداوەکەش دەکرێت وەک پرد سودی لێببینرێت، کە دوری نێوان سلێمانی و هەڵەبجە بە ١٥ کیلۆمەتر کەمدەکاتەوە. لە حاڵەتی دروستکردنی ئەو بەنداوەدا، دوو ئاو دەریاچەی سیروان پڕدەکەن کە بریتین لە ئاوی تانجەرۆ و ئاوی زەڵم. هۆنراوەکەی پیرەمێردیش باسی ئەو دوو ئاوەکە دەکات وەختێک دەڵێت:

دوو ئاوانەکەی شوێن ماڵە گەورە
سەرەوخوار ئەڕۆی بە پێچ و دەورە
تۆ بە ڕوناکی وێنەی بلوری
ئاوی زیندەگی گشت شارەزووری

ئاوی دەربەندیخانیش ٧٥% ی لە ڕوباری سیروانەوە دێت کە سەرچاوەکەی لە ئێرانە و حکومەتی ئێرانیش دوو بەنداوی لەسەر دروستکردوە و لەلای پاوەوە ڕێڕەوەکەی گۆڕیوە و ئاوەکەی دەبات بۆ نزیک سەرپێڵی زەهاو. ئەمەش ئاوی دەربەندیخان بەرەو کزی دەبات. کەواتە دروستکردنی بەنداوی سیروان بۆتە زەرورەت، چونکە سەرچاوەکانی (دوو ئاوانەکە) لە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندان و هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەستکاریان بکات. لەو حاڵەتەدا دەریاچەی سیروان لە بری دەربەندیخان دەتوانێت ئاوی خواردنەوەی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و گەرمیانیش دابینبکات.

هاوکات دروستکردنی ڕێگەیەکی ١٧کم لە هەڵەبجەوە بۆ سازان و بەنێودەوڵەتیکردنی مەرزی سازان یەکێکە لە ڕێگەچارەکان بۆ پەرەدان بە بواری بازرگانی و جوڵەی بازاڕ لە هەڵەبجەدا.

بەهۆی کیمیابارانەوە هەڵەبجە بۆتە ناوێکی نێودەوڵەتی. دەکرێت هاوشێوەی هێرۆشیما و ناکازاکی یابان، ساڵانە چەندین ڤیستیڤاڵ و کۆڕ و کۆنفرانس لە هەڵەبجە سازبکرێن لەبارەی مەترسیەکانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژەوە و لە وڵاتانی دنیاوە خەلک بانگبکرێن، کە هەم هەڵەبجە و نەهامەتیەکانی کورد زیاتر بە دنیا دەناسێنێت، هەم بەهۆی هاتنی چەندین وەفد و خەڵکەوە ئابوری هەڵەبجەش دەبوژێتەوە.

سەبارەت بە خورماڵیش، ئەوەی پێیدەڵێن گەڕاوەکەی خوڕماڵ و ئاوی گەرمی کانزایی هەیە و بۆ پێست باشە، دەکرێت چەندین پرۆژەی گەشتیاری و پزیشکی لێبکرێتەوە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست ڕۆماتیزمە و ببێت بە شوێنێکی گەشتیاری پزیشکی.

لەم روەشەوە چەندین نمونە لە دنیادا هەن، یەکێک لەوانە شارێکە بە ناوی کارلۆڤی ڤاری (Karlovy Vary) لە وڵاتی چیک. بەهۆی بونی ئاوی کانزاییەوە ساڵانە هەزارەها گەشتیار ڕویتێدەکەن. بەڵام لەبەر ئەوەی شارەکەیان ڕازاندۆتەوە گەشتیار چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە و پارەی زیاتر خەرج دەکات، بەو هۆیەشەوە ئابوری شارەکە بوژاوەتەوە. بە هەمان شێوە ناوچەیەکیش هەیە لە تورکیادا بە ناوی پەموکالێ (Pamukkale). دەکرێت لە خورماڵ چەندین چارەسەرگا و سپا و هۆتێل و ڕیستۆرانت دروستبکرێن و بکرێن بە ناوچەیەکی گەشتیاری پزیشکی.

تەوێڵە و بیارە و ئەحمەدئاوا و شنروێ و ئاوێسەر و زەڵم و هاوار و عەبابەیلێ و وەزگێڵ و باوەکۆچەک لە جوانترین شوێنەکانی کوردستانن، دەکرێت حکومەت لە ڕوی ڕێگاوبان و ئاو و کارەباوە خزمەتی زیاتری ئەم ناوچانە بکات و دواتر هانی وەبەرهێنان بدات بۆ بنیاتنانی پرۆژەی گەشتیاری.

٢-لە ڕوی کشتوکاڵ و پیشەسازیەوە:

هەڵەبجە لە روی کشتوکاڵەوە خاوەنی زەویەکی بەپیتە لەسەر ئاستی جیهان. حکومەت دەتوانێت هانی دروستکردنی چەندین کارگە بدات کە بەروبومە کشتوکاڵیەکان بگۆڕن بۆ شەربەت و مرەبا و دۆشاو و ڕوبەهەنار و زەیتی زەیتون و سابون و چەندین بەرهەمی تر. واتە چەند کارگەیەک دروستبکرێن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن (Agro-Industrial Plants). هەروەها گرنگە سایلۆیەک لە نزیک هەڵەبجە دروستبکرێت بۆ عەمبارکردنی گەنم و دانەوێڵە. هەروەها ساردخانە دروستبکرێت بۆ هەڵگرتنی میوەهات.

عەنەب بە توتن بەناوبانگە و دەکرێت حکومەت هانی جوتیارەکانی ناوچەکە بدات دەستبکەن بە بوژاندنەوەی کێڵگەکانی توتن و هانی وەبەرهێنەکان بدات کارگەیەکی گەورەی توتن و جگەرە لە نزیک عەنەب دروستبکەن. ڕاستە جگەرە کاڵایەکی زیانبەخشە، بەڵام مادەم هەر کڕیاری هەیە، واباشترە لە جوتیار و وەبەرهێنی کورد بکڕدرێت و سود و داهاتەکەی بۆ ناوخۆ بێت.

٣-لە ڕوی کەرتی نەوتەوە:
ناوچەی هەڵەبجە بلۆکی ژمارە ٥٦ ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕوسی. بەپێی مەزەندە یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە ٧٠٠ ملیۆن بەرمیلە. بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

ئەگەر لامەرکەزیەت پەیڕەوبکرێت و دەسەڵات و پارە بدرێتەوە بە پارێزگاکان، ئەوا هەڵەبجە بە پارەی نەوتەکەی خۆی دەتوانێت ئەو پرۆژانە جێبەجێبکات کە لە سەرەوە باسمان کرد و ببێت بە پارێزگایەکی دەوڵەمەند و نمونەیی لە کوردستان و عێراقیشدا. بەڵام ئەگەر وەک ئێستا دەسەڵات و داهات هەمووی لە پایتەخت و لە دەستی سەرۆکی حکومەتدا بێت، دۆخی پارێزگای هەڵەبجەش وەک خۆی دەمێنێتەوە و هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی ڕویتێناکات.

تێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو  هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو  هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان