ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

كوتلە عیراقیەكان لە دژی هەرێم یەكدەگرن
مووچەی فەرمانبەران لەنێوان ململانێی هەولێر و بەغدا بەنادیاری ماوەتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
لە پەڕلەمانی عیراق كوتلەكان دژی دانانی پشكی هەرێم لە بودجە یەكدەگرن و هۆكارەكەشی بۆ پابەند نەبوونی هەرێم بە یاسای بودجە و ڕادەست نەكردنی نەوت دەگێڕنەوە و پەڕلەمانتارێكی كورد دەڵێت: “حكومەتی هەرێم یاری بە قووتی هاووڵاتیان دەكات”.

فازڵ فەتلاوی، ئەندامی پەڕلەمانی عیراق لە كوتلەی صادیقون بە (عەهد نیوز)ی ڕاگەیاندووە، هەرێمی كوردستان پابەند نەبووە بە جێبەجێ‌ كردنی بڕگەكانی یاسای بودجەی فیدڕاڵی ئەمساڵ، كە تێیدا دیاریكراوە دەبێت بڕی 250 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا ڕادەستی حكومەتی فیدڕاڵی بكات.

ڕاشیگەیاندووە، كە بودجەی ساڵی 2020 تووشی كێشە دەبێت بەهۆی ئەوەی زۆرینەی لایەنە سیاسیە گەورەكان ڕێككەوتن لەسەر ئەوەی پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجە دانەنێن، چونكە پابەند نەبووە بە جێبەجێ‌ كردنی پابەندیەكانی سەرشانی و ئەو ڕێككەوتنەی لەژێر چەتری پەڕلەمان كرا.

جەختیشی كردۆتەوە، ئەوە كێشەی سەرەكی و واقعیە و دەبێت بەرپرسانی هەرێم ئەوەی لە دەستوور هاتووە جێبەجێی بكەن.

هاوكات، غالب محەمەد، ئەندامی لیژنەی نەوت و وزەی پەڕلەمانی عیراق بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، هەرێمی كوردستان یاری بە قووتی خەڵكەكەی دەكات و ئەوەی دەیكات لە بەرژەوەندی هاووڵاتیان نیە، ئەگەر بەو شێوەیەش بەردەوام بێت بودجەی ساڵی داهاتوو بۆ هەرێم باش نابێت.

وتیشی، “بە وتەی پەڕلەمانتارانی عیراق لە هیچ وڵاتێكی فیدڕاڵی دونیا نیە، هەرێمێك داهاتی ناوخۆی و نەوتی خۆی سەربەخۆ بفرۆشێت و هیچ بڕە پارەیەك ڕادەستی ناوەند نەكات، كەچی پارەی لە ناوەندە بۆ بێت، ئەمە هیچ قسەیەكی بە ئێمەی نوێنەرانی كورد نەهێشتۆتەوە”.

ڕاشیگەیاند، ئەو لیژنەیەی لەسەر نەوت و داهاتی هەرێم پێكهێنراوە سەردانی هەر شوێنێك دەكات و داوای ئەو پسوڵانە دەكات، كە گوایە هەرێم نەوت یان داهاتی گومرگی یان خاڵە سنووریەكانی ڕادەستی بەغدا كردبێت، دەشڵێت: “هیچ پارەیەك لە هەرێمەوە بۆ بەغدا نەهاتووە، كە لە بودجەی 2019 ئەوە بە یاسا ڕێكخراوە”.

غالب محەمەد ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، “ئەو لیژنەیە بەشێك لە ڕاستیەكانی دەستكەتووە و بەشەكەی دیكەی لای هەرێم دەستمان دەكەوێت، بەڕاستی هەرێم یاری بە قووتی خەڵك دەكات و نوقتە سەری دێڕ، پێم وایە ئەگەر ئەمجارە بەو شێوەیە بەردەوام بێت لە یاریەكە دەدۆڕێت”.

لای خۆشیەوە، حەنین قەدۆ، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بۆ (سۆمەریە نیوز) ڕایگەیاندووە، ڕای زۆرینە لەناو لیژنە ئەوەیە پشكی هەرێم بەو شێوەیەی هەبوو لەناو بودجە تازە نەكرێتەوە.

ڕاشیگەیاندووە، حكومەتی هەرێم تا ئێستا هیچ پابەندبوونێكی خۆی لە هەناردەی نەوت، كە 250 هەزار بەرمیلی ڕۆژانەیە بە حكومەتی فیدڕاڵی جێبەجێ‌ نەكردووە و تا ئێستاش جێبەجێ‌ كردنی بودجە ڕەتدەكاتەوە.

ئاشكراشی كردووە، هەرێم هیچ بڕە پارەیەكی دەروازە سنوریەكان و گومرگەكانی ڕادەست نەكردووە، كە مەزەندە دەكرێت بە 5 ملیار دۆلاری ساڵانە، ئەمە سەرەڕای پارەی هەناردەی نەوت، كە ڕۆژانە 600 هەزار بەرمیلە.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە بەردەوام ەبەرپرسانی هەرێم جەخت لەسەر ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا دەكەنەوە و دەڵێن: “لە ڕێككەوتن نزیكین”.

بۆ وەرگرتنی بۆچوونی حكومەتی هەرێم لەو بارەیەوە و زانینی دواین پەرەسەندنەكان لە گفتوگۆكانی نێوان هەولێر و بەغدا (خەڵك) پەیوەندی كرد بە د. جوتیار عادل، وتەبێژی فەرمی حكومەتی هەرێم، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

راپۆرت

پارێزگاری هەولێر دڵنیایی بە هاووڵاتیان دەدات
هاووڵاتیان لەگەڕەكی 8ی حەسارۆك بێ‌ خزمەتگوزاری ژیان بەسەردەبەن

خەڵك-ئارام سەردار
خاوەن زەویەكانی 8ی حەسارۆك لەهەولێر، كە لە 16 هەزار پارچە زەوی پێكهاتووە، تاوەكو ئێستا چاوەڕوانی گەیاندنی خزمەتگوزارین بۆ زەویەكانیان تاوەكو بیكەن بەیەكەی نیشتەجێ بوون، بەپێی زانیاریەكانی (خەڵك) بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری قیرتاوكردن بۆ 8ی حەسارۆك لەهەولێر پارێزگا پێویستی بە 85 ملیار دینار هەیە، پارێزگاری هەولێریش ڕایدەگەیەنێت، نامانەوێت قسەكانی ئێمە لەخزمەتی هەندێ نووسینگەی خانووبەرە بێت بۆ ئەوەی بچن زەوی لەسەر هاووڵاتیان گران بكەن، دڵنیایی هاووڵاتیان دەكەینەوە خەمی ئێمەیە و بەهەموو تواناوە هەوڵی دابین كردنی خزمەتگوزاری دەدەین.

لوقمان حەكیم، كە خاوەنی زەوییە لە گەڕەكی 8ی حەسارۆك بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، من بۆ ئەوەی لەژیانی كرێچی دەربازم ببێت پارچەیەك زەویم كڕی بەئومێدی ئەوەی خزمەتگوزاری بۆ بێت و بیكەم بەخانوو، بەڵام زیاتر لە 6 ساڵە ئەو زەویەم كرٍیووە و جگە لەبەڵێن تائێستا هیچ خزمەتگوزاریەكی بۆ نەهاتووە.

دەشڵێت: “من شەش ساڵە زەویەكەم كڕیوە، بەڵام زەویەكان زیاتر لە 15 ساڵە دابەش كراون و تاكە شوێنیشتە هیچ خزمەتگوزاریەكی بۆ نەچووە، بەئومێدین خزمەتگوزاری بۆ بچێت، چونكە زۆرینەی ئەوانەی زەویان هەیە كرێچین لەشوێنەكانی تر”.

هاوكات هێمن شێرزاد، كە هاووڵاتییەكەی نیشتەجێی گەڕەكی 8ی حەسارۆكە بۆ (خەڵك) وتی، “سەیربكەن لەنێو كۆمەڵێك زەوی بەتاڵ خانوومان دروست كردووە، بەناچاری چیتر تاقەتی كرێی خانوومان نەمابوو، دەبینن زیاتر لە 10 ماڵ بەناچاری و بەبێ بوونی هیچ خزمەتگوزاریەك خانوومان كردووە، هیوادارین حكومەت بەزوترین كات هەندێ خزمەتگوزاری سەرتاییمان بۆ دابین بكات”.

لای خۆشیەوە، فرسەت سۆفی، پارێزگاری هەولێر لەوەڵامی پرسیاری (خەڵك) لەچوارچێوەی كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، 8ی حەسارۆك شوێنێكی زۆر فراوانە و تەنها ئەو شوێنەش نیە كەوا خزمەتگوزاری بۆ نەچووبێت، بەڵكو لەزۆر شوێنی تر زەوی دابەشكراوە بەڵام خزمەتگوزاری بۆ نەچووە بەهۆی قەیرانی داراییەوە، ئێستاش ئێمە چاوەڕوانی حكومەتی هەرێمی كوردستانین یاخود ئەگەر بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكان بگەڕێتەوە بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری دڵنیایی دەدەین بەهاووڵاتیان، نووسراویشمان كردووە بۆ وەزارەتی شارەوانی و پشتیوانی هاووڵاتیانیشمان كردووە.

پارێزگاری هەولێر ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، ئێمە بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاری بەدوای ڕێگای تریش دەبین ئەگەر مومكین بێت كەرتی تایبەت بەبەرامبەر هەندێ زەوی بازرگانی خزمەتگوزاری بۆ بەرێت، بۆیە ئێستا لەپڕۆسەی گفتووگۆداین.

فرسەت سۆفی وتیشی، “نامانەوێت قسەكانی ئێمە لەخزمەتی هەندێ نووسینگەی خانووبەرە بێت بۆ ئەوەی بچن زەوی لەسەر هاووڵاتیان گران بكەن، دڵنیایی هاووڵاتیان دەكەینەوە خەمی ئێمەیە و بەهەموو تواناوە هەوڵی دابین كردنی خزمەتگوزاری دەدەین، بەڵام نابێت بیرمان بچێت لە ساڵی 2014ەوە بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكانمان بڕاوە و ئێستا پارێزگا هیچ بودجەیەكی نیە، لەكاتێكدا لەساڵی 2012دا تەنها بودجەی پارێزگای هەولێر زیاتر لە 300 ملیار دینار بووە لەپەرەپێدانی پارێزگاكان، بەڵام ئێستا هیچ بودجەیەك نەماوە”.

ئەوەشی خستەڕوو، ئەگەر بەنیوەی پێشتریش ئیمكانیەت هەبێت لەلایەن حكومەت، دەتوانین خزمەتگوزاری بۆ زۆربەی ئەو شوێنانە دابین بكەین، لەگەڵ حكومەتیش گفتووگۆمان كردووە بۆ ئەوەی بزانین لە ساڵی 2020 دەتوانین چ پڕۆژەیەكی ستراتیژی بۆ هەولێر بكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

پرۆفیسۆرێك پێیوایه‌ 60%ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ده‌بن

خەڵک – لوقمان غه‌فوور

چین 1500 كیلۆمه‌تر سنووری وشكانی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ كۆریای باكوور، به‌ڵام تائێستا ئه‌و وڵاته‌ هیچ حاڵه‌تێكی كۆرۆنای ئاشكرا نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌رپرسێكی ته‌ندروستی “هۆنك گۆنگ” ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هەیە تا مانگی چوار، سێ به‌شی دانیشتوانی جیهان تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ده‌بن.

پرۆفیسۆر گابریل لیونگ سه‌رۆكی به‌شی ته‌ندروستی گشتی له‌ زانكۆی “هۆنگ كۆنگ” به‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیان-ی وتووه‌  دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد كه‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-یان لێ ئاگاداركردووەته‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ 60%ی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی تووشی نه‌خۆشییه‌كه‌ ببن.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ له‌ 30 دیسێمبه‌ری 2019 له‌لایه‌ن چین-ه‌وه‌ به‌فەڕمی ڕاگه‌یه‌نرا تا ئه‌مڕۆ 13ی فێبریوه‌ری 1358 کەسی كوشتووه‌ و به‌پێی ئاماری ته‌ندروستی چین له‌ماوه‌ی 24 کاتژمێری رابردوودا 14 هه‌زار و 840 حاڵه‌تی نوێ تۆماركراوه‌ به‌مه‌ش ژماره‌ی تووشبوان گه‌یشتۆته‌ 60 هه‌زار و 310 كه‌س و له‌وانه‌ش 8 هه‌زار و 243 كه‌سیان له‌ حاڵه‌تی خراپدان.

ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌وبه‌ر زانایان به‌ فەڕمی ناوی زانستی Covid-19 یان لێنا، له‌ 28 ده‌وڵه‌ت بڵاوبووەته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی هاوسنوورن له‌گه‌ڵ چین زۆرترین تووشبویان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌چی كۆریای باكوور له‌ سه‌رده‌ستی ڕژێمێكی داپلۆسێنه‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چێت و هه‌موو ئامێرێكی په‌یوه‌ندیی و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تێیدا قه‌ده‌غه‌یه‌، هیچ حاڵه‌تێكی نه‌خۆشییه‌كه‌ی ڕانه‌گه‌یاندووه‌.

كی بارك مامۆستای كۆلێژی پزیشكی هارڤارد بۆ ڕۆژنامه‌ی یو ئێس توده‌ی، ڕونده‌كاته‌وه‌ كه‌ 10 جار سه‌ردانی مرۆیی بۆ كۆریای باكوور كردووه‌ و ئه‌و وڵاته‌ له‌بواری ته‌ندروستیدا زۆر هه‌ژاره‌، به‌هۆی لاوازی چاودێری ته‌ندروستی كه‌ سیستمێكی زۆر كلاسیكییه‌ توانای به‌رگری ئه‌م جۆره‌ ڤایرۆسانه‌ی نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر حاڵه‌تێكیش هه‌بێت نه‌ ده‌زانرێت و نه‌ دركی پێده‌كرێت.

ناجی شه‌فیق به‌رێوه‌به‌ری پێشووی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌ نوسینگه‌ی بیونگ یانگ به‌ وۆل ستریت جۆرنال-ی وتووه‌:”به‌رپرسانی كۆریای باكوور ئه‌سته‌مه‌ بتوانن ده‌مامك-یش بۆ خه‌ڵك دابین بكه‌ن نه‌ك چاره‌سه‌ری سه‌ره‌تایی نه‌خۆشییه‌كه‌”.

ده‌شڵێت: “كاتێك له‌وێ كارم ده‌كرد به‌ سه‌دان ژن و منداڵ كێشه‌ی كه‌مخۆراكی-یان هه‌بوو”، به‌ڵام له‌لایه‌ن به‌رپرسانی پۆنگ یانگ-ه‌وه‌ په‌رده‌پۆش ده‌كرا، بۆیه‌ به‌دڵنیایی له‌نه‌بوونی به‌رگری له‌شدا به‌ئاسانی خه‌ڵك تووشی كۆرنا ده‌بێت”، به‌پێی ئاماری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 40%ی خه‌ڵكی كۆریای باكوور، به‌دخۆراكیان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها سونگ ئین بۆم به‌رپرس له‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌ لێدوانێكیدا بۆ میدیای كۆریای باكوور جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ هیچ حاڵه‌تێك له‌ وڵاته‌یه‌كه‌یان بڵاونه‌بووەته‌وه‌ له‌كاتێكدا 90%ی بازرگانیشمان له‌گه‌ڵ چین هه‌یه‌.

وتیشی: “وه‌عی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌مان له‌ئاستێكدایه‌ كه‌ توانای خۆپاراستنیان هه‌یه‌”، باسی له‌وه‌شكردووه‌ به‌ڵام تا یه‌ك مانگ ده‌رگای سنوری هێڵێ ئاسن و ئۆتۆمبێل-یان داخستووه‌.

ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز نوسیویه‌تی ئه‌م قسانه‌ی به‌رپرسه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی كۆریای باكوور له‌كاتێكدایه‌ كه‌ وڵاتانی وه‌ك ژاپۆن 270 حاڵه‌ت، هۆنگ كۆنگ 50 حاڵه‌ت، كۆریای باشوور 28 حاڵه‌ت، تایوان 18 حاڵه‌ت و تایله‌ند 33 حاڵه‌ت و ڤێتنام 16 حاڵه‌تی لێ تۆماركراوه‌ كه‌ زۆربه‌یان هاوسنوورن یان نزیكن له‌ وڵاتی چین-ه‌وه‌.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ڕێگای سەرەكی نێوان سیدەكان- سۆران بێ تابلۆ و هێڵكاری هاتووچۆیه

خەڵك-نزار مستەفا
ڕێگەی شارۆچكەی سۆران- شاڕەدێی سیدەكان ڕێگای چەندان گوندی لەسەرە و دوای درووستكردنی ڕێگاكە بەشێكی زۆری تووشی داڕمان بووە و سەرەڕای قەرەباڵغی ڕێگاكە، بەڵام هیچ تابلۆیەكی هاتووچۆی بۆ دانەنراوە.

سیروان صابر، هاووڵاتیەكی دانیشتووی شارەدێی سیدەكانە بە(خەڵك )ی ڕاگەیاند، ئەم ڕێگایە یەك سایدە و بەهۆی نەبوونی هێماكانی هاتووچۆ و هێڵكاری ڕێنمایی، هاتووچۆ تێیدا سەختتر بووە.

وتیشی، “ڕێگایەكی سەخت و شاخاوییە و گۆرانی كەش و هەوا و هاتنی وەرزی سەرماش ئاستەنگی لەبەردەم هاتووچۆدا درووست كردووە، بەمەش لەگەڵ گۆڕانی كەش و هەوا تەمومژ دایدەپۆشێت و مەودای بینین بەڕادەیەكی بەرچاو كەمدەبێتەوە، چونكە پێچی زۆر و یەك سایدە، بۆیە سەختی ڕێگاكە و نەبوونی هێماكانی هاتووچۆ مەترسییەكانی زیاتر كردووە”.

لەلایەكی دیكەشەوە، سدیق حەسەن، شۆفێرێكە، كە ڕۆژانە هاووڵاتیان لەسیدەكانەوە بۆ سۆران دەگوازێتەوە بۆ (خەڵك) وتی، “ڕێگاكەمان كەموكوڕییەكی زۆری تێدایە و جگە لەمەش خراپ بوون و رۆچوونی بەشێكی ڕێگاكە و كەمی هێماكانی هاتووچۆ و نەبوونی هێڵكاری لە ڕێگاكەدا كێشە و گرفتی زۆری بۆ ئێمەی شۆفێران دروست كردووە”.

ئەو شۆفێرە وتیشی، “داڕمانی شاخ و هاتنە خوارەوەی بەرد كێشەیەكی تری بۆ درووست كردون، پێویستە كەرتی چواری ڕێگاوبانی سۆران بەردەوام چاودێری ئەو ڕێگایە بكات، چونكە لە كاتی هاتنە خوارەی بەرد و شاخ كارەساتی گەورە درووست دەكات و ئەگەری درووست بوونی ڕووداوی نەخوازراو هەیە” .

لەم بارەیەوە ڕائید دلاوەر لەتیف، وتەبێژی بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی سۆران بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، وەكو بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆ چەند گرفتێكی ڕێگاكانی سنوری سۆران و دەورووبەریمان چارەسەر كردووە، لە دوو سایدی سیدەكانیش 70 تابلۆ و ڕێنمایی هاتووچۆمان هەڵواسیووە لەگەڵ دانانی پێنج تاسەی یاسایی.

وتیشی، “بۆ ڕێگەی سەرەكی نێوان سۆران – سیدەكان كەشف و دەرخەستەمان كردووە، هەر كاتێك ڕەزامەندی وەزارەتی لەسەر درا ئێمە وەك بەڕێوبەرایەتی هاتووچۆی سۆران هێڵی سپی و هێڵە ئەرزییەكانی هاتووچۆ نوێ دەكەینەوە و ڕێنمایی و هەرچی پێویست بێت بۆ ڕێگاكە دای دەنێین”.

جێگای ئاماژەشە ڕێگەی سەرەكی نێوان سۆران – شارەدێی سیدەكان ڕێگایەكی سەرەكییە و زیاتر لە300 گوند لەخۆدەگرێت و 32كم لەسۆران بۆ سیدەكان دوورە و ڕۆژانە هاتووچۆیەكی زۆری تێدا دەكرێت و لەچەند ساڵی ڕابردووشدا لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پڕۆژەی قیرتاوكردنی بۆ كراوە و بەهۆی سەختی ڕێگاكە و ڕۆچۆنی بەشێكی ڕێگاكە هێڵەكانی ئەرزی هاتووچۆ ڕەش بوونەتەوە و ئەمەش وایكردووە زیاتر ئاستەنگی هاتووچۆ بۆ شۆفێران درووست بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان