ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

“پێویستە حزبەكان لەبری دروشمی كوردایەتی و ئاینی و ئایدۆلۆژی خزمەتگوزاری پێشكەش بكەن”


خەڵك- سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

مامۆستایەكی زانكۆ دەڵێت “هێزە باڵا دەستەكانمان كاتێك بانگەشە دەكەن بۆ هەڵبژاردن ئەجێندای خواستەكانی خۆیان لە خواستەكانی خەڵكەوە هەڵنەگۆزیوە زیاتر بانگەشەیەكی مەكراوی‌و پلاندارێژی بۆ خەڵكی بندەستی كوردە سەرلەبەری پارتەكان بەم جۆرە ئاڕاستە كراون”.
ماجید خەلیل لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ (خەڵك) دەشڵێت “پێویستە هێزە سیاسییەكان بیر لە خزمەتگوزاری بكەنەوەو ئیدی دروشمی كوردایەتی‌و نەتەوەیی‌و ئایینی‌و دروشمی سیكۆلاریزم بوون‌و رۆشنگەری نەفرۆشن بە خەڵك، چونكە خەڵك پێویستی بە خزمەتگوزارییە”.
ئاماژە بەوەش دەكات “سەرلەبەری دەرمانی وڵاتی ئێمە دەرمانێكی كۆپی كراوەو لەرێگای باندە قاچاخەكانەوە دەهێنرێن”.
روونیشیكردەوە “نەوت‌و داهاتی ئێمە لە داهاتی هەرێمێك زیاترە كە بەشێوەیەكی ئاسایی‌و دانپێنراو بفرۆشرێت، لای ئێمە فرۆشتنی بەرهەمەكان وەكو باندو بەقاچاخبردنی كانزا وەكو وڵاتانی ئەمریكای لاتین‌و مەكسیك‌و كۆڵۆمبیایە‌و هەرێمی كوردستان خۆی لە هەڕاجكردنێكی مەترسیداردا دەبینێتەوە”.

خەڵك: هۆكاری گرفتە مێژوییەكانی هەرێمی كوردستان بۆچی دەگێڕیتەوە بەتایبەت دوای 27 ساڵ لە حوكمڕانی كوردی؟
ماجید خەلیل: ئەگەر بە فراوانی سەیری واقیعی هەرێمی كوردستان بكەین دەبینین هەرێمی كوردستان لە بەشێك لە نێو كۆی سیستەمێكی دیاریكراو دەبینینەوە كە بە رۆژهەڵات ناوزەند كراوە.
لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرفتێكی گشتی هەیە كە یەك لەدوای یەك هەموو ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە ئەو گرفتەش پەیوەندی بە سیستەم‌و شێوازی پەروەردەو لایەنی دامەزراوەییەوە هەیە كە تا ئێستا رێكنەخراوە، كوردستانیش وەكو هەرێمێك كۆمەڵێك كێشەی سەرەكی هەیە كە بەشێكی گەورەیان وابەستەیە بەو سیستەمە گشتییەوە كە لەناویدا خۆی دەبینێتەوە كە ناكرێت نكولی لێبكرێت.
هەروەها لە كوردستان گرفتێكیتر هەیە كە وابەستەیە بە دەسەڵاتی ناوەندەوە‌و لە دەرەوەی دەسەڵاتی ناوەندیشەوە گرفتێكی دیكەمان هەیە وابەستەیە بە دەسەڵاتە هەرێمییەكانەوە، كۆی هەموو ئەمانە رەوشێكی هێناوەتە گۆڕێ كە هاووڵاتی تێیدا زیانمەندە.
لەنێو ئەم سیستمەدا وەكو هەرێم شتێكی بنچینەییمان نییە كە ناوی دەستوورە، ئێمە دەستورێكمان هەیە كە زیاتر رەنگوبۆنی پڕۆژەیەكی دەرەكی كۆپیكراوی پێوە دیارە، دەستورێكی ناجێگیرمان هەیە بەشێوەیەك لایەنە سیاسی‌و ئایینی‌و نەتەوەییەكان لەسەری كۆك نین، وەكو وڵاتان دەستورێكمان نییە مۆركێكی ریشەیی هەڵهێنراوی سروشتی كۆمەڵایەتی ئەو خەڵكەی پێوەدیار بێت.
دەرهاویشتەی نەبوونی دەستوورو دامەزراوەكان‌و ئاشتەوایی‌و ململانێی حزبی سیاسی‌و گرفتی ریشەیی‌و مێژوویی كە لە وڵاتی ئێمەدا رەنگدانەوەی هەیە لە دەرهاوێشتەی هەموو ئەمانەدا خزمەتگوزارییەكانی خەڵكیش بەرەو ئاقارێكی دژواردا تێپەڕیون.
هەروەها نەبوونی مافی هاوڵاتی‌و ئەتەكێتی ژیان‌و ئاوەدانی‌و بوونی گەندەڵی، هەموو ئەمانە هۆكارگەلێكن لەناویاندا هاووڵاتی هاووڵاتیبوونی خۆی ون كردووەو بێزاری رووی لەتاك ناوە كە سەرلەبەری ئەم چینە كۆمەڵایەتییە وەكو تاك دەیەوێ قوتاری ببێت‌و بچێتە دەرەوە.

خەڵك: كێ بە بەرپرس‌و هۆكار دەزانیت بۆ خولقاندنی ئەم دۆخە ناهەموارە؟
ماجید خەلیل: ئەگەر بەدیدێكی واقیعی‌و ئەكادیمی سەیری رەوشی ژیان بكەین لە هەرێمی كوردستان لەوە تێدەگەین بابەتەكە تەنها وابەستە نییە بە پارتێكی دەسەڵاتدار یان پارتەكانی ئۆپۆزسیۆنەوە، بەڵكو تێكڕای ئەمانە هەڵهێنجراوی ژینگەیەكن كە بە مەنگۆلی لەدایكبووە.
حزبی دەسەڵاتدارو ئۆپۆزسیۆن‌و دامەزراوەی پەروەردەی سیاسی‌و ئەخلاقی سەرلەبەری بە مەنگۆلی لەدایك بوون، چونكە دەرهاوێشتەكەی لە كاردانەوەیەكدا هاتوەتە گۆڕێ‌ كە پێویستی خەڵك نەیویستووە، سەیر بكە هەموو ئەو جووڵانەوەو تەڤگەرانەی دروست بوون پێویستییەكانی ژیانی خەڵك دروستی نەكردوون، بەڵكو ململانێیەكی سایكۆلۆژی كەسی‌و ئەجێندای وڵاتێكی هەرێمی بۆ راگرتنی هاوسەنگی سیاسی لە هەرێم دروستی كردوون.

خەڵك: پێتوایە لەدایكبوونی لایەنەكان بە مەنگۆلی چ كاریگەرییەكی نەرێنی دەبێت لەسەر دۆخی هەرێم؟
ماجید خەلیل: لە كوردستان سەرلەبەری تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانی ئێمە لەژێر فشارو مەترسی گەورەدایە،
تایبەتمەندی جوگرافی كە خۆی لە گرفتی ناوچە جێناكۆكەكان دەبینێتەوە لەژێر فشارێكی گەورەدایە، لە دەستوردا شوێنی نابێتەوە، ئەوەشی شوێنی دەگرێتەوە جێبەجێی ناكرێت.
جگە لەوەی ئەو هەرێمە فیدڕاڵە دیاریكراوە چەسپاوەی لەدوای 2003 هەمانە دانپێدانانێكی نێودەوڵەتی لەهەمبەریدا نییە، بەڵكو وڵاتێكی هەرێمی دژ بە چارەنوسی ئێمە دروستی كردووە كە ناوچەیەكی ئارامەو بە بڕیاری توركیا دروست بووە، لەبەرئەوە هەمیشە ئایندەیەك نیشانی ئێمە دەدات كە هەرێمی كوردستان بەردەوام لەسەر لقێكی شكاوەوەیە.
لەرووی پێكهاتەی نەتەوەیی ئێمەوە گوتارێكی رۆشن لە میتۆدی پارتە سیاسییەكانی ئێمەدا نییە لەسەر بوونی كوردبوونی ئێمە لەسەر مامەڵە لەگەڵ كەمەنەتەوە جیاوازەكاندا، چونكە هەریەكێك لە وڵاتان هێزو تەڤگەرێكی نەتەوەیی‌و ئایینی دەجوڵێنێت كە لە دەرهاوێشتەیدا ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی دەستەبەر نابێت، جگە لەوەش نەبوونی كیانێكی زمانەوانی‌و نەتەوەیی‌و ئایینی روحی كوردەواری لەبەردەم قەیرانی گەورادایە، بەشێوەیەك ململانێی مەزهەبەكانی دەرەوە كاریگەری خراپیان لەسەر رەوشی ئاینی تاكی كوردی جێهێشتووە.
نەبوونی دنیای رۆشنبیرو میدیا كە ئەرزشێكی بۆ دونیای كۆمەڵایەتی ئێمە نەهێشتوەتەوە جگە لەوانە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان كە ئێستا خەڵك ئاتاجی پێیانە.

خەڵك: هیچ جیاوازییەك لە ژیان‌و گوزەرانی هاووڵاتییان دەبینی لە ئێستا و رابردوو لە هەرێم؟
ماجید خەلیل: ئەگەر بەروارد بكەین لە ژیانی هاووڵاتییان پێش 27 ساڵ لەمەوپێش، ئاسایشی كۆمەڵایەتی‌و خۆراك‌و تەندروستی‌و رێگاوبان‌و جلوبەرگمان هەبوو، رێساو یاسا بوونی هەبوو، پیاوكوژێك نەیدەتوانی لەنێوشەقامدا بسوڕێتەوە، بەڵام گرفتی ئازادی‌و دۆزی نەتەوەیمان هەبوو، بەڵام ئێستا گرفتە نەتەوەیی‌و ئازادییەكەشمان هەیەو لە رووی خزمەتگوزاریشەوە لە خراپیدا دەژین.
هەروەها سەرلەبەری دەرمانی وڵاتی ئێمە دەرمانێكی كۆپی كراوەو لەرێگای باندە قاچاخەكانەوە دەهێنرێن، نەوت‌و داهاتی ئێمە لە داهاتی هەرێمێك زیاترە كە بەشێوەیەكی ئاسایی‌و دانپێنراو بفرۆشرێت، لای ئێمە فرۆشتنی بەرهەمەكان وەكو باندو بەقاچاخبردنی كانزا وەكو وڵاتانی ئەمریكای لاتین‌و مەكسیك‌و كۆڵۆمبیایە‌و هەرێمی كوردستان خۆی لە هەڕاجكردنێكی مەترسیداردا دەبینێتەوە.
جگە لەوەش لەم حاڵەتەدا، نەوەیەكیش هاتوەتە پێشەوە ئەگەر سەیری بكەین تێروانینی دەقیقی تێدا نابینیتەوە كە وەك یەكی لەنێویدا هەبێت، سەیری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان‌و میدیاكانی هەرێم بكە میدیایەكی زەردەو ئاڕاستەكراوە بەئەجێندایەك كە لە ئەجێندایدا ژیانی خەڵك نابینێتەوە، ئەگەر لە دیدێكی زانستیشەوە سەیری واقیعی كۆمەڵگەی كوردی بكەین، دەبینین لە پاشەكشەیەكی یەكجار گەورەدایە لە رووی زمانەوانی‌و تەندروستی‌و سایكۆلۆژی‌و رەشبینی‌و گەشبینی‌و بەخێرایی بەرەو دواوە دەچین.

خەڵك: بەڵام ئەگەر سەیر بكەین لایەنە سیاسییەكان بانگەشەی جوان دەكەن لە كاتی هەڵبژاردنەكان بۆچی جێبەجێی ناكەن؟
ماجید خەلیل: بانگەشەكانی هەڵبژاردنی ئێمە زیاتر بانگەشەیەكن خۆیان لە دەرهاویشتەیەكی بازاڕاویدا دەبیننەوە، واتە بانگەشەكانیشمان كۆمپانیاكانی دەرەكی دەیبات بەڕێوە، كاتێكیش ئەم كۆمپانیا دەیبات بەڕێوە دور تا نزیك سروشتی پێداویستییەكانی خەڵكی كوردستان لە هەگبەیدا نییە، هێزە باڵا دەستەكانمان كاتێك بانگەشە دەكەن بۆ هەڵبژاردن ئەجێندای خواستەكانی خۆیان لە خواستەكانی خەڵكەوە هەڵنەگۆزیوە زیاتر بانگەشەیەكی مەكراوی‌و پلاندارێژی بۆ خەڵكی بندەستی كوردە سەرلەبەری پارتەكان بەم جۆرە ئاڕاستە كراون.
تەواوی كارنامەی كاندیدان كاتێك ئێمە دەیخوێنینەوە، هیچكامیان بەڵێنیكی واقیعی لەنێو بانگەشەكانیدا نابینین، كە هەست بەوە بكەیت لە داهاتوودا كار لەسەر ئەو بانگەشەیە دەكەن، بەڵێنی گەورە گەورە كە بە زلهێزێكی گەورەی وڵاتانی پێشكەوتوو جێبەجێ ناكرێت، ئەو هەموو بەڵێنە گەورانەی كە دەیدەن، بانگەشەی هیچ كاندیدێكمان نەبینی كە بانگەشەیەكی واقیعی بێت‌و بەشێوەیەكی ئەكادیمی قسە بكات كە گرفتەكان چارەسەر بكات، هەمووی بەڵێنی چارەسەركردنن.
ئەگەر خوێندنەوەیەك بكەین بۆ سایكۆلۆژیای ئەو كاندیدانەی كە بانگەشەی هەڵبژاردن دەكەن، تێدەگەین هەموویان بەردی گەورەیان هەڵگرتووە كە ناتوانن بیهاوێژن، بۆیە بانگەشەكان زیاتر تەعبیری ئەدەبی‌و راكیشانی دەنگ‌و مەكری كۆمپانیا پارەدارەكانن بۆ بەفریودانی عەقڵی رەشۆكی‌و ساویلكەی خەڵك كە وڵاتی ئێمە زۆرینەی پێكدەهێنێت.
هەرئەمەشە وایكردووە خەڵك گەشبین نەبێت بە هەڵبژاردنەكان، چونكە ئەو هێزە سیاسییەی دەچێتە نێو هەڵبژاردنێكەوە تەنها شتێك كە سوكایەتی پێدەكات خودی هەڵبژاردنەو خۆشی سوكایەتی پێدەكات، ئەو كەسەی كە دەچێتە پەرلەمان تەنها شتێك كە لە میزاجیدا شوێنی نابێتەوە بابەتی پەرلەمانەو ئیمانیشی پێی نییە، لە كۆی ئەمانە تێدەگەین كە بەهایەك بۆ بەشداری سیاسی لە وڵاتی ئێمەدا شوێنی نابێتەوەو بەشداری لە سیاسەتی وڵاتی ئێمەدا ستراتیژ نییە، بەڵكو تاكتیكێكە بۆ ململانێ‌و شكاندنی هێزەكانیتر، تاكتیكە بۆ دەستبەسەراگرتنی بیرە نەوتی زیاترو قۆرخكردنی ئابووری‌و خۆنزیكردنەوە لە وڵاتێك كە هەژمونی بەسەر تۆدا هەیە.

خەڵك: دەبێت هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان لەم نێوەندەدا چی بكەن؟
ماجید خەلیل: دەبێت هاووڵاتیانی كوردستان جیاوازی نەكەن لەنێوان هێزەكانی كوردستان‌و بەچاوێك سەیریان بكەن، چونكە هەموویان دەرهاویشتەی یەك ژینگەن.
دەبێت هاوڵاتیان لەنێو دامەزراوە حزبییەكانی خۆیان هەوڵی ریفۆرم دەستپێبكەن، هیچ هێزێكی سیاسی ناتوانێت ببێتە هێزێكی پێشەنگ تاكو گەندەڵییە ناوخۆییەكانی خۆی چارەسەر نەكات، تاكو شكاندن‌و قۆرخكاری حزبی خۆی چارەسەر نەكات ناتوانێت كۆی پێَكهاتەی كورد هەڵبگرێت، حزبەكانی ئێمە حزبگەلێكن دەبێت خواستی خەڵك دروستیان بكات، نەك جوڵانەوەیەك بن لە ئەنجامی ئەوەی پۆستێكی گەورەت نادەنێ جیابیتەوەو جوڵانەوەیەك دورست بكەیت یان لەبەرئەوەی بنەماڵەیەك قۆرخی حزبێكیان كردووە جیابیتەوەو بە كۆمەڵێك دروشمی جوان كار بۆ خۆت بكەیت.
لەبەرئەوە دەبێت ریفۆرم لەنێو حزبەكان بكرێت، چونكە هەرێمی كوردستان وەكو تێكڕای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانێت ژیانی سیاسی خەڵك ئاڕاستە بكات، تا ئێستا كاندیدبوونی كەسانی سەربەخۆو هێزی كەسی‌و جوڵانەوەی تەكنۆكرات لە هەرێم نەبوەتە مۆدیلێك، لەبەرئەوە دەبێت پشتبەستوبین بە حزب بۆ چاكسازی، دەبێت پێكهاتەی حزبەكان چارەسەر بكەین‌و ئایدۆلۆژی بیرنەكەنەوە، چونكە ئەگەر بەو شێوەیە بیریان كردەوە ناتوانن چارسەری كێشەكان بكەن، ئایدۆلۆژی روحی حزبەكانی ئێمەش كوشتووە.
لەدوای بەهاری عەرەبی، خواستی خەڵك ئایدۆلۆژیا رۆڵی نەبوو، جاران خۆپشاندانەكانی وڵاتانی عەرەبی داوای وڵاتی ئیسلامییان دەكرد هەندێكیان، بەڵام ئێستا داوای كارو نان‌و ئاو دەكەن.
لەبەرئەوە لە وڵاتی ئێمەشدا گەیشتوینەتە قۆناغێك كە ئیدی قۆناغی ململانێی سیكۆلاریزم‌و ئیسلامی نەما ململانێی راستڕەو چەپڕەو نەما، ئایدۆلۆژیا ئەرزشێكی نەماوە، دەبێت لایەنەكان پڕۆژە پێشكەش بكەن بۆ هەرزانی‌و خزمەتگوزاری‌و ئاشتكردنەوەی خەڵك.
پێویستە هێزە سیاسییەكان بیر لە خزمەتگوزاری بكەنەوەو ئیدی دروشمی كوردایەتی‌و نەتەوەیی‌و ئایینی‌و دروشمی سیكۆلاریزم بوون‌و رۆشنگەری نەفرۆشن بە خەڵك، چونكە خەڵك پێویستی بە خزمەتگوزارییە، لە كۆمەڵگەیەكی تەندروستدا دەتوانرێت جوڵانەوەیەكی تەندروست بێتە بەرهەم، كۆمەڵگەی ئێمە كۆمەڵگەیەكی نەخۆشە لە رووی سایكۆلوجی‌و بایۆلۆجییەوە، كۆمەڵگەیەكی بریندارە نەخۆشی روحی تەنیوە، ئامادەیی لە پەروەردەییەكی تەندروستدا نییە.

چاوپێکەوتن

كۆرۆنا مانای چییە؟
چەند زانیارییەكی ورد و نەبیستراو لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا


خەڵك-ئارام سەردار
پزیشكێكی شارەزا لەتەندروستی گشتی ئاماژە بەمێژوو و سەرهەڵدانی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكان دەكات، دكتۆر فەیسەڵ عارەب، پزیشكی شارەزا لەتەندروستی گشتی لەدیمانەیەكی لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) دەڵێت، یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆسیش لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، لەبارەی كۆڕۆناش وتی، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژایی لێی كۆڵراوەتەوە.

خەڵك: دۆزینەوە و مێژووی كۆڕۆنا و ڤایرۆسەكان دەگەڕێتەوە بۆ كەی؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بەهۆی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا ترس و دڵەڕاوكێیەكی زۆر لەچین و هەندێك وڵاتی دیكەوە كەوتە ناو هاوڵاتیان. مێژووی دۆزینەوەی میكرۆبی (ڤایرس) Virus زۆر كۆن نیە هەرچەندە ڤایرۆس لەهەموو شوێنێكی سەر ئەم زەویە هەیە و زۆریش بڵاوە. هەردوو زانا (لویس پاستیۆر 1822 – 1895) و (ئیدوارد جینەر 1749 – 1823) بۆ یەكەمجار توانیان لەسەردەمی خۆیان كوتان Vaccine بۆ خۆپاراستن لەنەخۆشیی خوریكە Smallpox دروست بكەن، بەڵام لەڕاستیدا ئەوان نەیاندەزانی كە میكرۆبێك هەیە بەناوی ڤایرۆس كە ئەو نەخۆشیە تووشی منداڵان دەكات، بەڵام یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆس لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، بەوەی گوشراوی ئەو گەڵایانەی كە تووشی نەخۆشیەك ببوون بەناوی Tobacco mosaic disease بەناو پاڵێوەریەكی (فیلتەرێكی) تایبەتدا برد كە نەیدەهێشت بەكتریا بەناو كونیلەكانیدا تێپەڕێ، كاتێك ئەو پاڵاوتەیەی دەستی كەوت بەسەر گەڵای تووتنی بێ نەخۆشی داكرد، بینی گەڵایەكان تووشی هەمان نەخۆشی بوون، بۆیە زانای هاوەڵی (مارتین بێژەرینگ 1851 – 1931) ئەو پاڵاوتەیەی ناونا ڤایرۆس (كە لەزمانی كۆن بەمانای ژەهر یان پاڵاوتە دێ).

خەڵك: لێكۆڵینەوەكان لەسەر ڤایرۆس بەچی گەیشتن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ئەم دۆزینەوەیە لەمێژوودا بەسەرەتای پەیدابوونی زانستی خوێندنی ڤایرۆس Virology دادەنرێ. ئەوكات وادەزانرا كە ڤایرۆس مادەیەكی شلە، بەڵام لێكۆڵینەوەكانی دواتر دەریانخست كە میكرۆبەكە لەسەر شێوەی دەنكۆڵەیە، هەروەها لەبەر ئەوەی ڤایرۆس زۆر بچووكە، بۆیە ئەوكات نەتوانرا بەوردبینی رووناكیی ئاسایی ببینرێ Light Microscope. هەتا ساڵی 1931 كە بۆ یەكەمجار وردبینێكی ئەلیكترۆنی Electron Microscope دروستكرا كە دەیتوانی تەنەكان بۆ 400 ئەوەندەی قەبارەی خۆیان گەورە بكا و بەمەش ڤایرۆس بینرا، لەبەر بچووكیی، قەبارەی ڤایرۆس بە (نانۆمەتر) دەپێورێ كە هەر یەك نانۆمەتر یەكسانە بە یەك هەزار ملیۆن بەشی مەترێك (یەك لەملیار بەشی مەتر). زۆربەی ڤایرۆسەكان لەنێوان 20 بۆ 200 نانۆمەتر درێژن.

خەڵك: ڤایرۆسەكان چەند جۆریان هەیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكان زۆر شێوەی جیاوازیان هەیە. هەتا ئەوڕۆ پتر لە 5000 ڤایرۆس دەستنیشان كراون بەڵام باوەڕ وایە ژمارەیان لەیەك ملیۆن جۆر پتر بێ، بەگشتی ڤایرۆس (بەدانەیەك دەگوترێ Virion) لە ناوكێك پێكدێ كە مادەی بۆماوەی تێدا هەڵگیراوە. ئەو ناوكەش بەپەردەیەك دەورە دراوە پێی دەگوترێ قەپێلك Capsid. لەهەندێك ڤایرۆسدا لەدەرەوەی ئەو قەپێلكەش پەردەی دیكەی لەپرۆتین و شەكر و چەوری دروستكراو هەیە كە بەزۆری لەخانەی زیندەوەران وەریگرتووە لەكاتی زۆربوونی لەناو ئەو خانانەدا. ڤایرۆسەكان شێوەشیان جیاوازە، هەیانە خڕ و هەشیانە درێژووكانی و هەیە چەند لایە و چەند رووی هەیە.

خەڵك: چۆن پۆلێن دەكرێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ پۆلێنكردنیان ڤایرۆسەكان دەكرێنە دوو پۆلی سەرەكی بەپێی مادەی بۆماوەی ناو ناوكەكەیان. ڤایرۆسەكان ماددە بۆماوەییەكەیان یان لەجۆری RNA یە یان لەجۆری DNA. ئەوجا ئەو مادە بۆماوەییەش لەهەندێكیان كورت و لەهەندێك درێژترەو لەهەندێكیان ڕستەیەكی ڕێكوڕاستە و لەهەندێكی دیكەیان پێچاوپێچ یان بازنەییە.
بێجگە لەوەش ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای شێوەو قەبارەش پۆلێن دەكرێن و هەندێكجار لەسەر بنەمای ئەو نەخۆشیانەشی كە پەیدای دەكەن دابەش دەكرێن، هەرچەندە بەگشتی زانایان هێشتا لەسەر پۆلێنكردنی تەواوی ڤایرۆسەكان ڕێك نەكەوتوون، چونكە هەر ڕۆژەو شتێكی تازەیان لەبارەوە دەدۆزرێتەوە، بەڵام بەگشتی ڤایرۆسەكانیان دابەش كردووە بۆ چەند خێزانێكFamily و هەر خێزانەی بۆ چەند ڕەگەزێك Genus و هەر ڕەگەزەش بۆ چەند ڕێچكەیەك Species هەر ڕێچكەیەكیش بۆ چەند زنجیرەیەك Strain.

خەڵك: ڤایرۆسەكان لەخانەی زیندوو یان نازیندوو زیاتر دەژین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆس لەدەرەوەی خانەی زیندوودا ناژی و هیچ نیشانەیەكی ژیانی لێ نابینرێ وەكو: هەناسەدان و گەشەكردن و زۆربوون…هتد. دەكرێ لەتاقیگەشدا وەكو كریستاڵ هەڵبگیرێ. بۆیە زاناكانی زیندەوەرزانی، بەتایبەتی ئەوانەی بڕوایان بەبیردۆزی گەشەسەندن هەیە، پێیان وایە ڤایرۆسەكان ئەڵقەیەكن لەنێوان مادەی نازیندوو و مادەی زیندوو و زنجیرەی گەشەكردنەكانیان بەیەكەوە دەبەستێتەوە و دەتوانن تووشی هەموو خانەیەكی زیندوو ببن، هەر لەبەكتریاوە بگرە تا دەگاتە زیندەوەرە یەكخانەییەكان و ڕووەك و هەموو گیاندارەكان بەمرۆڤیشەوە. هەروەها ڤایرۆسەكان هەر جۆرەو تایبەتمەندیەكی خۆی هەیە، ئەویش ئەوەیە كە تایبەتە بەجۆرە شانەیەكی لەش Tissue Specific. بۆیە زۆر جۆرە نەخۆشیی ڤایرەسی هەنە، لەوانە: ڤایرەسی تایبەت بەنەخۆشیی پێست (بۆ نموونە: تامیسكە). ڤایرەسی جگەر (بۆ نموونە ڤایرەسەكانی سووتانەوەی جگەر كە چەند جۆرێكی هەیە لەوانە: A، B، C، D..)، ڤایرەسی كۆئەندامی هەناسە و سیپەلاكەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسەكانی ئەنفلەوەنزا و كۆڕۆنا)، ڤایرەسی مێشك و دەمارەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسی ئیفلیجی منداڵان)… تد. تەنانەت ڤایرەسی تووشبوون بەشێرپەنجەش هەیە (بۆ نموونە: نەخۆشیی لیمفۆما و هەندێك جۆری لوكیمیا).

خەڵك: ڕێگەكانی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مرۆڤ جیاوازن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڕێگەكانی تووشبوون و گواستنەوەی ڤایرۆسەكان جیاوازن و هەر جۆرەو ڕێگەی تایبەت بەخۆی هەیە. بۆ نموونە، ڤایرۆسی كۆئەندامی هەناسە لەڕێی پڕیشكی دەم و كۆكەوە دەگوازرێتەوە. ڤایرۆسی جگەر هەیە لەڕێی خواردن و خواردنەوە و هەشیانە لەڕێی دەرزی لێدان و خوێن گواستنەوە و نەشتەرگەریی دیكەوە دەگوازرێنەوە، نەخۆشیە سێكسیەكانی ڤایرۆسی وەكو ئایدز لەڕێی كاری سێكسكردنەوە دەگوازرێنەوە.

خەڵك: بنەمای ناونانی ڤایرۆسەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ناونانی زانستیی ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای ئەو مادە پڕۆتینیانەی لەناو خوێندا كاریان تێدەكا ناودەنرێن، بۆ نموونە: ڤایرەسی H1N1 لەوشەكانی Hemagglutinin &Neuraminidase هاتووە كە ژمارەكانیشان دەگۆڕێن بۆ 1و 2و 3 و4…هتد

خەڵك: لەبارەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا چی دەڵێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسی كۆڕۆنا تایبەتە بەتووشكردنی شانەكانی كۆئەندامی هەناسەدان، بەتایبەتیش ئەو خانانەی كە لەڕێبازی هەناسەدانن و مەمیلەیان هەیە بۆ گلدانەوەی هەر شتێك كە لەگەڵ هەناسە وەرگرتن بچێتە ژوورەوە. باوەڕ وایە كە لەسەرەتاوە ئەو ڤایرۆسە هی گیانداران بووە و دوایی بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە و پاشان وای لێهاتووە بتوانێ لەمرۆڤێكەوە بۆ یەكێكی دیكە بگوازرێتەوە، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژیی لێی كۆڵراوەتەوە. ئەو ناوەی كۆڕۆناشی Corona لەوەوە بەسەردا سەپێندراوە چونكە لەپەردەی دەرەوەیدا دڕكی لێ دێتە دەرەوە كە وەكو خەرمانە (جۆخینە)ی خۆر و مانگ وایە. (لەزمانی ئینگلیزیدا كۆڕۆنا واتە ئەوەی دەورەی شتێك دەدا و بۆ تاجی پاشایەتی و دەستوپێوەندەكانی دەوروپشتی بەكارهاتووە).
مادە بۆ ماوەییەكەی ئەم ڤایرۆسە لەجۆری RNAیە و بەدرێژترین رستەی ناو ناوكی ڤایرەسەكان دادەنرێ كە ژمارەی ئەمینەكانی كە پێكی دێنن Amine Bases دەگاتە 26000 هەتا 32000. تا ئێستا چوار رەگەز لەو خێزانە دۆزراونەتەوە كە پیتەكانی ئەلفا و بێتا و گاما و دەلتایان بۆ دانراوە.

خەڵك: جیاوازیان چیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: جۆری ئەلفا و بێتا تووشی گیاندارە شیردەرەكان دێن، لەوانە شەمشەمەكوێرە و بەراز و سەگ و مرۆڤیش. جۆری گاما بەزۆری تووشی باڵندەكان دەبن، بەڵام جۆری دەلتا دەتوانی تووشی باڵندە و شیردەرەكانیش ببێ.

خەڵك: نیشانەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: نیشانەكانی تووشبوون بەنەخۆشیەكە لەگیانداران و باڵندەكان جیاوازن. هەندێك لەو زنجیرە ڤایرۆسانە بەراز و عەلەشیش (قەل) تووشی زگچوون دەكەن، بەڵام نیشانەكانی لەمرۆیاندا زۆرتر بەهەڵامەت دەچێ و رێبازی هەناسەدان دەسووتێنێتەوە.
چەند زنجیرەیەكی بەترس لەم دواییە لەو ڤایرەس پەیدا بوون، لەوانە: ئەو كۆڕۆنایەی ئەمڕۆ كە ناویان لێناوە Covid-19 كە بۆ یەكەمجار لەوڵاتی چین و لەشاری (وهان) پەیدابوو. دەزگا تەندروستیەكانی ئەو وڵاتانە پێیان وایە ڤایرۆسەكە لەمارەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە، بەڵام هەندێك دەڵێن لەشەمشەمەكوێرەوە بووە، چونكە یەكەمجار لەناو ئەو كەسانە بینرا كە ڕاوی ئەو گیاندارانە دەكەن و دەیانخۆن.
جۆری SARS لەو ڤایرۆسە یەكەمجار لەساڵی 2003 هەر لەوڵاتی چین وەكو پەتا پەیدابوو، كە هەر جۆرە زنجیرەیەكە لە كۆڕۆنا و سەرەتا لەساڵی 2002 لەشاری (كوانگدۆنگ) دەستنیشانكرابوو.
هەروەها جۆری MERS لەساڵی 2012 لەوڵاتی سعوودیە دۆزرایەوەو نیشانەكانی بریتیبوون لەكۆكە و پشمین و هەناسەسواری و هەندێك لەتووشبووان تووشی زگچوونیش دەهاتن. سەرچاوەی ئەو جۆرەیان دیار نەبوو، بەڵام هەندێك پێیان وابوو لەحوشترەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە.

خەڵك: ئەو كێشانە چین لەڤایرۆسەكانەوە تووشمان دەبن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: كێشەی ئەو نەخۆشیانەی ڤایرۆسەكان تووشمان دەكەن لەوەدایە كە میكڕۆبەكە هەرجارەو بەشێوەیەكی تازە مادە بۆماوەییەكەی خۆی دەگۆڕێ Mutation كە پێشتر جەستەی مرۆڤ نەیبینیووەو نایناسێتەوە بۆ ئەوەی بەرگریی لێبكا. جەستەی مرۆڤ سیستەمی بەرگریی خۆی هەیە كە بێجگە لەپێست و پەردەكانی ناوپۆشی ئەندامەكان، خانە و پڕۆتینیش Antibody دروست دەكا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی میكڕۆب و تەنە نامۆیەكانی كە دێنە ناو لەشەوە. هەر میكڕۆب یان تەنێكی نامۆ بێتە ناو لەشەوە، ئەو سیستەمە خانە و پرۆتینی لەدژ دروست دەكا بۆ لەناوبردنی. ئەو خانە و پرۆتینانە هەر دەمێنن ئەگەر كەسەكە چاك ببێتەوەو ئەگەر جارێكی دیكە هەمان میكرۆب روو لەجەستەی بكەنەوە، ئەوا یەكسەر ئامادەن بۆ بەرگریكردن و لەناو بردنی، بەڵام ڤایرۆسەكان كە خۆیان دەگۆڕن، سیستەمی بەرگریی پێشوو نایاناسێتەوە، بۆیە بەرگریان لێناكا. هەتا بەرگریەكی تازەشیان بۆ ئامادە دەكا، ئەوا میكڕۆبەكە كاری خۆی دەكا، هەر لەبەر ئەوەشە هەتا كوتانێك بۆ نەخۆشیەكی لەوجۆرە دروست دەكرێ و دێتە بەرهەم، جۆرێكی دیكەی ڤایرۆس پەیدا دەبێ كە ئەو كوتانە بۆی هیچ سوودێكی نابێ، بۆیە نەخۆشیەكانی ڤایرۆس زۆرتر لەپیر و بەساڵاچوو و نەخۆش و ئەوانەی بەرگریان كەمە بەترسترە و كوشندەترە.
تا ئێستا چەندان دەرمان و كوتان بۆ ڤایرۆسەكانی پێشتر و ڤایرۆسەكانی ئەنفلەوەنزا بەتایبەتی دروست كراون، بەڵام هێشتا هەر خۆپاراستن لەهەموو ئەو رێگایانە باشترە.

خەڵك: هاووڵاتیان چۆن خۆیان بپارێزن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ خۆپاراستن لەهەموو ڤایرۆسەكان و بەڤایرۆسی كۆڕۆناشەوە، پاكوخاوێنی و دووركەوتنەوە لەكەسی تووشبوو و بەكارنەهێنانی كەلوپەلی گومانلێكراو باشترین رێگەیە. هەروەها بۆ ڤایرۆسی كۆڕۆنا، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ئەوەی زانرابێ تەنیا لەڕێگەی پڕیشكی دەمولووت و دڵۆپی هەناسە و لیكاو دەگوازرێتەوە، بۆیە دەمامك بۆ دەمولووت گرنگە، پاشان زوو زوو دەستەكانت بشۆی، بەتایبەتی كە دەست دەدەیە شتێك كە ڕەنگە پڕیشكی دەمی كەسێكی تووشبووی لەسەر بێ. باشترە دەست نەدەیە دەمولووت و ناو چاوت پێش ئەوەی بیشۆی چونكە ڤایرۆسەكە بەسەر پەردەی لینجی ئەو شوێنانەوە دەگیرسێتەوەو دەچێتە ناوەوە. دەستگوشین و ماچكردنیش دەبنە هۆی گواستنەوەی ڤایرەسەكە، لەهەمان كاتدا دووركەوتنەوە لەو شوێن و كەسانەی جێی گومانن بۆ مەترێك یان پتر نایەڵێ پڕیشكت بگاتێ، باوەڕ وایە لەڕێی هەواوە ناگوازرێتەوە، واتە لەشوێنێكی دوور بۆ شوێنێكی دیكە بەهەوا ناڕوا.

خەڵك: نیشانەكانی كۆڕۆنا لەماوەی چەند دەردەكەوێت؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكە لەو ڕۆژەی كە دەچێتە ناو جەستەوە تا یەكەمین نیشانەی نەخۆشیەكە دەردەكەوێ نزیكەی دوو حەفتەیە (لەزانستی پزیشكی پێی دەڵێن ماوەی هەڵهێنان) Incubation Period. باوەڕ وایە هەر لەیەكدوو ڕۆژی گرتنی ڤایرۆسەكە، ئەو كەسە ڤایرۆسەكە لەپڕیشكی دەمولووتی دەردەچێ و دەگوازرێتەوە. كە نیشانەكانیشی دەردەكەون، سەرەتا وەكو پەسیو (هەڵامەت) وایە، ئاو لەلووت و چاوەكان دێتە خوارێ و كۆكە و پشمین و تا و هەناسەسواری و سینگ ئێشان تا دەبێتە سووتانەوەیەكی تیژی سیەكان و هەناسەدان زەحمەت دەبێ و ئەوجا دەمرێ.
ئەو ئامێرانەی كە بۆ ڕووماڵكردنی خەڵك لەفڕۆكەخانە و شوێنە گشتیەكاندا بەكار دەهێنرێن، ئەوانە جۆرە كامێرایەكن كە بەتیشكی ژێرسوور كاردەكەن و دەتوانن وێنەی كەسێكی كە تای لێبێ لەیەكێكی دیكەی ساغ و بێ تا جودا بكەنەوە، چونكە ڕەنگی كەسی تادار لەسەر شاشەكەی پێشی پشكێنەر جیاواز دەردەكەوێ لەوەی كە تای لێ نیە. ئامێرەكان زۆرجۆر و شێوە و قەبارەیان هەیە و وڵاتی چین هەرخۆی ئێستا كارگەكانی برەویان تێكەوتووە و ڕۆژانە هەزاران لەو ئامێرانە بەرهەم دێنن بۆ خۆیان و وڵاتانی دیكەش. دەڵێن هەستیاریی ئەو ئامێرانە ئەوەندەیە كە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش بەبڕێكی بچووك وەك 0.07ی پلەیەك دەدۆزێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

د. محەمەد: تووشبوون بە كۆرۆنا مانای مردن نییە


خەڵك-ئارام سەردار
وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە، د. محەمەد قادر بۆ (خەڵك) وتیشی، “بەدواداچوون بۆ گلەیی و ڕەخنەی هاووڵاتیان لە كەرتی تەندروستی دەكەین”.

خەڵك: دۆخی نەخۆشخانە حكومییەكان لە هەرێم قسەی زۆری لەبارەوە دەكرێ، بەوەی وەك پێویست بەدەم نەخۆشەوە ناچن، پزیشك وەك پێویست ئێشك ناگرێ، سستی و ئیهمالی هەیە، ئاگاداری گلەیی و گازاندەی خەڵكن؟ لەمبارەیە چی دەكەن تا وردتر ئاگاداری كاری نەخۆشخانەكان بن؟

د.محەمەد قادر: دۆخی نەخۆشخانەكان و گلەیی هاووڵاتیان دوو جۆرە، یەكێكیان لێكتێنەگەیشتن هەیە لەنێوان هاووڵاتیان و پزیشكان سەبارەت بەجیاكردنەوەی ئەو نەخۆشانەی حاڵەتی فریاكەوتنن و ئەوانەشی فریاكەوتن نین، بۆیە ئەوانەی فریاكەوتن نین لەڕاوێژكاریەكان دەبینرێن و كاتێك دەگات بەوەی چارەسەری لەوێ نیە ناڕەزایی لێ دەكەوێتەوە، حاڵەتی دووەم ڕەنگە گلەیی و گازاندەكان لەشوێنی خۆی بێت وەك ئەوەی لەهەندێ شوێن پزیشك لەشوێنی خۆی نەبێت، ئێمە لەڕێگای لێژنەكانی پشكنین و بەدواداچوون، بۆ هەموو نەخۆشخانە و دەزگاكانی سەر بەوەزارەتمان بەدواداچوون دەكەین، تەنانەت بۆ نەخۆشخانە ئەهلیەكان و كۆگا و دەرمانخانەكانیش، بۆیە هاووڵاتیان هەر كەمتەرخەمیەكیان بینی لەهەر شوێنێك بەڕێوەبەری ئەو شوێنە ئاگادار بكەنەوە، ڕێكاری یاسایی پێویست بەرامبەر هەر پزیشك و كارمەندێك كەمتەرخەم بێت دەگیرێتەبەر.

خەڵك: پەتایەكی توند و كاریگەر ئێستا لە هەرێم بڵاوە؟ هەر پەتایەكی ئاساییە یان جۆرێكی جیاوازی درم و پەتایە و هاتۆتە هەرێم؟ دەرمان و پێداویستی تایبەت بەم پەتایە بوونی هەیە؟ ئایا وەك وەزارەت هیچ لێكۆڵینەوە و توێژینەوەیەكتان هەیە بۆ ئەم دۆخە؟ بە ئاكامێك گەیشتوون، كە پەتاكە نەخۆشییەكی ئاساییە؟

د.محەمەد قادر: لەدوای مانگی تشرینی یەكەم پەتای ئەنفلۆنزای H1N1 بڵاوبۆوە لەگەڵ پەتای ئەنفلۆنزای وەرزی، كە هەر هەبوو، چەند حاڵەتێك لەهەولێر و سلێمانی و دهۆك تۆماركرا و چارەسەری پێویست كرا و پەتایەكە بەرەو نەمان دەچێت، بۆ كەسانی تووشبوو بەپەتاكەش شوێن و كارمەندی تایبەتیان بۆ دابین كرابوو، هەرچەندە ئەو جۆرە پەتایانە لەم وەرزە بەردەوام دەبن، بەڵام مەرج نیە هەمووی بەم شێوەیە تووند و بەهێزبێت، بەردەوامیش هۆشیاری بڵاودەكەینەوە لەبارەی هەموو پەتا وەرزیەكان بەڕێگەی جیاواز.

خەڵك: لەگەڵ بەغدا هەناهەنگی هەیە بۆ ڕەوانەكردنی دەرمان؟ چونكە پێشتر لە زاری پەڕلەمانتارانی كورد ئەوە ڕاگەیەنرا، كە بەغدا دەرمانی پێویست ڕەوانەی هەرێم ناكات.

د.محەمەد قادر: دەنگۆی نەهاتنی دەرمان لەبەغداوە بەم شێوەیە نیە، بەڵكو پێشتر بەشێوەیەك لەگەڵ بەغداد ڕێككەوتبووین بەڕێژەی لە ۱۷٪ دەرمانمان بۆ دەهات، بەڵام ئێستا ئەوە گۆڕاوە بەپێی پێویستی دەرمان دێت، كە بۆ هەرێم و بەغدادیشش سوودی هەیە، ئێستاش ئاستی دەرمان زۆر باشتر بووە لەپێشووتر، پرسی كەم بوونی هەندێ دەرمان تایبەت بەچەند پسپۆڕیەكیش لەبەغدادیش هەیە، حكومەتی هەرێمیش بەردەوام ئەو دەرمانانەی پێویستن جگە لەوەی لەبەغداد دێت لەڕێگای كۆپانیا ناوخۆیی و بیانیەكان دابینی دەكات.

خەڵك: لە ڕووی بینای نەخۆشخانە هەرێم ژمارەی تەواوی نەخۆشخانەی پێویستی هەیە؟ پلان هەیە بۆ دروستكردنی نەخۆشخانە لە ناوچە دوورە دەستەكان؟ چونكە زۆر شارۆچكە و شارەدێیەكان گیرۆدەی دەستی نەبوونی نەخۆشخانەن؟

د.محەمەد قادر: نەخۆشخانەكانی هەرێمی كوردستان تاڕاددەیەكی باش پێداویستی ناوخۆ پڕدەكەنەوە، بەڵام ئێمە خواستمان هەیە نەخۆشخانەی نوێ دروست بكەین و نەخۆشخانەكانی هەن گەورەتریان بكەین ۆ ڕێژەی كارمەندانیش زیاتر بكەین، بەڵام لەهیچ شوێنێكی جیهان نیە لە هەموو شارۆچكەیەك یان شارە دێیەك پسپۆڕیەكی ورد بەئامێری زۆر پێشكەتوو هەبێت، بەڵكو بەپێی سیستەمی تەندرووستی جیهانی پسپۆڕیە وردەكان لەشارە گەورەكان دەبێت، لە شارۆچكە و شارە دێیەكانیش لەنەخۆشخانەكانی فریاكەوتن باری تەندروستی نەخۆش جێگیر دەكرێت و ئەگەر پێویستی بە پسپۆڕی ورد هەبێت ڕەوانەی شارە گەورەكان دەكرێت.

خەڵك: سەبارەت بە هەوڵەكانی وەزارەت بۆ بە هەمیشەیی كردنی دامەزراوانی گرێبەست چ شتێك لە ئارادایە؟

د.محەمەد قادر: كاتێك گرێبەستەكان دەكرێن بەهەمیشەیی، كە پسپۆڕیەكانی سەرجەم گرێبەستانی وەزارەتی تەندروستی جیابكرێنەوە، بەپێی پسپۆڕیەكانیان، چونكە هەموو كارمەندان ناكرێن بەهەمیشەیی، بەڵكو ڕەنگە ئەو كارمەندانە بكرێن بەهەمیشەیی كەوا پسپۆڕیەكانیان زۆر پێویستن، بەڵام تائێستا هیچ بڕیارێك لەسەر ئەمە نیە.

خەڵك: ئەی سەبارەت بە داوای دەرچووانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی چ هەوڵێك هەیە بۆ دامەزراندنیان؟

د.محەمەد قادر: وەزیری تەندروستی لەگەڵ سەندیكاكانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی و ئەنجوومەنی وەزیرانیش بۆ دامەزراندنی ئەو دەرچووانە كۆمەڵێك پێشنیاری خستۆتەڕوو، كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شوێنیان بۆ بكرێتەوە، بەڵام تاوەكو ئێستا پێشنیارەكان لەگفتووگۆدان و بڕیاری لەسەر نەدراوە.

خەڵك: ڕێنماییتان چیە بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی كۆرۆنا؟

د.محەمەد قادر: ڕێنماییەكانی خۆپارێزی هەر ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ خۆپارستن لە ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای H1N1 بووە، كە ئەویش گرنگیدانە بە پاك و خاوێنی دەست شووشتن لە دوای سەرئاو و پێش نان خواردن و دەستدان لەهەرشتێك، كە هەوای بەردەكەوێت، دووركەوتنەوە لەشوێنی قەرەباڵغ و ئەو كەسانەی كێشەیان لە كۆئەندامی هەناسە هەیە یان كۆكە و پژمینیان هەیە، بەكارهێنانی دەمامك لەشوێنی قەرەباڵغ، لەكاتی بوونی حاڵتی ژانەسەر، كە كۆكە و پژمینی لەگەڵدابێت یاخوود سووتانەوەی قورگ پێوێستە سەردانی پزیشك بكات.

خەڵك: ڕێژەی مردن بەم نەخۆشیە چەندە؟

د.محەمەد قادر: هاووڵاتیان دڵنیا دەكەینەوە، كە تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

هێرش دەربەندی: بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی لە کۆرۆنا، پاكوخاوێنی و دەست شووشتنە


خەڵك-ئارام سەردار

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا بەشێوەیەكی خێرا، ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و لایەنە تەندروستییەكانی سەرجەم وڵاتانی هێناوەتە سەرخەت بۆ ئەوەی ڕێگری لەبڵاوبوونەوەی بكەن، د.هێرش دەربەندی، پزیشكی پایەبڵندی هەناوی لەدیمانەیەكدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی (خەڵك) هۆكار و نیشانەو چۆنێتی خۆپاراستن لە نەخۆشیەكە شیی دەكاتەوە.

خەڵك: ڤایرۆسی كۆرۆنا چییە؟
د.هێرش دەربەندی: پەتایەكی ڤایرۆسییە دەكرێ ئێمە چەندین نەخۆشیمان هەبێت كەوا دەكرێت میكرۆب و بەكتریا و پاراسایت و ڤایرۆس بن، كە ئەم جۆرەیان ڤایرۆسە، بەڵام یەك ڤایرۆس نییە، بەڵكو كۆمەڵێك ڤایرۆسن لەژێر یەك چەتر پێیان دەوترێت كۆرۆنا یەكێكە لەو دەیان جۆرە ڤایرۆسە، لە بەكتریا زۆر جیاوازن شێوەكەی لە تاج دەچێ، هەرچەندە كۆرۆنا جۆرێكی نوێی پەتاكەیە، بەڵام وەك ڤایرۆس پێشتریش هەبووە لەساڵی ۱۹٦٥ و ۲۰۱۲ و ساڵانی تریش، ئەوەی ئێستا هەیە ڤایرۆسەكان ماوە ماوە جۆری خۆیان دەگۆڕن.

خەڵك: كەسی تووش بوو چی بەسەر دێت؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا كەسی تووشبوو تووشی نەخۆشی جۆگەی هەناسەی دەكات.

خەڵك: نیشانەكانی چین؟
د.هێرش دەربەندی: نیشانەكان زۆرن، دەكرێت كۆكەی وشك و ئاو لە لوت هاتن و لوت گیران بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و هەناسەتەنگی و ئازاری ماسولكە و بێ هێزی كەسی تووشبوو بێت، واتە بەشێویەكی گشتی نیشانەكانی نزیكن لەهەڵامەت، بۆیە نیشانەیەكی تایبەتمەندی نییە و بەڵكو هاوشێوەی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكانی ترە.

خەڵك: پێویستە هاوڵاتی چی بكات؟
د.هێرش دەربەندی: خۆشبەختانە تائێستا ئەو پەتایە لەهەرێمی كوردستان و عیراق  تۆمار نەكراوە ئەمەش گرنگە، بۆیە هاوڵاتی نابێت بشڵەژێت، بەڵام خۆپاراستن و وەرگرتنی ڕێنمایی باشتر و كاریگەرتر و هەرزانترە، بۆیە هاوڵاتیان پێویستە ڕێنماییەكانی WHO ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و وەزارەتی تەندروستی بخوێننەوە و ئاگاداربن.

خەڵك: نەخۆشیەكە چۆن دەستنیشان دەكرێت؟
د.هێرش دەربەندی: دەستنیشانكردنی نەخۆشیەكە لەڕێگای تاقیگەوە دەكرێت، لەبەرئەوە دەبێ خۆمان بپارێزین لەو كەسانەی نەخۆشی جۆگەی هەناسە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و پژمین كۆكەی زۆر بووە، كەسانی تووشبووش خۆیان بپارێزن تاكو ئەڵقەی گواستنەوە كەم بكەینەوە.

خەڵك: چۆن خۆمان بپارێزین؟
د.هێرش دەربەندی: زۆر گرنگە چۆن خۆمان بپارێزین بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی پاكوخاوێنی و دەستشووشتنە لە كاتی نان خواردن و ئامادەكردنی خواردن و دوای نان خواردن، كە تێكەڵاوی خەڵكت كرد، هەوڵبدە دەست لە دەم و لوت و چاوت مەدە، لە جیاتیان كلینیكس بۆ ئەو مەبەستان بەكاربهێنە، هەتا ئەوكاتەی دەست دەشۆیت یان تەعقیمی دەكەیت، دووركەوتنەوە لەكەسانی تووش بوو بە هەر پەتایەك، چونكە هەڵامەت و پەتایەكانی تریش هەمان نیشانەن، دووكەوتنەوە لە تەوقەكردن لەكاتی ناچاریشدا تەوقەت كرد بەتایبەت كەسێك هەڵامەتیشی بێت باشترە دەست بشۆیت، خۆت بپارێزە لەشوێنی داخراو و قەرەباڵغ  بەتایبەتی لەوانە كە دەكۆكن و دەپژمن، بەردەوام خواردنەوەی ئاو و شلەمەنیەكان، خواردنی باش و كوڵاو، وەرزش، چوونە بەر هەوای پاك و نەخواردنی گۆشتی ئاژەڵی نەخۆش و ڕێگانەدان بەووشك بوونی قوڕگ و ناودەم، ئاڵوگۆڕی هەوای ژوورەكان و بەكارهێنانی كلێنس و ماسك.

خەڵك: كەسانی تووشبوو بەهەر پەتایەك دەبێ چی بكەن؟
د.هێرش دەربەندی: كەسێك كە تووشی هەر پەتایەك دێت باشترە كەلوپەلی خۆی نەدات بەكەس و كلێنس و ماسك بەكاربێنێ و پشوو وەربگرێت و خەوی زیاتر بكات، تێكەڵاوی كەسانی تر نەبێت تاكو هەم خۆی بەرگری لاواز نەبێت، هەم كەسانی تریش تووش نەبن، دەكرێت بڵێین ڕێنماییە خۆپارێزییەكان هەمان ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ پەتایەكانی تری وەك هەڵامەت هەیە.

خەڵك: كۆرۆنا لەچیەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا بەپێی سەرچاوە زانستیەكان لە ئاژەڵ و گیانلەبەرانەوە گواستراوەتەوە بۆ مرۆڤ، بەڵام ئەوەی ئێستا هەیە لەمرۆڤەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە زۆر لەیەكەوە نزیكن، جا لەڕێگەی بەخێوكردنەوەبێت یان خواردنی ئەو جۆرە گیانەوەرانە.

زۆر لە ڤایرۆسە كوشندە و درمەكانی پێشووش هەر لەوێ سەریان هەڵداوە، ئەم جارەشیان، نیوەی نەخۆشەكانی مانگی دیسەمبەر پەیوەندیان بە ماركێتی فرۆشی بەرهەمی گیانەوەران وەیان خواردنی گیانەوەری ئاوی هەبووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان