ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

بڕیاره‌کانی وه‌زاره‌تی کشتوکاڵ له‌ مه‌ڕ پاراستنی به‌رهه‌مى نیشتیمانی چه‌ند کارا ده‌بن؟

د.  محەمه‌د ئەمين

 

هەردوو وه‌زیری کشتووکاڵی کابینه‌ی پێشوو، وه‌ ئه‌م کابینه‌ی ئێستای حکوومه‌تی هەرێم، به‌مه‌به‌ستی پاراستنی بازاڕی به‌رووبوومی کشتووکاڵی ناوخۆ له‌کاتی هاوین و سه‌ره‌تای پایزا هەندێ بڕیار ده‌رئەکه‌ن تا ڕێگری بکرێ ‌له‌ته‌ماته‌و هەناری هاورده‌کراو.

هەڵبه‌ته‌ لێره‌دا مەبه‌ست شرۆڤه‌ی بڕیاره‌کانه‌ زیاتر له‌وه‌ی که‌ ظه‌خنه‌بێ له‌م دوو وه‌زیره‌، چوونکه‌ هیچ نه‌بێ ئه‌م دوو وه‌زیره‌ لانیکه‌م هەستیان به‌پێوویستی پاراستنی به‌رهەمی ناوخۆ کردووه‌ له ‌چاو هاوپیشەکانی خۆیان و هەموو سه‌رۆک کابینه‌کانی پێشوو.

سه‌ره‌تا سیاسه‌تی ئابووری نیشتیمانی، له‌ مه‌شا سیاسه‌تی باج و گوومرگ په‌یوندی به‌ سیاسه‌ت، فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی وه‌ جیهان بینی سیاسی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ هەیه‌ له‌ گه‌ڵ ئامراز، سیستم، ده‌زگای جۆراوجۆری نیشتیمانی وه‌ میکانیزمی گوونجاو و ئاماده‌کراو بۆ پیاده‌کردنی ئه‌م سیاسه‌تی ئابووریه‌ له‌ زه‌مینه‌ى ڕاستیا .

له‌ ژێر رۆشنایی ئه‌م ڕاستیه‌دا ئه‌بینین که‌ نه‌سیستم، نه‌ ئامراز وه‌ نه‌ده‌زگای جۆراوجۆری نشتیمانی وه‌ میکانیزمی گوونجاو و ئاماده‌کراو هەیه‌، به‌ڵگه‌ی ڕاستی ئه‌مه‌ش وه‌ک یه‌ک نموونه‌ ئه‌مه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ڕێگریگرتن له‌ تەماته‌ی هاوه‌رده‌ نرخی ته‌ماته‌ له‌ وه‌رزی خۆیا هێنده‌ نزم ئه‌بێته‌وه‌ که‌ به‌های تێ چوونی به‌رهەمهێنانیشی ناداته‌وه‌ به‌ جووتیار نه‌ک قازانج، که‌ ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی بژێوی .

واته‌ له‌م کاته‌دا که‌ ته‌ماته‌ زۆره‌ یا وه‌رزیه‌تی وه‌ یا هەر به‌رهه‌مێکی تر وه‌ک ترێ، کاڵه‌ک شووتی و… هتد، که‌ له‌ وه‌رزی خۆیانا زۆرن و، بازار هێنده‌ زۆر تێر ئه‌که‌ن، که‌ به‌هاکانیان وه‌ک له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێدا نرخی تێ چوونیشیان پڕ ناکه‌نەوه‌ نه‌ک سه‌ رمایه‌ په‌یاکردن بۆبژێوی.

ئه‌مه ‌جگه‌ له‌ ماندووبوون و به‌ فیڕۆدانی کات، که‌ ئه‌مه‌ به‌ هەموو پێوه‌رێک زیان و کاره‌ساتێکی ئابووری، ده‌روونی وه‌ هەتا کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بۆ به‌رهەمهێنەرو کۆی کۆمه‌ڵ و وڵات.

ئه‌مه‌ نیشانی ئه‌دات که‌ خۆی بڕیاره‌که‌ له‌ بنه‌مادا ڕاسته‌ به‌ڵام ناتوانێ ئه‌م زیانانه‌ که‌م بکاته‌وه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسکرا، واته‌ نه‌ به‌رهەم ئه‌پارێزێ له‌ به‌فیرۆچوون نه‌ به‌رهەمهێنه‌ر له‌ زیان له‌به‌ر ئه‌م هۆکاره‌ سه‌ره‌کیانه‌ی خواره‌وه‌:

1- نه‌ بوونی سیاسه‌تێکی ئابووری نیشتیمانی ڕوو‌ن، که‌ ببێته‌ پێوه‌رو ستاندار بۆ هەموو کایه‌کانی ئابووری وه‌ چالاکی و ڕه‌وشی بازاڕ، تا به‌ گوێره‌ی ئه‌م سیاسه‌ته‌ ڕه‌وشی ئابووری و بازاڕ له‌ ڕێگه‌ی یاسا دانانه‌وه‌ ڕێک بخرێ.

2- نه‌بونی پیشه‌سازی خۆراک بۆ ئه‌وه‌ی هەم نرخی به‌روبوومه‌کان دانه‌به‌زێ له‌ رێگەی‌ پیشه‌سازی کردنه‌وه‌ ئه‌م به‌روو بوومانه‌ هەڵبگیڕێن وه‌ بکرێنه‌ جۆرێکی تری به‌رهەم، بۆ نموونه ‌له‌م کاته‌دا که‌ ته‌ماته‌ زۆره‌ چه‌نده‌ها کارگه‌ی دۆشاوی ته‌ماته‌ دروست بکرێ بۆ ئه‌وه‌ی بازاری دۆشاوی ته‌ماته‌ به‌ به‌رهەمی ناوخۆ پڕبکرێته‌وه‌.

هەروه‌ک ئه‌بینین بۆ کڕینی دۆشاوی ته‌ماته‌ ئه‌بێ به‌رهەمی هاورده‌کراو بکڕین به‌ نرخێکی گران، به‌ڵام یەک سندوق ته‌ماته‌ ئیستا به‌ هەزار دیناره‌، واته نیوه‌ی نرخی یەک کیلۆ دۆشاویی ته‌ماتەی هاورده‌ کراو، له‌ بەرئه‌وه‌، بریار بێ ئاماده‌کاری ژێرخانی ئاماده‌کراوی شیاو له‌ بواری خۆیدا ناتوانێ ئه‌نجامی ئامانج داری هەبێ.

3- نه‌بوونی ژێرخانی به‌ بازاڕکردن، دابه‌شکردن وه‌ پارێزگاریکردنی به‌رووبوومه‌کان له‌ شوێنی شیاو.

4- نه‌ بوونی ستراتیجی نیشتیمانی بۆ هەر که‌ رتێکی ئابووری له‌ سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی حکومه‌ت وه هه‌روه‌ها وه‌زاره‌ته‌کان، بۆ نموونه‌ له‌م حاڵه‌ی ئێستا که‌ به‌رهەمه‌ وه‌رزیه‌کان وه‌ک ته‌ماته،‌ که‌ نرخ ناکات ڕۆڵی وه‌زاره‌تی بازرگانی ئه‌بێ چی بێ که‌ نه‌توانێ بازاڕێک بۆ ته‌نها یه‌ک به‌رهەم له‌ ده‌ره‌ وه‌ په‌یدا بکات؟ هەڵبه‌ته‌ وه‌زاره‌ته‌کانی تریش ئه‌بێ ڕۆڵی خۆیان بناسن وه‌ کاری پێ بکه‌ن، واته‌ بزانن کاریان، ئامانجیان وه‌ ستراتیجیان چیه؟ نه‌کت ه‌نها بکرێنه‌ ئۆفیسی  هاتووچۆ.

جگه‌ له‌ به‌روبوومی میوه‌، که‌ له‌ زۆری کاته‌کانی ساڵا له‌ ده‌ره‌وه‌ دێت، به‌ هەمان جۆر به‌رووبوومی شیره‌مه‌نی، گه‌نمی، باقله‌ ییه‌کان/ ووشکه‌، پیاز، په‌تاته‌وه‌ گۆشتیه‌کانیش که‌ خۆراکی ڕۆژانه‌ی خەڵکن‌ به‌شی هەرە‌ زۆریان ئه‌وه‌ی له‌ بازاڕەکاندان به‌رهەمی هاورده‌ کراون‌.

ئه‌مه‌ش، ئه‌وه‌ ئه‌گه‌یه‌نێ که‌ به‌شی هەره‌ زۆری داهاتی وڵاتی ئێمه، ‌که‌ 90 % له‌ نه‌وت و هەندێ سه‌رچاوه‌ی بچووکی تر په‌یدا ئه‌بێ، ئه‌چێته‌ ده‌ره‌ وه‌ی وڵات که‌ ئه‌نجامه‌که‌ی نه‌ ته‌نها ئه‌م هەمووزیانه‌ داراییه،‌ که‌ ساڵانه‌ به‌ ده‌یان ملیارد مەزنده‌ ئه‌کرێ، به‌ڵکوو نه‌هێشتنی بازاڕی کاره‌ بۆ هێزی کاری ناوخۆ به‌تایبه‌ت گه‌نجان و ده‌رچووانی خوێندنگه‌ و زانکۆکان.

ئه‌گه‌ر ویستی سیاسی، به‌رنامه ‌وه ستراتیجی سیاسی هەبێ، ئه‌توانرێ هەموو ئه‌م بەرهه‌مانه‌ له‌ ناوخۆی وڵات به‌رهەم بێن به‌که‌مترین سه‌رمایه‌ و تێچوون به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م وڵاتانه‌ی لێیان به‌رهه‌م دێن وه‌ هاورده‌ ئه‌کرێن، وه ئه‌و پاره‌یه‌ی بۆ کڕینی که‌لوپەلی هاورده‌ به‌کاردێ بۆ ئه‌وه‌ی بازاریی کارو ئابووری وڵاتا‌نی هەنارده‌، که‌ ڕێ پێ ببوژێته‌وه‌، ئه‌توانرێ له‌ناوخۆی وڵاتا سه‌رمایه‌گووزاری پێ بکرێ وه‌ شوێنی کار بۆ سه‌دان هەزار گه‌نجی بێکار فه‌راهەم بکات. ئه‌مه‌ش بۆخۆی خزمه‌ته‌ به‌ ڕه‌هەندی سیاسی، ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی گه‌ل و نیشتیمان و ئاینده‌ی نه‌وه‌کانی ئێستاو داهاتوو.

به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، هەر بریارێ له‌ مه‌ڕ هاندانی به‌رهەمی ناوخۆ کارێکی باش و پێویسته‌، چوونکه‌ له‌گه‌ڵ خۆ وشیار کردنەوه‌  ئاگادار کردنه‌وه‌یه‌کە بۆ ده‌سه‌ڵاتداران و ڕایی گشتی ئه‌هێنێ تا هەموو ئه‌م خاڵه لاوازانه‌ ئاشکرا بکرێن که‌ ئه‌بێ چاک بکرێن، وه‌ هەست ئه‌کرێ و ئەزانرێ که‌ کام جۆری سیستم ، ڕێگا وه‌ ئامراز ئه‌بێ به‌ کاربێت یان ‌کاریان له‌سه‌ر بکرێ تا بتوانرێ به‌رهەمی نیشتیمانی له چوارچێوه‌ی سستمێکی به‌رنامه‌ دانراو وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووریه‌کی ته‌ندروست، ژینگه‌ دۆست وه‌ به‌ڕه‌چاوکردنی پێویستی به‌رپرسیاریه‌تی کۆمەڵایه‌تی و مرۆڤایەتی به‌رهەم بهێنرێ، هەم بۆ پڕکردنه‌وه‌ی پێویستی ناوخۆ، هەم بۆ هەناردەکردن، که‌ به‌دڵنیایی کوردستان ئەتوانێ، چوونکه‌ له‌ هەموو ڕوویه‌که‌وه‌ زه‌مینه‌ی گونجاویی هەیه‌ که‌ له‌زۆر شوێنی تر نیه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ ڕۆژهەڵاتی ناوه‌ڕاست.

وتار

کورد: بوویەکی فریودراو یان بوویەکی بێ گوتار!

عەتا قەرەداخی

 

“خوێنی هەر کەسێکی کورد لە هەر پارچەیەکی کوردستان لە هەر پێناوێکدا بڕژێت ىێجگە لە سەربەخۆیی و دەوڵەت بەفیڕۆ دەڕوات چونکە هیچ دەستکەوتێکی تر لە ئاستی بەهای ئەو خوێنەدا نیە”. کەواتە با لێرەوە بپرسین ئایا ئەو هەموو خوێنەی کورد لە راپەڕینی بەدرخانیەکانەوە تاکو ئێستا رژاوەو ئێستاش دەڕژێت لە پێناوی چیدا بووە بۆ چیە؟ ئایا ئەوەی بەدەستهاتووە بایی ئەو هەموو خوێنە دەبێت؟ ئایا بێجگە لە بەشێکی باشووری کوردستان و ئەو بەشەی رۆژئاوا کە ماوەی چەند ساڵێکە کورد خۆی بەڕێوەی دەبات خەباتی کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان چی بەرهەمهێناوە؟ ئایا سەرباری ئەو هەموو خەبات و قوربانیدانە، حۆکاری ئەو دەستکەوتە کەمە پەیوەندی بە چیەوە هەیەو هۆکارە سەرەکیەکانی چین و کێن؟ داگیرکەران هۆکاری سەرەکین؟ سیاسەتی نێو دەوڵەتی بەرپرسیارە؟ یان کورد خۆی هۆکاری سەرەکیە؟ ئەگەر کورد خۆی هۆکاری سەرەکیە، ئایا کەموکورتیەکە جەماوەرە یان حیزبەکان؟ ئەگەر هۆکار حیزبەکانن، ئایا پێشمەرگەی حیزبەکان بێ تواناو بێ ئیرادەن، یان کەموکورتی و بێ توانایی و بێ بەرنامەیی و نەبوونی پرۆژەی نەتەوەیی نەبوونی دیدو تێڕوانینی ئایندەیی لە ئەستۆی سەرکردایەتی حیزبەکانەو گرفت بڕوانەبوونی زۆرینەی حیزبی کوردی و سەرکردایەتیەکانیانە بە سەربەخۆیی کوردستان؟

بێگومان ئەگەر چاوێک بە مێژووی حیزبی کوردیدا بگێڕین، بەئاشکرا دەبینین زۆرینەی هەرە زۆری حیزبی کوردی لەهەر چوارپارجەی کوردستان نەک بەرنامەی سەربەخۆییان نیەو کاری بۆناکەن راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ وەکو حیزبی ئەو نیشتیمانانە کاردەکەن و دەجوڵێن کە کوردستانیان بەسەردا دابشکراوەو ئێستا داگیرکەری کوردستانن. زۆرینەی حیزبەکانی ئێستای کوردستان لەسەر هەمان بەرنامەی حیزبە شیوعیەکانی ئەو دەوڵەتە داگیرکەرانە دەڕۆن کە کوردستانیان داگیرکردووەو بەرنامەی حیزبە شیوعیەکان بریتی بوو لە دیموکراتی بۆ دەوڵەتی سەردەستەو داگیرکەرو ئۆتۆنۆمی بۆ نەتەوەی کوردی وڵات داگیرکراو و ژێردەست. بەرنامەی زۆرینەی بزووتنەوەو حیزبە کوردیەکان با ناوی جۆراوجۆریشیان لە خۆیان نابێت بەڵام لە گەوهەردا لە سنووری هەمان بەرنامەدان کە ئەویش بریتیە لە بە دیموکراتیکردنی دەوڵەت لە ژێر ناوی دیموکراتی گەلان و پێکەوە ژیان و چەمکی هاووڵاتیبوون و پاراستنی یەکێتی نیشتیمان.

ئەگەر سەیری حیزبەکانی رۆژهەڵات بکەین، تاکو ئێستاش بە یاشکراو بێترس باسی روخاندنی کۆماری ئیسلامی و بە دیموکراتیکردنی ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان دەکەن. حیزبەکانی باکوری کوردستان بە تایبەتی پارتی کرێکاران و پارتی گەلی دیموکرات، هەردووکیان باسی بە دیموکراتیکردنی سیستێمی فەرمانڕەوایی تورکیا دەکەن. تەنانەت پارتی کرێکاران کە سەرەتا وەکو پارتێکی نەتەوەیی لیبراڵ خۆی نمایش کردو باسی دەوڵەتی کوردستانی دەکرد، ئێستا دوورو نزیک باسی سەربەخۆیی و جیاکردنەوەی کوردستان و پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی کوردی ناکات و باسی برایەتی کوردو تورک و پێکەوە ژیان و دیموکراتی تورکیا دەکات، هەمان شێوەی هەدەپە، لەکاتێکدا نەک هەر کوردی باکور بەڵکو زۆرێک لەو کوردانەی بەشەکانی تریش کە بڕوایان بە سەربەخۆیی و پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردیی هەبوو، ئومێدی زۆریان لەسەر پارتی کرێکارانی کوردستان هەڵچنیبوو. ئێستا بە ئاشکرا دیارە کورد لە باکوریش پرۆژەی سەربەخۆیی و جیاکردنەوەی کوردستان و پێکهێنانی دەوڵەتی کوردی نیە.

ئەگەر سەیری باشووریش بکەین ئەوا لە دوای شێخ مەحموودی حەفید کە ئەو بە ئومێدی درووستکردنی دەوڵەت و بوون بە مەلیک بوو، ئیتر بەرزترین ئاستی داخوازیەکانی کورد لەم بەشەدا ئەوە بووە کە لە ریفراندۆمدا خەڵکی سەربەخۆخوازی کوردستان دەنگیان بۆ سەربەخۆیی کوردستان دا، بەڵام ئەوەش نەبووە بنچینە بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی و دەوڵەت. دیارە هەروەک لە بەرگی دووەمی گوتاری ناسیونالیزمی کوردیشدا بەدرێژی شیکردنەوەی گوتاری حیزبەکانی باشوورمان کردووە، بێجگە لەو رووکەشە سادەی گوتار کە ریفراندۆمی بەرهەمهێنا، گوتاری نەتەوەیی لە ئاستێکی سادەدایەو وابەستەبوون بە عێراقەوە هێشتا لای رووبەرێکی فراوانی حیزبەکانی باشوور بەهێزو باڵادەستەو تەسلیمکردنەوەی رووبەرێکی فراوانی کوردستانیش بە عێراق دوای ریفراندۆم باڵادەستبوونی هەژموونی گوتاری عێراقچێتیە بەسەر گوتاری کوردیدا، بەجۆرێک باسکردنی کوردو کوردایەتی و کارکردن بۆی بەرزنابیتەوە بۆ دەرچوون لە چوارچێوەو سنووری عێراقیبوون و عیراقچێتی. واتە ئەو خەباتە دوورودرێژەی لە ساڵی ١٩١٥ بەدواوە کوردی باشوور کردوویەتی و ئەو هەموو خوێنەی بەخشیوێتی نەیتوانیووە هەڵوێستی رەتکردنەوەی عێراق لە بەرنامەو پەیڕەو و کارکردنی رووبەرێکی فراوانی بزووتنەوەو حیزبەکانی باشووری کوردستاندا درووست بکات.

ئێستا بارودۆخی رۆژئاوا لە بەشەکانی تر لەبەرچاوترە، بە تایبەتی ئەو نەبەردیانەی کە شەڕڤانانی رۆژئاوا لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا بەرامبەر بە دڕندەکانی دەوڵەتی خەلافەت لە لایەک و لە هێرشی سوپای داگیرکەی تورک و خەلیفە ئەردگان پێشتر بۆ سەر عەفرین و لە چەند رۆژی رابردووشدا بۆ سەر سەرێکانی و ناوچەکانی تر، کوردی رۆژئاوای نادیار و نائامادەی گواستەوە بۆ حاڵەتی دیارو ئامادە. لە زیهن و خەیاڵ و رووبەری یادەوەری  رووبەرێکی فراوان لە مرۆڤایەتی و دامودەزگا دەوڵەتی و سیاسی و میدیاییەکانی دنیادا، کورد بوو بە ناوێکی ئاشنا و جارێکی تریش وەکو هەتیووە بەجێهێڵراو و ناپاکی لێکراوەکانی دنیا باس دەکرێت. ئەمەریکا لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا، سەرباری ناڕەزاییەکانی تورکیا، پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ کوردانی رۆژئاوادا هەبووەو چەندینجار بارخانە چەک و تەقەمەنی بۆ پەیەدە ناردووەو وەکو هاوپەیمانی خۆی باسی دەکرد، کەچی لەناکاوێکدا سەرۆکە ناهاوسەنگەکەی ئەمەریکا وەکو بەرجەستەکەری چەمکی نائینسانانەی لیبرالیزمی نوێ، لە پێناوی بەرژەوەندیە مادییەکانی وڵاتەکەیدا، کوردی وەکو بێ بەهاترین بوونەوەر بەتەنیا بەجێهیشت. بێگومان کوردستان تاکو ئێستا نەبووەتە عەرەبستانی سعودیە، بۆ ئەوەی ئەمەریکا وەکو مانگا بیدۆشێت. چواندنی سعودیە بە مانگا گەوهەری تێڕوانینی سیستێمی سەرمایەداری لیبریالیزمی نوێیەو لەو روانگەیەشەوە، ئەوەی گرنگە شیرەکەیە، مانگاکەو خاوەنی مانگاکەش هیچ بەهایەکیان نیە. هەر بۆیە هەر جۆرە پشبەستنێکی کورد بە ئەمەریکا هەمیشەیی نیەو هەمان دەرئەنجامی پشبەستنی ١٩٧٥ ی کوردی باشوور بە ئەمەریکاو پشتبەستنی ئەمجارەی کوردی رۆژئاوای دەبێت بەو دەوڵەتە.

ئایا کوردی رۆژئاوا کە لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا دەسەڵاتی بەسەر وڵاتەکەی خۆیدا کردووە، هەڵگری پرۆژەی نەتەوەیی کوردی بووە، واتە ئایا کوردی رۆژئاوا پرۆژەی سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەتی هەیە؟ یان ئەویش هەمان شێوەی کوردی بەشەکەنی تری کوردستان دەیەوێت لە چوارچێوەی کۆماری سوریای عەرەبیدا بمێنیتەوە؟  راستە کوردی رۆژئاوا کانتۆن و دەسەڵاتی خۆسەریی دروستکردووە، بەڵام ئەوەی کردوویەتی لە چوارچێوەی دەسەڵاتی یەکەی بچووکی خۆبەڕێوەبردن دەرناچێت کە ئەوەش لە روانگەی گوتاری نەتەوەییەوە لە چوارچێوەی گوتاری هەرە ناتەواودا پێناسەدەکرێت کە گوتارێکی ناوچەیی یان هەرێمایەتیە و نە خاسێتی گوتاری نەتەوەیی و نە رەهەندی نەتەوەیی و نیشتیمانی یەکگرتووی هەیە. هەروەک لە لایەکی ترەوە روانینێکی ئایندەییش بۆ جیاکردنەوەی ئەو بەشەی کوردستان و دەرهێنانی لە ژێر سایەی دەسەڵاتی داگیرکەری سووری، نە بوونی هەیەو نە باسیش دەکرێت. کەواتە ئاشکرایە مانەوەیەکی لەوجۆرەی کوردی رۆژاوا پەیوەندی بە شەڕی دڕندەکانی دەوڵەتی خەلافەتەوە هەیەو وەکو ئەوە وایە لە بۆشایدا هەڵواسرابێت چونکە ئاشکرایە داعش بوویەکی نەمر نیەو کۆتایی دێت و دەریشکەوت سیاسەتی روسیاو ئێران بۆ هێشتنەوەی ئەسەدو رژێمەکەی لە سیاسەتی ئەمەریکا سەرکەوتووتر بوو، واتە رژێمی ئیستای سووریا دەمێنێتەوە. کەواتە لە نەمان یان تەواو لاوزبوونی داعش ومانەوەی ئەسەدو رژێمەکەیدا، کوردی رۆژاوا چی دەکات و رووبەڕووی چی دەبێتەوە؟

ئەمەریکا رایگەیاند دەوڵەتی خەلافەتیان لەناوبردووە، کە ئەوە درۆیەکی گەورەیەو تاکو ئێستا مەترسیەکانی ئەو رێکخراوە تیرۆریستیە ماون، راگایەندنەکەی ئەمەریکا بە تایبەتی ترامپ پاساو بوو بۆ پشتکردن لە کوردەکان و بوارکردنەوە بۆ هاوپەیمانە ستراتیژیەکەیان کە تورکیایە بۆ ئەوەی چی دەوێت بیکات. وەکو بینیمان سوپاکەی خەلیفە ئەردۆگان لە ژێر ناونیشانی “کانی ئاشتی”دا پەلاماری رۆژاوای دا. بێگومان ئەو ناونیشانە بەڵگەی بێ شەرمی و بێ روویی و بێ ئابڕوویی ئەردۆگان و سیستێمی داگیرکەری دەست بەخوێنسووری تورکی هەمەجە، چونکە لە دروستبوونی دەوڵەتی کەمالیستەوە ئەو داگیرکەرە خوێنڕێژە بەتەنیا زمانی چەک و کوشتن و بڕین و وێرانکردن دەزانێت، ئیتر چۆن لە رووی دێت باسی ئاشتی و کانی ئاشتی بکات!

کوردی رۆژئاوا کە هێشتا پاڵەوانانە بەرپەرچی سوپای داگیرکەری تورکی دەدایەوە، کەچی بە ناوەندگیری ئەو گەماڵە پیرەی کە چاوەڕوانە دڕندەکانی تر نێچیرێک راوبکەن وئەمیش دوای ئەوان ئێسقانەکانی بکڕینێتەوە، جارێکی تر سوپا شکستخواردووەکەی بەشار ئەسەدیان بانگهێشتی کوردستان کردەوە، کە بەخوێنی هەزارەها رۆڵەی کورد رزگارکرابوو. لە هەموویشی خراپتر بەو ئەندازەی سەربازەکانی ئەسەد هاواریان دەکرد ” خوداو سوریاو ئەسەدو بەس”، بەشیک لە بەرپرسە کوردەکانیش باسی یەکێتی خاکی سوریاو پاراستنی سوریا و پاراستنی سەروەری نیشتیمان واتە سوریایان دەکرد لە هێرشی داگیرکەری تورک. واتە لە قسەی بەشێک لە بەرپرسە دیارەکانی رۆژاوادا ناوی سوریاو یەکێتی خاکی سوریاو پاراستنی سەروەری سوریا تا ئەندازەیەکی ئاشکرا جێگای رۆژاوا و کوردیان گرتەوە. کە ئەمەش لە ئاستیکی قوڵتردا لاوازی پرۆژەی نەتەوەیی و گوتاری نەتەوەیی کوردی دەگەیەنێت.

تورکیا بە مەبەستی ئەوە هێرشی کردە سەر رۆژاوا کە بە قوڵایی ٣٢ کیلۆمەتر هێزەکانی هەسەدە پاشەکشە پێبکات و بە قسەی خۆی ناوچەی ئارام درووستبکات بۆ گێڕانەوەی ئاوارە سوریەکان. بەڵام دیارە مەبەستی تورکیا لە لایەک گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکەیە، لە لایەکی تریش بە تەواوەتی بڕینی پەیوەندیە لە نێوان رۆژاوا و باکوری کوردستاندا، ئەمە بێجگە لەوەی زۆرینەی سامانە سرووشتیەکانی رۆژاوا دەکەونە ئەو رووبەرەوە کە تورک دەیەوێت بە ناوی ناوچەی ئارامەوە دەسەڵاتی بەسەردا بکات و لە ژێردەستی هێزە کوردیەکانی رۆژاوای دەربهێنێت.

ئەمەریکا دوای فریودانی یەکەم و پشتکردن لە کوردی رۆژاوا، لە کاتێکدا سوپا داگیرکەرەکەی ئەردۆگان لە سەرێکانی لە لایەن شەڕەڤانانی پاڵەوانەوە لوتی شکابوو، کەچی بە پەلە ترامپ جێگرەکەیی و وەزیری دەرەوەی بەرپرسی ئاسایشی نەتەوەیی ناردە تورکیا بە ناوی هەوڵدان بۆ رێکەوتن، ئەوەی تورک نەیتوانی بە شەڕ هیچی لێ بەدەست بهێنێت، شاندەکەی ئەمەریکا بە ناوی رێکەوتنەوە پێشکەشیان کرد. هەندێ لەسەرکردەکانی رۆژاوا هەر زوو رایانگەیاند بەو رێکەوتنە رازینین، بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە هەڵویستەکانی مەزڵومی ئەبدیە کە راگەیاندنی کوردی بێ ستراتیژ و رووتکراوە لە بەرنامەی نەتەوەیی چەند رۆژێکە بەشان و باڵای ئەم کەسێتەدا هەڵدەدەن و مەترسی ئەوەی هەیە سەری لێتێکبدەن و ئەوەش ببێتە هۆی زیانی گەورە بۆ رۆژاوا. سەرئەنجام دەردەکەوێت هەرچۆن روسیا بوو بە دەڵاڵ بۆ هێنانەوەی سوپاکەی ئەسەد بۆ کوردستان، ئەمەریکاش بوو بە دەڵاڵ بۆ رزگارکردنی سوپای داگیرکەری تورکیاو تەسلیمکردنی رووبەرێکی فراوانی رۆژاوا بە تورکەکان. راستە بارودۆخی ژیانی رۆژاوا و بەرگریکردن سەختە بەڵام شەڕڤانان نەبەزیوون و پاڵەوانانە بەرگری دەکەن. دەشێ سەکردایەتی رۆژاوا پاساوی خۆیانیان هەبێت بۆ رازیبوون بە گەڕانەوەی سوپای داگیرکەری سوریا و بۆ رازیبوونیش بەوەی کە ئەمەریکا لە جوگرافیای رۆژاوا بە ناوی رێکەوتنەوە بەخشیوێتی بە تورکیا. باشە کە کورد لە رۆژاوا ئامادەبوو بەو دوو هەنگاوە ترسناکە کە هاتنی دوو داگیرکەرە بۆ کوردستان لە یەک کاتدا رازیبێت، بۆ هەر لەسەرەتاوە بێ شەڕ ئەوەی نەکرد بۆ ئەوەی خوێنی ژمارەیەکی تر لە رۆڵەکانی ئەم میللەتە بە فیڕۆ نەڕوات، چونکە وەکو لە سەرەتاشەوە گوتمان هەر خوێنێکی کورد لە پێناوی غەیری سەربەخۆیی و دەوڵەتدا بڕژێت، بەفێڕۆ دەچێت و سەرئەنجام راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ دەبێتە خزمەت بۆ داگیرکەرانی کوردستان. بێگومان هەموو شکستە یەک لە دوای یەکانەی کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان دەرئەنجامی نەبوونی پرۆژەی نەتەوەیی کوردیە کە لە چوارچێوەی سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەتدا پێناسە دەکرێت و هەتا کورد نەبێتە خاوەنی پرۆژەیەکی لەم جۆرە، بەردەوام لەسەر چێوەی ئەم بازنە داخراوە دەخولێتەوەو بەکاردەهێنرێت و هەر جارەی بە شێوەیەک فریودەدرێت و سەرئەنجامیش بە تەنیا بەجێدەهێڵرێت، هەرچەندە ناوی و قوربانیدانی و ئازایەتی و بەراورد بە نەتەوەو ئیتنیکەکانی تری ناوچەکەش نزیکتربوونی لە عەقڵ و کەلتووری رۆژاواوە وێردی سەر زمانی رەمزەکانی دەسەڵاتی رۆژاواو میدیاکانی جیهانیش بێت، بەڵام هێشتا ئەم قوربانیەو هەر رۆژێک بە جۆرێک بە تەنیا بەجێدەهێڵرێت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئامانجە ئابوریەکانى تورکیا لەداگیرکارى ڕۆژئاوا

 *سەرکۆ یونس

ڕۆژئاواى کوردستان یان باکورى ڕۆژهەڵاتى سوریا، جوگرافیایەکى تایبەتمەند و دیموگرافیایەکى فرە ڕەنگ و فرە ئاینە لەنێوان کورد و عەرەب و مەسیحى خاوەنى سەروەت و سامانێکى زۆرى ژێر زەوییە.

لەدواى شۆڕشى مەدەنیانەى خەڵکى سوریا دژى حکومى بەشار ئەسەد و سەرهەڵدانى شەڕى ناوخۆیى و دەست تێوەردانى وڵاتانى ناوچەکە و جیهان لەو وڵاتە، ڕۆژهەڵاتى باکورى سوریا کەوتە دەست دەسەڵاتى پەیەدە و یەپەژە هەر زوو توانیان ئیدارەیەکى خۆسەرى بۆ بەڕێوەبردنى ئەو ناوچانە پێک بهێنن سەرەڕاى هەموو ڕەخنەکان تاڕادەیەکى باش توانیان نمونەیەکى جوانى خۆ بەڕێوەبردن پێشکەش بکەن و ناوچەکەیان بکەن بەئارامترین شوێنى سوریا.

بەڵام هەڕەشەکانى تورکیا و ئەردۆغان لە ئێستادا ناوچەکەى کردوە بە نائارامترین شوێنى ئەو وڵاتەو و ناوچەکە، تورکیا مەبەستیەتى (ناوچەی ئارام) بە قوڵایى (30) کلم لەناو خاکى ڕۆژئاوا دروست بکات و هەژمون و پێگەى کوردى سوریا لەناوچەکە لاواز بکات بۆ ئەم مەبەستەش چەند هۆکارو مەبەستی ئاشکراو نهێنى کردوە بە بیانوى داگیرکارییەکەى لەدوا نیوەرۆى (9/10/2019) لەژێر ناوى (کانى ئاشتى) ئۆپراسیۆنەکەى دەست پێ کرد بە هاوکارى گروپە ئۆپۆزیسیونەکانى حکومەتى سوریا و هەندێ گروپى توندڕەوى ئیسلامى عەرەب کەدەستیان لەتاوانى مرۆیدا هەیە.

ئەوەى بەلاى ئێمەوە گرنگە لایەنى و ئابورى و هۆکارە شاراوەکانى ترى ئەم ئۆپراسیونەى تورکیایە بۆ سەر ڕۆژئاوا دەتوانین بڵێین خۆى لەم هۆکارانەى خوارەوە ئەبینێتەوە:-

1- دەوڵەمەندى ئەو ناوچانەى دەکەونە ژێر دەسەڵاتى خۆسەرى کوردانى ڕۆژائاوا (هەدەسە) کەبەدەوڵەمەنترین بەشى سوریا حساب دەکرێت و سەرجەمى یەدەگى نەوتى دڵنیایى سوریا نزیکەى دوو ملیار بەرمیلە و کەمتر لە (0.18%) ى یەدەگى نەوتى جیهانە ،ئەم ناوچانە خاوەنى لە (%90)ى سامانى نەوتى سوریایە و لە (%45) بەرهەمهێنانى غاز لە ڕۆژئاوایە و بەرهەمێنانى نەوت لە سوریا . لەساڵى (2010) گەشتە نزیکەى (400) چوار سەد هەزار بەرمیل ڕۆژانە لەم ژمارەیە (250) هەزارى لە ناوخۆ بەکاردەهێنرێت و ئەوەى ترى هەناردەى دەرەوەى دەکەن لە ئێستادا ئەم بەرهەمێنانە دابەش بووە بەسەر هەردوو دەسەڵاتى حکومەتى دیمەشق و ئیدارەى خۆبەڕێوەبەرى رۆژئاوا (هەسەدە) وە زۆربەى بیرە نەوتییەکانى دەکەونە باکورى خۆرهەڵاتى سوریاوە واتە رۆژئاوى کوردستان.هەروەها رۆِژئاوا خاوەنى چەندین کارگە و پرۆژەى ستراتیژى و پیشەسازى و کشتوکاڵى و وەک لۆکە و گەنم و زەیتون و جۆرەکانى ترە.

2- خۆ ڕزگارکردنى ئابورى و دارایى تورکیایە لەو بارگرانییەى کە بەهۆى ئاوارەکانى سوریاوە دروست بوە لە تورکیا کە نزیکەى (2 تا 3) ملیۆن ئاوارە لە تورکیا هەیە ،ئەردۆغان دەیەوێ بەم ئۆپراسیۆنە بەشێکى زۆرى ئەو ئاوارانە بگەڕێنێتەوە بۆ خاکى سوریا هەروەک چۆن لە کانتۆنى عەفرین ئەو سیاسەتەیان جێ بەجێ کرد دواى ئەوەى لە ئۆپراسیۆنێکا عەفرینى داگیرکرد و بەدەیان خێزانى ئاوارەى عەرەبى ناردەوە بۆ عەفرین، ئەردۆغان دەیەوێ بەدروست کردنى ناوچەیەکى ئارام ئەو سیاسەتە جێ بەجێ بکات.

3- ئامانجێکى ترى ئەردۆغان سڕینەوەى ناوچەکوردیەکانە بەهێنانى عەرەبى هاوردەى تورکیا بۆ ناوچەکە و لاوازکردنى پێگە و دەسەڵاتى کورد و سەرئەنجام هەڵگیرساندنى شەڕى کورد و عەرەب و بێ گومان ئەم سیاسەتە دەرئەنجامەکانى دوور مەودایە و مەترى بۆ سەر نەتەوەیى کورد دروست دەکات.

4- بیانویەکى ترى ئەردۆغان و تورکیا لەکوردانى ڕۆژئاوا دروست کردنى دەوڵەتێکى کوردیە لە ڕۆژهەڵاتى فورات لەسەر بیروڕاى و ئایدۆلۆژیاى عەبدوڵا ئۆجالان و پاڵپشت کردنى پەکەکە لەو دەوڵەتە و مەترسى ئەوەیە لە داهاتودا رۆژهەڵاتى فورات ببێتە شوێنێکى ستراتیژى بۆ هێرشکردنە سەر تورکیا و بیانوى ئەوە ئەهێنێتەوە ئەم دەسەڵاتەى کوردان لە ڕۆژئاوا ببَیتە پێگەیەکى بەهێزى پەکەکە و لەئایندەیشدا ببێتە پێگەیەک بۆ شۆڕشگێڕانى ترى کوردى باکور .

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

“میدیای ئەمریكی باس لە چەكی كیمیایی دەكات”

لوقمان غەفوور

ڕۆژنامە و سایت و تەلەفزیۆنەكانی ئەمریكا ڕۆژی ١٨ی ئۆكتۆبەر، باسیان لە ئەگەری بەكارھێنانی چەكی فسفۆر و كیمیایی دەكرد كە توركیا لەم دوو ڕۆژەدا بەكاری ھێنابێت.

ئەویش دوای ئەوەی پشكنینی پسپۆڕانی نەتەوە یەكگرتووەكان لە نێو سوریاوە ڕاپۆرتێكی لەو ڕووەوە پێشكەش بە كۆشكی سپی كردووە و كۆشكی سپی – یش ڕادەستی دەسەڵاتی چوارەمی ئەمریكا و ئەوروپای كردووە.

توركیا بەم كارە نامرۆییەی دەكەوێتە ناو قەفەزی تاوانی جەنگ دژی مرۆڤایەتی. دەكەوێتە بەر لێپێچینەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان كە ئەمەش وادەكات كاری ھێرشكردنە سەر ڕۆژئاوا لەسەری قورس تر بێت.

مەسەلەی ساغبوونەوەی چەكی كیمیایی لەسەر توركیا ئەگەر لەئێستاشدا نەبێت بە كێشەیەكی گەورەی تاوانی جەنگ، ئەوا ئەمریكا ھەمووی بۆ كۆدەكاتەوە بۆ ئایندەیەكی نزیك. توركیا زەحمەتە لەم گێژاوە ڕزگاری بێت، چونكە ئەندامی ڕێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كیمیاوییە كە ژمارەیان ١٨٩ ئەندامە.

ئەگەر ململانێ نێودەوڵەتییەكان كاری لێپێچینەوە تێكنەدات وەك ساڵی ٢٠١٧ كە بەرامبەر سوریا كراو و تۆمەتباركرا بەوەی چەكی كیمیاوی بەكارھێناوە و دواتر ڕوسیا ڤیتۆی كرد لە ئەنجومەنی ئاسایش، ئەوا پێدەچێت بڕیارێكیش دەربارەی توركیا دەركرێت.

ئەوكات ئەو قسەیەی دیڤید فرۆم نووسەری گۆڤاری ئەتلەنتا كە ھەفتەی پێشوو لە وتارێكدا نووسی:”ساڵێكی تر توركیا ئەبێت ئاوات بە دۆخی سوریا بخوازێت” دەبێت بە ئەگەرێكی ڕاست.

مانشێتی ئەو ڕاپۆرت و ھەواڵانەی ئەمڕۆ باسیان لە بەكارھێنانی چەكی فسفۆر و كیمیایی دەكرد:

ڕۆژنامەی زە تایم: ئەگەر ھەیە توركیا چەكی فسفۆڕی دژ بە ھاوڵاتییە مەدەنییە كوردەكان بەكار ھێنابێت.

ڕۆژنامەی ھێڵ: ئەردۆغان بەھۆی چەكی قەدەغەكراوەوە وەك سەدامی لێدێت.

یو ئێس تودەی: دەشێت چەكە ترسناكەكەی بەكارھێنابێت.

تەلەفزیۆنی ئەی بی سی: توركیا وادەركەوێت چەكی كیمیايی بەكارھێنابێت بەرامبەر خەڵكی سيڤيل لە سوریا.

فۆڕن پۆلسی: وادەرەكەوێت بەكرێگیراوەكانی توركیا چەكی فسفۆڕیان بەكارھێنابێت بەرامبەر بە مەدەنی.

ناشناڵ ڕیڤیو: پشكنینیەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان دەریدەخەن كە چەكی كیمیایی بەكارھاتبێت لەلایەن ھێزی توركیاوە لە سوریا.

بزنس ئینسایدەر: توركیا دەشێت چەكی كیمیاوی بەكارھێنابێت بەرامبەر كوردەكان.

نیوزویك: توركیا تاوانبارە بە تاوانی جەنگ دوای ئەوەی گوماندەكرێت فسفۆڕی بەكارھێنابێت دژی كوردەكان لەسوریا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان