ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

رۆڵی حزبه‌كان له‌ حوكمڕانی دا

 

بەگشتی حزبەكان دو رۆڵی سەرەكیان هەیە لە گەشەپێكردن و رێكخستنی كۆمەڵگەدا

یەكەم: نوێنەرایەتی كردن؛ كە لەرێگای ئاراستەكردنی بەرژەوەندیە جیاوازەكان و كۆكردنەوەی داواكاریەكانیان و تەرجەمەكردنی ویستە گشتیەكان بۆ سیاسەتی جیاواز بەگوێرەی ئایدۆلۆجیاو پرەنسیپەكانی حزبەكان خۆیان و تەوزیفكردنی ئەو سیاسەتانە لە پرۆگرامەكانی حوكمڕانیدا . لەم رێگایەوه ‌حزب كۆمەڵگە بە سیستەمەوە دەبەستێتەوەو بناغەیەكی بەهێز بۆ ئەم پێكەوەگرێدانە دروست دەكا. چونكە كاتێك حزب دەنگ بۆ هاوڵاتیبون دەگەرێنێتەوە لە حوكمڕانیدا واتای وایە بەها دەداتە دەنگی هاوڵاتیبون و حسابی بۆ دەكا.

دوەم: حزب لۆژیك و عەقڵانیەت دەبەخشێتە دامەزراوەكانی حوكمڕانی و رێكیان دەخا. جا ئەو حزبانە لە حوكمڕانیدا بن یان نا، دەگەڕێن بەدوای ئەو سیاسەت و بەرنامانەی كە خزمەت بەبەرژەوەندی دەنگدەرانیان دەكاو لە ئەنجامیشدا خزمەت بە كۆی سیستەمەكە دەكا لەچوارچێوە فراوانترەكەدا.

كاتێ ئەم دو رۆڵە لە دیمۆكراسیەتی نوێدا دەتوێنەوەو حكومەتی نوێنەرایەتی دروست دەكەن و حوكمڕانی و نوێنەرایەتی بەم پێیە دەبنە دو روی یەك دراو، ئەوا پرسەكانی بەرپرسیارێتی و وەڵامدەرێتیش دێتە كایەوە. بەو واتایەی كە لەیەك كاتدا حكومەت هەم نوێنەرایەتی خەڵك دەكاو لەخەڵكەوە شەرعیەتی وەرگرتوەو لەهەمانكاتیشدا بەرپرسیارە لەبەرامبەر نوێنەرانی خەڵك لە پارلەمانەكاندا، چونكە هەمان ئەو رێكخستنەی كە حوكمڕانە بەسەر هاوڵاتیاندا و دەنگی پێ بڵندكردون لەسەر مەسەلەكان و ئەو رێكخستنەش كە ئاراستەی نوێنەرایەتیكردنی گرتۆتە ئەستۆ بونەتە یەك یەكەو پێكەوە دامەزراوەكانی سیستەمەكە دەبەن بەڕێوە.

ئەمە ئەو خاڵە جەوهەریەیە كەلەهەرێمی كوردستان غائیبە. چونكە ئەو دو رێكخستنە لەیەك جیاوازن و دور لەیەك گەشە دەكەن و ناتوانن لە بۆتەی حوكمڕانێكی نوێنەرایەتیدا بتوێنەوە.
لەلایەك لەجێگای چەقی راكێشانی حزبەكان بریتی بێت لە هاوڵاتی، ئەوان حكومەت و دەوڵەتیان بە چەقی تاودان و راكێشانیان بە ئامانج گرتوە. ئەمە سەرباری ئەوەی لە جێگای ئەوەی حوكمڕانێكی نوێنەرایەتی بن و دامەزراوە حكومیەكان رێوشوێنی گونجاویان هەبێ بۆ ئیحتواكردنی پرسەكانی رای گشتی، هاتون تەنها فشارو فۆكەسیان خستۆتە سەر حكومەت و كابینە وزاریەكان. لە كۆتایشدا حكومەتەكە گرنگ نیە نوێنەرایەتی راستەقینەی خەڵك دەكا یان نا، بەڵكو ئەوەی گرنگە ئەوەیە كە هەبێت و بمێنێتەوە یان راستر بۆشایی شەرعی و یاسای دروست نەبێ وەك خۆیان باسی دەكەن.

ئۆپۆزسیۆنەكانیش بە بەشداریكردنیان لە حكومەتدا لە دوای هەڵبژاردنەكانی ٢٠١٣ەوە پاشەكشەیان لە ئیحتواكردنی رای گشتی و چاككردنی خودی حوكمڕانیدا كرد‌. بەواتایەكی تر ئەو جۆرە لە گەمەی سیاسی كە دو هێزەكەی حوكمڕان و دەرەوەی دەیكەن تەنها حكومەتی بە ئامانج گرتوە نەك هاوڵاتی. هەربۆیە حزبەكان لەم جۆرە لە بژاردەدا لەجێگای ئەوەی دامەزراوەی گشتی بن بۆ رێكخستنی كۆمەڵگە و رای گشتی، دەبنە دامەزراوەی حكومەتی و وەك ئەو رەفتار دەكەن. بە ئەسڵناسینی حكومەت بەم شێوەیە دەبێتە هۆكاری ئەوەی لەلایەك هاوڵاتی و دەنگدەران فەرامۆش بكەن و لەلاكەی تریشەوە رێكخستنی ناوخۆی خۆشیان فەرامۆش بكەن.

حكومەتی نوێنەرایەتی وەك كلیلی چارەسەری قەیرانەكانی هەرێم:

حكومڕانی باش (رەشید)و حكومەتی نوێنەرایەتی هاوڵاتی بە ئامانج دەگرێ لەرێگای هاوڵاتی خۆیەوە. بەو واتایەی لەجێگای ئەوەی حزبەكان ببنە هەڵبژێرەری پاڵێوراوەكانی كابینەی وزاری و لە پارلەماندا شەرعیەت وەرگرن، بێ ئەوەی ئەو كابینەیە بە فلتەری هاوڵاتیدا راستەوخۆ بڕوا، لە حكومڕانی باشدا حكومەتی نوێنەرایەتی لەو كەسانە پێك دێ كە بۆ خۆیان لە پێشدا دەبنە ئەندامی پارلەمان و لەلایەن هاوڵاتیەوە هەڵدەبژێردرێن ئەوسا لە نێو دەستەبژێری پارلەماندا دەپاڵێورێن و دەبنە بەرپرسیار لەبەردەم رای گشتیدا.

هەربۆیه ‌لەم جۆرە لە حوكمڕانیدا بەرپرسیارێتی زیاتر هەڵدەگیردرێت و لەدەرەوەی هاوڵاتی هیچ شتێكی تر ناكرێتە‌ سەرچاوەی هێزو لێپرسینەوەو داهێنان.

هەڵبەت ئەم مۆدێلەی دواین بەرگر دەبێ لەبەردەم هەر حكومەتێك و كەسێك كە پتر لە ٨ ساڵ یان دو خوڵی هەڵبژاردندا بمێنێتەوه،‌ چونكە لێرە گرفتی یاسای بۆ دروست دەبێ بەو پێیەی تەنهاو تەنها دەبێ ئەندامی پارلەمان بێو لە دو خول زیاتریش بەگوێرەی یاساكە ناتوانێ ببێتە سەرەك وەزیران یان وەزیر. كەوایە ئەم مۆدێلەی حوكمڕانی چارەسەری پرسی دكتاتۆریەت و فەرزكردنی ئیرادەی حزب و حكومەتیش دەكا بەسەر ئیرادەی ئەنجومەنی هەڵبژێردراو یان پارلەماندا.

دیارە لەخۆڕا نیە زانایانی بواری زانستی سیاسی و‌ كارگێڕی گشتی و یاسا رێككەوتون لەسەر ئەم مۆدێلە لە حوكمڕانی، چونكە مەترسیەكە لای ئەوان تەنها لە خراپ بەكار هێنانی دەسەڵاتی سیاسی و ئابوری و دروستبونی گەندەڵی و دكتاتۆریەت نیە. بەڵكو بیر لە چارەسەری دەكەنەوە بۆ مانەوەو گەشەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێ گەشەی سیاسی لەرێگەی پاراستنی بەها ناوخۆییەكانی حزبەكانەوه.

ئالێرەدا گرنگی وەزیفەی دەنگدان دەر دەكەوێ. هەڵبەت دو تێڕوانین هەیە بۆ ئەم باسە ، یەكەمیان تێڕوانینی بەدامەزراوەناسەكانە (Institutionalists) كە تێڕوانینێكی ماكرۆییانەیەو جەغت دەكاتەوە لەوەی وەزیفەی سەرەكی دەنگدان دروستكردن و بەرهەمهێنانی حكومەتە. ئەوی تر لەسەر بنەمایەكی گوزارشتكاری (Expressive) بونیاد نراوەو میكرۆییانە سەیری وەزیفەی دەنگدان دەكا. پێی وایە وەزیفەی دەنگدان خاڵی بونەوەی دەنگدەرە لەرێگای پەسەندكردنی بژاردەكان و بەكارهێنانیەتی وەك هەلێك بۆ خۆ بەتاڵكردنەوە گوزارشتكردن لە ئارەزوە سیاسیەكان.

جا هەركام لەو دو وەزیفەیە بێ لەدواجاردا حكومەت پێك دێو دەنگدەریش دەستی لەو دروستكردنەدا بە فعلی هەیە، بەڵام ئەی ئەگەر دەنگدەر توانی گوزارشت لە رای خۆی بكا، بەڵام حزبە گوزارشتلێكراوەكان نەیانتوانی ئەو گوزارشتانەی دەنگدەر هەڵمژن و تەوزیفی بە باشی بكەن لە پرۆسەی سیاسیدا؟ بەو واتایەی بەرهەمی ئەو دەنگانە حكومەتێكی ناشایستە بو؟

لە وەڵامدا هاوشێوەی( پیتەر مەیر) دەڵێم ئەوحكومەتە هیچ پێناسەیەكی لۆژیكی بۆ نامێنێ و دەنگەكان دەبنە كەرەسەیەكی لەكاركەوتوهەر بۆیە حكومەتەكەش دەبێتە حكومەتێكی لەكاركەوتو نەك نوێنەرایەتی و بەمەش دو رێگە لەبەردەم دەنگدەر دەمێنێ؛

یەكەم: شێوازێكی جیاواز لە دەنگدان دەگرێتە بەر
دوەم: حزبێكی تر دەدۆزێتەوە دەنگی پێبدا

لە حاڵەتی یەكەم شكستی دیمۆكراسی دروست دەبێ، چونكە ئەگەر هەیە بەرەو توندوتیژی و راپەڕین مل بنێ، ئەمە لەكاتێكدا حاڵەتی دوەم شكستی حزبە حوكمڕانەكانە. لەهەردو حاڵەتیشدا شتێك دێتە بەرهەم كە پێی دەوترێ دژە سیستەم (ئەنتی سیستەم) كە كۆی ئەو حزب یان بزاوتانە دەگرێتەوە كە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ئەو كابینەیە دەدەن كە شكستی خواردوە. بۆیە ئەوەی دەبێ لە زانستی سیاسی و سیستەمە سیاسیەكاندا پێی دەوترێ (Bipolarism) واتا جوت‌ جەمسەر چێ ببێو جێگەی فرە جەمسەریی بگرێتەوە. بەو واتایەی ئەنتی سیستەمگەراكان هەمویان بچنە یەك تای تەرازوەكەوە حزبەكانی دەسەڵاتیش (یەكێتی و پارتی بە نمونه) لەتاكەی تردا بن.

پرسیارێكی تر كە هەر لەم باسەدا قوت دەبێتەوه ئەوەیە، ئەی‌ ئەگەر بە فعلی ئەو حكومەتەی دروستكرا توانی حوكمڕانی بكا بەڵام نوێنەرایەتی پێ نەكرا؟ یان بە پێچەوانەوە توانی نوێنەرایەتی بكا بەڵام حوكمڕانی پێ نەكرا؟

دیارە لە باری یەكەمدا مانای دروستبونی دكتاتۆریەته، بەڵام حكومەتێك بتوانێ نوێنەرایەتی بكاو كەچی حوكمڕانی پێ نەكرێ ئەوا بێگومان نزیكە لە حاڵەتی هەرێمی كوردستان، چونكە بەنزیكی حزبەكان بەشێكی زۆریان لەو حكومەتەدان كە ئەمێستا ماوكەی درێژكراوەتەوە، بەڵام ئەو حكومەتە شكستخواردوەو ناتوانێ حوكمڕانی بكا. لەم حاڵەتەشدا مانای وایە كەناڵەكانی حزبەكان سەركردایەتیەكی لاوازو بێ بەرهەمیان بەرهەم هێناوە بەجۆرێ توانای هەڵگرتنی باری قورسی حوكمڕانی و پرسەكانی هاوڵاتی نیە.

ئەم ئەرگومێنتە ئەرگومێنتێكی تر دەخولقێنێ ئەویش پرسی شەرعیەتە و لە ئاكامدا دەپرسرێ، كەوایە شەرعیەتی ئەو حكومەتە لەكوێدایە ئەگەر حزبەكان نوێنەرایەتیەكی وەها بێ كەڵكیان ناردبێتە ناو حوكمڕانیەوە كە ئەوەندە هەژار بێ لە ئەدای حوكمڕانیدا؟

لێرە بەرپرسیارێتی لەبەرامبەر دەنگ دەبێتە پرسێكی هەنوكەی و داواكاری لەسەر نوێنەرایەتیكردن لەگەڵ داواكاری لەسەر هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی دەبنە دو پرسی گرنگی حوكمڕانی و پێویستیان بە بەڵانس كردنە. چونكە هەر كات بەڵانس لەنێوان بەركارێتی و دیمۆكراسیدا هەبو ئەوكات مانای وایە ئەو حكومەتە هەم شەرعی و هەم نوێنەرایەتیەكی باش دەكا، بەواتاكەی تر هەم بەرپرسیارەو هەم شەرعیەتیشی لەو بەرپرسیارێتیەوە وەرگرتوە.

لە كۆتایشدا وەك راسڵ باچ پێناسەی دەكا، دامەزراوەی بەرپرسیار ئەو سیاسەتە سەركەوتوانە دابین دەكا كە دەبنە چارەسەری بۆ گرفت و كێشەكانی روبەڕوی دەبنەوە . بنەمای بەرپرسیارێتی بریتیە له خێرایی دابینكردنی سیاسەتەكەو بەجێگەیاندنی، ئینجا كاریگەرێتی ئەو بەجێگەیاندنەو ئاستی سەركەوتنی كە زامنی ئاستی بەرپرسیارێتین. هەر بۆیە وەختێ دەسەڵاتێك یان حوكمڕانیەك دەتوانێ ئەم هەنگاوانە بنێ مسداقیەت دروست دەكاو دەبێتە وەڵامدەرێكی خێرا بۆ گرفتەكان و ئەو گلەی و گازەندانەی كە هاوڵاتیان هەیانە. كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ ئەدای حكومەتێك دەكرێ ئاستی وەڵام و بەرپرسیارێتی دەكرێتە پێوەر تاچەند ئەو حكومەتە سەرچاوەی سیاسەتەكانی بریتی بوە لەو گلەیی و گازەندانەی هاوڵاتی رۆژانە هەیبوەو تاچەند كاری لەسەر چاكسازیان كردوە.

وتار

بارزانی كوڕ چی دەگۆڕێت

 هیوا سەید سەلیم

دوای ڕاسپاردنی مەسرور بارزانی كوڕە گەورەی مەسعود بارزانی لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستان تا سەرۆكایەتی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم بكات، راو بۆچوونی جیاواز دەكەوێتە نێو میدیا و هێزو لایەنە سیاسیەكانی كوردستان.

بەشێكی پارتییەكان بارزانی كوڕ بە فریادڕەسی قۆناغەكە دەبینن و هێندە گەشبینن وەك ئەوەی ئەو كەسەی پێش ئەوە لەو پۆستە بووە لەحزبەكەی ئەوان نەبووبێت، لایەكانی تریش بەسەر دوو بەرە دابەش بوون، بەرەی یەكەمیان كە چاوەڕوانن سەرۆكی راسپێردراو لەدەرگایان بدات و فەرموویان لێ بكات بۆ بەشداری لەحكومەت، راسپاردنی بارزانی كوڕ بەئیجابی دەبینن‌ و لێرە و لەوێ قسەی ئەرێنی بۆ فڕێ دەدەن، بەشەكەی تریش پێیان وایە ئەم هەنگاوەی پارتی بە بنەماڵەكردنی حكومەتە.

لەئێستادا كە پارتی كاندیدەكانی خۆی بۆ ئەو دوو پۆستە هەستیارە یەكلاكردۆتەوە كە سەرۆكایەتی حكومەت و هەرێمە، پێویستە لایەنەكانی تر قسەی جدیان لەسەر كارنامەی حكومەتەكە بێت و مەرجی بەشداریان ببەستنەوە بەكۆمەڵێك پرەنسیپ كە لەخزمەتی خەڵكدا بێت.

قەیرانە كەڵەكە بووەكانی كابینەی هەشتەم و دۆخی خراپی نێوان هێز‌و لایەنە سیاسیەكان ئەركی بارزانی كوڕ قورس دەكەن، چونكە ئەو لەلایەك هاتۆتە سەر چەندین قەیرانی سیاسی و ئیداری و دارایی، لەلایەكی تریش حزبەكەی بەڵێنی زۆری لەدوایین هەڵبژاردن بەخەڵك و دەنگدەرانی داوە، ئایا چەندە دەتوانێت لەئاست ئەو بەڵێنانە بێت، ئەمەیان زەمەن یەكلایی دەكاتەوە.

ئەزموونی رابردوو ئەوەی بۆ هەموو لایەنێك سەلماند كە بۆ چارەسەری كێشەكانی هەرێمی كوردستان، هێندەی پێویستی بە ئیرادەی سیاسی هەیە، هێندە كەسەكان ڕۆڵ نابینن، چونكە هەرێم و خەڵك ئەزموونی هەموو لایەكی بینی‌و ناشزانرێت كە ئایا ئەو ئیرادەیە دەگەڕێتەوە كە كابینەكانی رابردوو لەدەستیان داوە یان نا؟.

ئەوەی دیارە ئەوەیە كە پارتی یاریزانێكی هەستیاری خستۆتە گۆڕەپانی یارییەكە بۆ ئەوەی گرەنتی سەركەوتنی بۆ بكات دەبێت ئەو وەك حزب قوربانی بدات و نەرمی بۆ لایەنەكانی تر بنوێنێت، ئەگەرنا مەرج نییە سەركەوتن بۆ كابینە تازەكە بەدەست بێنێت،قوربانییەكەش بریتیە لەچارەسەری كێشە ناوخۆییەكان‌و كاركردن بۆ یەكڕیزی نێو ماڵی كوردی‌و تێپەڕاندنی ئەو بەستەڵەكەی كە ئێستا لەنێوانی پارتی‌ و یەكێتی و پارتی و لایەنەكانی تر هەیە.

ئەمە نەكرێت بارزانی كوڕ ناتوانێت بەرگەی ئەو هەموو قەیرانانە بگرێت و كابینەی تازەش تەنیا ژمارەكەی لەوانی تر جیاواز دەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

گوتاری جەمال نەبەز

عەتا قەرەداخی

(بڕگەیەك لە لێكۆڵینەوەیەك بەناوی گوتاری مێژوویی د. جەمال نەبەز )- بەرگی سێیەمی گوتاری ناسیونالیزم
یەكێك لەو نووسەرانەی كورد كە هەر لەسەرەتای نووسینیەوە وەكو رابەری بیری كوردایەتی خۆی نمایش كردووەو هەم خۆیی و هەم شوێن كەوتووەكانی وەكو یەكەمین كەسی بواری كوردایەتی لە چوارچێوەی نووسین و بیركردنەوەدا دەیناسێنن. ئێمە هەوڵدەدەین بە پشتبەستن بە شیكردنەوەی بیروبۆچوون و تێڕوانینەكانی لەو كتێب و وتارانەدا كە نووسیوونی ئاخاوتنی پێگەی ئەم نووسەرە بكەین و لەوێشەوە گوتاری ئەم نووسەرە دیاری بكەین و شوێنی دیدو تێڕوانینی ئەو لە چوارچێوەی گوتاری ناسیونالیزمی كوردیدا دیاری بكەین.
ئایا گوتاری مێژوویی و فیكری و كۆمەڵایەتی و سیاسی جەمال نەبەز لە كوێی گوتاری ناسیونالیزمی كوردیدایە؟ رەنگە جێگای خۆی بێت كە لە نووسینەكانی ئەم نووسەرەدا بە دوای دوو لایەندا بگەڕێین كە ئەوانیش ئەمانەن:
یەكەم- ئایا گوتاری ئەم نووسەرە لە رووی بارگاوی بوونەوە بە رەگەزەكانی گوتاری ناسیونالیزم بووەتە گوتارێكی نەتەوەیی خاوەن شووناس؟ كە مەبەست لەوەش هەڵگرتنی خواستی سەربەخۆیی و پرۆژەی بنیادنانی دەوڵەتی كوردیە؟
دووەم- ئایا ئەگەر گوتاری ئەم نووسەرە بارگاوی كراوە بە كۆی رەگەزەكانی ناسیونالیزم، گوتارێكی بابەتی كراوەی دیموكراسی ئازادی بڕوابووە بەوەی كە كوردیش وەكو هەر پێكهاتەیەكی تری نەتەوەیی وایەو، نە لەوانی تر باشترەو نە لە پێش ئەوانی تریشەوەیەو نە لەوانی تریش كەمترە، بەڵام پەراوێزخستن و ژێردەستەیی خستوویەتیە دوای ئەوانی ترەوە.
ئایا ئەم گوتاری جەمال نەبەز چۆن سەیری نەتەوەكانی تر دەكات بە تایبەتی نەتەوەكانی ئەو دەوڵەتانەی كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، یان كوردستانیان داگیر كردووەو وەكو كۆلۆنیالستی كوردستان سەیر دەكرێن؟ ئایا رەگەزەكانی داخران و تووندوتیژی نەتەوەیی یان بە شێوەیەكی تر رەگەزو خاسێـەكانی شۆڤێنیزم لە پێكهاتەی گوتاری ئەم نووسەرەدا دەبینرێن یان نا؟
بێگومان گوتاری كوردی ئەو گوتارەیە كە جیاوازە لە گوتاری ئەوانی تر، ئەویش بە پێی بارودۆخی كۆمەڵایەتی و مێژوویی و سیاسی و كەلتووری و لەسەرووی هەمووشیەوە بەپێی باری ئابووری كۆمەڵگە چونكە ئەوەی رۆڵی سەرەكی دەبینێت دەرخستن و پەرەسەندنی هەست و هوشیاری نەتەوەییە لە ئاستی یەكەمدا و لە ئاستی قوڵدا ئابووریە، چونكە ئابووری رۆڵی سەرەكی دەبینێت لە پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی هەر كۆمەڵگەیەكداو دەركەوتنی هەست و هوشیاری نەتەوەیش بێجگە لە هەندێ‌ باری تایبەتی وەكو ئەحمەدی خانی، لەبارە گشتی و كۆمەڵایەتیەكەیدا بەندە بە قۆناغێكی دیاریكراوی گەشەی كۆمەڵایەتیەوە كە ئەویش دەركەوتنی چینی ناوەند یان بۆرژوای نیشتیمانی و پیشەسازیە كە ئەویش بەرهەمی درووستبوونی ئابووری شارە، مەبەست لە ئابووری شاریش دەركەوتنی پیشەسازی و پەیوەندی بەرهەمهێنانی ئەو قۆناغەیە كە ئەویش پەیوەندی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریە. هەست و هوشیاری نەتەوەیی بە شێوە سرووشتیەكەی لەم قۆناغە مێژووییەدا سەرهەڵدەدات.
دیارە ئاشكرایە گوتاری ناسیونالیزمیش بە بێ هەستی نەتەوەیی و هوشیاری نەتەوەیی و گەیشتنی نەتەوە بەو ئاستەی كە پرسیاری خۆناسین و خۆجیاكردنەوە لەوانی تر لە خۆی بكات مانایەكی نابێت، چونكە ئاشكرایە ناسیونالیزمی خاوەن شووناس بریتیە لە پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی، ئەو پرۆژەیەش بكەرو هەڵگرو جێبەجێكەرەكەی لەباری سرووشتیدا چینی ناوەندە.
لێرەوە ئەو پرسیارە سەر هەڵدەدات ئایا گوتاری كوردی جەمال نەبەز لەسەر بنەمای ئەم تێزە مادیە واقیعیە سەیری كوردو ئایندەی كورد دەكات یان لە دەرەوەی ئەم بنەما مادیەو لە بۆشایی ئایدیاو لە روانینی پەیوەستكردنی مەسەلەی نەتەوایەتیەوە بە بنەمای خۆڕسكی یان غەریزەوە سەیری ئەو بابەتە دەكات؟ ئایا گوتاری ناسیونالیزم لە روانینی ئەمەوە گوتارێكی جەماوەریی كۆمەڵایەتیە یان تەنیا گوتاری دەستەبژێرو تاكە كەسە؟ لە كاتێكدا ئاشكرایە كە ناسیونالیزم وەكو ئایدیۆلۆژیای بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی جەماوەری سەیر دەكرێت كە هەموو كۆمەڵگە یان پێكهاتەكانی كۆمەڵگە یەكدەخات و یەكبوون و یەكێتی نەتەوەیی پێكدەهێنێت و جەماوەر ئاراستە دەكات و رابەرایەتی ئەو بزوتنەوە كۆمەڵایەتیە جەماوەرییە دەكات بەرەو پێكهێنانی دەوڵەتی نەتەوە.
گەوهەری بیروبۆچوونی جەمال نەبەز لەو تێزەدا كۆدەبێـتەوە كە بەناوی ( هێندێك لە كێشە بنەڕەتیەكانی قوتابخانەی كوردیی سۆسیالیزم) خستوویەتیە روو بڵاوی كردووەتەوە.
لەو تێزەدا نووسەر باس لە بوونی یان دامەزراندنی قوتابخانەیەكی كۆمەڵایەتی تایبەتی بە كورد دەكات بە ناوی قوتابخانەی كوردیی سۆشیالیزم، لێرەدا چەند پرسیارێك سەرهەڵدەدات، ئایا لە رووی راستیەوە دەشێ قوتابخانەیەك هەبێت بەو ناوەوە؟ ئایا تایبەتكردنی سۆشیالیزم بە كورد یان سۆشیالیزمی كوردی چی دەگەیەنێن؟ ئایا ئەم سۆشیالیزمەی نووسەر باسی دەكات هەمان ئەو سۆشیالیزمەیە كە لە تیۆریی ماركسیزمدا هاتووەو باس دەكرێت و وەكو قۆناغێكی دیاری ژیانی كۆمەڵایەتی سەیر دەكرێت كە تیایدا جۆرێك لە یەكسانی و عەدالەت بنەمای بەڕێوەبردنن.
ئایا لە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتووی پەراوێزیی گەشە نائاسایی وەكو كۆمەڵگەی كوردیدا تا چ ئەندازەیەك ئەگەری درووستبوونی نەك قۆتابخانەی سۆشیالیزم، بەڵكو ئەگەری ئەوە هەیە كە سۆشیالیزم بنیاد بنرێت؟ ئایا لە بنەڕەتەوە قسەكردن لەسەر سۆشیالیزمی كوردی روویەكی ریالیستانەی هەیە یان لە چوارچێوەی خەیاڵ یان یۆتۆپیادا دەبێ سەیر بكرێت؟ ئایا ئەو سەرچاوانەی كە نووسەر بۆ بنیادنانی تێزەكەی وەكو پایە سەیریان دەكات چین؟
یەكێك لەو پایە سەرەكیانەی كە نووسەر دەیكاتە بنەما بۆ تێزەكەی كە بیریتیە لە قوتابخانەی كوردایەتی سۆشیالیزم ئایینی زەردەشتیە، لەم بارەوە نووسەر دەڵێت: بنچینەی تیۆری بیری سۆشیالیستە كوردەكان، پشتی بە كەلتووری كۆنی كورد بەستبوو، كە بەشێكی ئەمە لە “یەكێتی “ی سێ كوچكەی “بیرو قسەو كردەوە”ی زەردەشتدا دەبینرێ‌.
پەیامبەرو رێنیشاندەری كوردو ئێرانییە كۆنەكان و فەیلەسووفی رۆژهەڵات، زەردەشت بۆ وەدەست دانی ئامانجی ئایینەكەی خۆی، فەلسەفەیەكی سێ كوچكەی بنیات ناوە:”بیری باش و وتەی باش و كردەوەی باش(1).
لێرەدا باسی ئەوە ناكەین كە تا چ ئاستێك درووستە پێداگری لەسەر ئەوە بكرێت كە زەردەشت پەیامبەری كورد بووەو تا چ ئاستێك راستە كە ئایینی زەردەشتی بە زمانی كوردی هاتووە، بەڵام ئەوەی ئاشكرایەو جێگای گومان نیە ئەوەیە كە ئایینی زەردەشتی لە پێش هاتنی ئایینی ئیسلامدا، باشتر بڵێین لە پێش فەتحی ئیسلامی و گەیشتنی بە سەرزەمینی ئێران، زۆرێك لە دانیشتوانی ئەو سەرزەمینە شوێنكەوتووی ئایینی زەردەشتی بوون، كە كوردیش وەكو بەشێك لە گەلانی ئێرانی، دیارە زیاتر شوێنكەوتووی ئەو ئایینە بووە.
دیارە بە پێی سەرچاوە مێژووییەكان ئایینی زەردەشتی ماوەیەكی زۆر وەكو ئایینی ئەو سەرزەمینە ماوەتەوە، بۆیە جێگای پرسیارە بۆ دەبێ بەو ئاسانیە لەبەردەم ئایینی نوێی ئیسلامدا هەرەسی هێنابێت و خۆی رانەگرتبێت؟ راستە ئیسلام بە هێزو لە رێگای هێزەوە كە ئەویش لە پرۆسێسەكانی فەتحدا خۆی بینیووەتەوە بڵاوبووەتەوەو گەیشتووەتە زۆر شوێنی ئەو جوگرافیایەی كە دواتر بە جوگرافیای جیهانی ئیسلامی ناوبراوە، بەڵام ئایا چ هۆكارێك لە پشت ئەو سەركەوتنە گەورەی ئیسلامەوە بووە بۆ دەسەڵات كردن بەسەر جوگرافیای فراواندا لە چوارچێوەی ئەوەشدا جوگرافیای پێشتری ئایینی زەردەشتی؟
بەهەرحاڵ با لە روانگەیەكی ترەوە سەیر بكەین، ئایا ئەگەر بڕوا بەوە بهێنین ئەوەی بە ناوی قوتابخانەی كوردیی سۆشیالیزمەوە باس دەكرێت، رێبازێك بێت بۆ زیندوكردنەوەی رابردوویەك كە گریمان كورد لەو رابردووەدا بوونێكی تری هەبووە، دەشێ لە رێگای گەڕانەوەوە بۆ ئایین ئەوە بەئەنجام بگات.
واتە ئایا دەشێ ئایین وەكو پایەی بنیادنانەوەی كەسێتی كوردی رۆڵ ببینێت؟ ئێمە پێشتر باسی ئەوەمان كردووە كە لە پرۆژەیەكی بەرفراواندا كە بە پرۆژەی رێنیسانسی نەتەوەیی ناومان بردووە، دەشێ سوود لە كۆی توخم و رەگەزە پەیوەستەكان بە نەتەوەوە وەربگیرێت، كە ئایینیش وەكو یەكێك لەو رەگەزانە سەیر دەكرێت و دەشێ هەندێ‌ بنەمای ئەرێنی تێدا بێت كە لەو رووەوە سوودیان لێوەربگیرێت و دەوریش ببینن.
بەڵام كردنی ئایین بە بنەمای سەرەكی یان تاكە بنەما بۆ بنیادنانی قوتابخانەیەك كە بە قوتابخانەی كوردی سۆشیالیزم ناو دەبرێت جێگای پرسیارە، سۆشیالیزم بنەمایەكی مادییانەی هەیەو ئاشكراشە ئایین بابەتی ئایدیالیستانەیەو لەگەڵ سۆشیالیزمدا یەكگرتنەوەیان ئاسان نیە، ئەگەر ئەم قوتابخانەیە بڕوا بەو یەكسانیە بهێنێت كە لە ئاییندا بە ناوی عەدالەتەوە باس دەكرێت ئەوە بۆچوونێكی خەیاڵیە چونكە پێكهاتەی هەموو ئایینێك پێكهاتەی هەرەمیە، واتە خودا لە لوتكەی هەرەمەكەدایەو پەیامبەریش لە خوار خوداوە و لەسەر زەوی نوێنەرایەتی ئەو دەكات و خەڵكیش بنكەی هەرمەكە پێكدەهێنن.
لە نێوان بنكەی هەرەمەكەو خودادا كە لە لوتكەدایە ماوەیەكی درێژو چەندین پنتی دابەشبوونی دەسەڵات هەیە، وەكو پێگەی پەیامبەر، پێگەی پیاوانی ئایینی و پەرستگا، پێگەی یاساو رێسا ئایینیەكان هەن و هەموو ئەمانەش دەسەڵات بەسەر بنكەی هەرەمەكەدا دەسەپێنن و ئاراستەی فەرمانیش هەمیشە لەسەرەوە بەرەو بنكەی هەرەمەكەیە واتە فەرمان یەك ئاراستەی هەیەو بنكەی هەرەمەكە تەنیا دەبێ گوی بگرێت و جێبەجێ بكات، كەواتە ئەمە لەگەڵ كوێی سۆشیالیزمدا دەگونجێت؟ بۆیە لێرەوە بە دەربڕینێكی زۆر سادە دەتوانین بڵێن لە نێوان سۆشیالیزم و ئاییندا هیچ پەیوەندییەكی ئەوتۆ درووست نابێت، ئیتر چۆن دەشێت بنامەی ئایین هەر ئایینێك بێت بكرێت بە پایەی قوتابخانەی سۆشیالیزمی كوردی. ئاشكرایە كە ئایینەكان بە گشتی لە رووی بنیادو روانین و شێوەی كاركردنەوە نزیك بن لەیەكترو هەمووشیان بنەمایەكی ئایدیالیستانەیان هەیەو لەگەڵ رۆح مامەڵە دەكەن كە سۆشیالیزم لەگەڵ بوویەكی مادی مامەڵە دەكات، بۆیە لێرەوە ئەگەر قسەیەكیش لەسەر ئەوە بێـت كە ئەمەی دكتۆر جەمال نەبەز ناوی دەبات بە قوتابخانەی سۆشیالیزمی كوردیە پشت بە ئایین دەبەستێت ئەوا دەبێ لێرەوە ئاماژەیەك بۆ سۆشیالیزمی خەیاڵاوی یان سۆشیالیزمی یۆتۆپی بكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا مولزەمە؟

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

زۆرینەی ئەو سکاڵا و داوایانەی کە ئاراستەی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا دەکرێن لەلایەن تاکە کەس یان کۆمەڵێک خەڵک یان ڕیکخراوی کۆمەڵی مەدەنی دژ بە دەوڵەتەکەیانە کە مافەکانیانغ پێشیل کردووە. هەر وەک پێشتر رەیحان یاڵچنداغ، پارێزەری هاوسەرۆكەكانی پێشوو و پەرلەمانتارانی زیندانیكراوی هەدەپە لەبارەی دۆسیەی زیندانیكردنیانەوە  پێنج سكاڵای لە دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا تۆماركردبوو.بە تایبەت دۆسیەی  دمیرتاش یەکێکە لە دوو هاوسەرۆکانی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە)، و لە مانگی 11 ی ساڵی 2016 بەهۆی ئەوەی گوایە پەیوەندی بە پەکەکەوە هەبووە دەستگیر کرا. ئەو نکوڵی لە هەموو ئەو  تاوانانە  دەکات کە خراوەتە پاڵی و دەڵێت دۆسێکانی کەلەدژم تۆمار کراوە تەنها مەبەستی سیاسین. وهیچیتر.لە مانگی 6 ی ڕابوردوو لە زیندانەوە خۆی هەڵبژاردن بۆ پۆستی سەرۆکایەتی تورکیا و سێهەمی هێنا لە سەدا 8.4 دەنگی بەدەست هێنا.

دادگاکەش هەر پاش وەرگرتنی سکاڵەکە و وەرگرتنی قسەی هەردوو لا کە تورکیاش وەڵامێکی دوروودرێژی ١٣٠ لاپەڕەیی هەواڵەی داگاکە کربوو،ئیتر دادگا  دەس بەلێکۆڵێنەوەی خۆی کرد،دادگا توانی زانیاری تەواو وەدەس بخات لەو شوێنا نەی کە پێوستە. هەڵبەتە دانیشتنی دادگا  ئاشکرایەو نهێنی نیە، مەگەر لەحالەتی زۆر پیوست دانیشتنەکان بکەنە نهێنی، هەموو دانیشتنەکان  بەکۆنوس دەنوسرێتەوە  هەڵدەگیرێ، لەدرێژەی دادگاییدا هەوڵ ئەدرێ لایەن ناکۆکەکان ڕێک بخەن، لەدوای دەرجونی حوکمی کۆتایی لە فەرمانگەی گەورە،ئیتر گوێ ناگیرێ  لە سکالاکاران، بڕیارەکانی  دادگا  دوای سێ مانگ لە  دەرچونیان بە  پلەی کۆتا دەگەن و دەبێ جێ بەجێ بکرێن.  مەگەر لە فەرمانگەی گەورەوە  بڕیاری پێداچونەوە و تەمیز بدرێ.

ئەوە بوو  خۆشبەختانە دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا  بە فەرمی وەڵامی دانەوە،داوای لە تورکیا کرد ڕێبەری سەر بە کوردەکان سەلاحەدین دمیرتاش ئازاد بکات، و فەرمانیدا دەستگیرکردنەکەی لە ساڵی 2016وە بە تاوانەکانی تیرۆر بەناڕەوا لەقەڵەمدا وە ووتی دەسگیرکردنەکەی هەوڵێک بووە بۆ ” کپکردنی دەنگی جیاواز”.

ئەو دادگایەی ئەوروپا دانیشتن لەسەر ئەو دۆسێیانە دەکات کە گوایە سەرپێچی ڕێککەوتنی ئەوروپان لەسەر مافەکانی مرۆڤ کردووە کە تورکیا خۆشی مۆری کردووە. بڕیارەکانی ئەم دادگایە دەبێت لەلایەن وڵاتانی ئەندامەوە جێبەجێ بکرێن. لە ڕابوردوودا ڕوسیای ئەندام تیایدا بڕیارەکانی جێبەجێ کردووە.

هەر دوای ئەوەی کە بۆ دادگا دەرکەوەت کە دەمیرتاش بێتاوانە دادگاکە ڕایگەیاند فەرمانی دا بە تورکیا بڕی 10 هەزار یۆرۆ وەکو قەرەبوو بدات بە دمیرتاش و 15 هەزار یۆرۆش بۆ خەرجییە  .یاساییەکانی.خۆ ئەگەر تورکیا بێ عاری کردوو نەچووە ژێرباری بڕیارەکانی دادگا ئەو دەوڵەتانی ئەندام بەپێی مادی 46  کە واژۆیان کردوە دەبێت پابەندی بڕیارەکانی دادگا بن،لیژنەی ئەنجومەنی وەزیران بەرپرسە لە چاودێڕی و جی بەجێ کردنی بڕیارەکانی دادگا، هەروەها لێژنەی ئەنجومەنی وەزیران سەرپەرشتی گۆرانکاریەکانی یاساکانی ولاتانی ئەندام دەکات  تاکو گونجاو بێت لەگەڵ یاساو ڕێساکانی دادگادا.

(المادة 46 القوة الإلزامية والتنفيذية للأحكام 1 – تتعهد الأطراف السامية المتعاقدة بأن نحترم الأحكام النهائية للمحكمة في النزاعات التي تكون فيها طرفا فيها . 2 – تبلغ لجنة الوزراء بالأحكام النهائية ، وتسهر على تنفيذها ).

بەڵام ئەردۆغان وەک پیشەی هەمیشەیی بڕیارەکەی دادگای ئەوروپای بۆ ئازادکردنی سەلاحەدین دەمیرتاش رەتکردەوە و ڕایگەیاند ناچینە ژێرباری بڕیاری ئەو دادگایە،ووتی هەڵمەتێک ئەنجامدەدەن بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو بڕیارە.

 رەزا تورمەن پەرلەمانتاری جەهەپە لە ئیزمیر، کە خۆی دادوەری دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بووە وەڵامى ئەردۆغانى دایەوە و لەوبارەیەوە بە ئاژانسى هەواڵی فورات (ANF)ى راگەیاند، ئەو بڕیارە هەم بۆ دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و هەم بۆ تورکیا و هەم بۆ دەمیرتاش گرنگە.

تورمەن رایگەیاند، سەرباری ئەوەى لە پرۆتۆکڵی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپادا لەبارەى مافی هەڵبژاردنەوە شیکارییەکى سنووردار هەیە، بەڵام ئەوە جاری یەکەمە لەسەر زیندانیکردنى سیاسەتمەدارێک ئاماژە بە پێشێلکردنی مافەکانى و پێشێلکردنى مافی کەسێکى هەڵبژێردراو دەکرێت. تورمەن راشیگەیاند، دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا رایگەیاندووە، ئەو دادوەر و دادگایانەى بڕیاری دەستگیرکردنى دەمیرتاشیان دەرکردووە بەڵگەى پێویست و روونیان نییە و ئەوەش پێشێلکردنى پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا (PMME)یە.

تورمەن باسی ئەوەشیکرد، سەرنجڕاکێشترین لایەنى بڕیارەکە ئاماژەکردنە بە خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافەکانى مرۆڤی ئەوروپا و بەوەش لێکۆڵینەوە و شیکاری بۆ ناوەرۆکی سیاسیى دۆسیەکەى دەمیرتاش کراوە.

تورمەن لەبارەى گرنگیى خاڵی ١٨ەوە وتى “دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بە بڕیارەکەى لەسەر خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا، بەشێوەیەکى روون و کراوە ئەوەى دەستنیشانکردووە، کە یاساکان لە تورکیا بۆ بێدەنگکردنى ئۆپۆزسیۆن بەکار دەهێنرێن، دادگەکان سەربەخۆی نین و دەمیرتاش نەک بەپێى یاساکان، بەڵکو لەبەر هۆکاری سیاسی دەستگیرکراوە، بۆیە بڕیاریداوە بە خێرایى ئازاد بکرێت”.

بڕیاری جێبەجێکاری یەکێتیى ئەوروپایە و دەکرێت ببێتە بڕیار و تورکیا مولزەم بکرێت :-

+مادام وڵاتانى ئەندام لە ئەنجوومەنى ئەوروپا ئەوەیان قبوڵکردووە کە بڕیارەکانى دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا جێبەجێ بکەن پێشێلکردنی قبوڵکراونیە و جێبەجێکردنی مادە ٤٦ ی ئاماژەبۆکاو بەسەریدا

+ئەرک و بەرپرسیارێتیى تورکیایە ئەو بڕیارانە جێبەجێ بکات. ئەگەر بڕیارەکە جێبەجێ نەکات گوشارەکانى سەر خۆی زیاتر دەکات.

+ئەگەر تورکیا بەپێى ئەو بڕیارە نەجوڵێتەوە و دەمیرتاش لە زینداندا بهێڵێتەوە ئەوە بەو مانایە دێت، ئەوەى قبوڵکردوووە، کە دەمیرتاش بەپێى یاساکان دەستگیرنەکراوە، بەڵکو بە بڕیارى سیاسی دەستگیرکراوە”.

+دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا لە بڕیارەکەیدا لەبارەى دەمیرتاشەوە سەرنجی خستووەتە سەر پەرلەمانتارە زیندانیکراوەکانى تر و بۆ ئەوەش بڕیارەکە دەبێتە بڕیارێکى نمونەیى.

+ڕاستە  حکومەتی تورکیا ئازادە دەتوانێ بە هیچ لایەکەوە نەبەسرێیتەوە بەڵام ئەگەر بابەتەکە وەک یاسای لێ هاتبێت و مادەیەکی یاسایی لەسەر هەبێت ئەوا ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.

+لە دووا وادەی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەم دادگایە ئەگەر تورکیا هەر نەچووە ژێرباربۆ ئازاد کردنی دەمیرتاش ئەوە پێدەچێت هەنگاوەکانی مولزەمکردن بگۆڕێت بە کردارەکی وەک:-

١-دوور خستنەوەی تورکیا لەئەندامێتی ئەم دادگایە

٢-ناردنی کۆپیەکی بڕیارەکە بۆ سەرجەم ووڵاتانی ئەندام

٣-ناردنی بۆ ناوەندەکانی بڕیار ودەزگاکانی ڕاگەیاندن

ئەمە وێڕای ووروژاندنی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی جیهانی و نێوخۆیی و جوڵەی زیاتری هێزە ئازادیخوازەکانی ناوخۆ و دەرەوە لەلایک و وورووژاندنی کەس وکاری دەیان هەزار زیندانی کە بێتاوان لەئێستادا لە زیندانە تاریکەکانی تورکیا ژیانی کولە مەرگی بەڕێ دەکەن.

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین