ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

سلێمانی ، شارێک مغضوب عليه 

هونەر تۆفیق

قاجاریەکان لە ئەرزڕۆمی دووەمدا ١٨٤٧ ، سلێمانیان گۆڕیەوە بە موحەمەڕە لەگەڵ عوسمانیەکاندا . ئەوە سەرەتای کەوتنی ئیمارەتی بابان – سلێمانی بوو .

کە ئینگلیزەکان ویلایەتی موسڵیان بەستەوە بە عێراقەوە ١٩١٨ ، سلێمانی لە دیدی ئینگلیزەوە شارێکی مغضوب علیە بوو ، بە فەرمانی چەرچل کە ئەوکات ١٩٢١ وەزیری بەرگری بەریتانیابوو بە بۆمبی کیمیایی سلێمانی – بازیان یان بۆردمان کرد ( یەکەمین جاربوو بەریتانیەکان چەکی کیمیایی بەکاربهێنن و لە سلێمانیدا ئەزموونیان کرد) تاساڵی ١٩٣٦ سلێمانی ڕازی نەبوو بە عێراقەوە بیبەستنەوە   چەند جەولەیەک شەڕ و هێرشی سوپای عێراق بۆ سەر سلێمانی بەردەوام بوو .

لە حکومەتی کۆماریەکاندا ١٩٦٣ ، سلێمانی کرایەوە شارێکی مغضوب علیە و زەعیم سدیق کوشتارێکی زۆری تیادا کرد .

حکومەتەکەی سەدام زۆرترین غەزەبی لە سلێمانی گرتبوو ، زۆرترین شاڵاوەکانی ئەنفال و کیمیایی بارانەکەی لەسنووری ئەو پارێزگایەدا ئەنجامدا .

لە سەردەمی حکومەتی کوردیدا ، سلێمانی لە ڕای حیزبەکانی کوردستاندا هێشتاکە مغضوب علیە یە و ساڵ بەساڵ زیاتر فەرامۆش و چەپەک دەکرێت .

– لە لایەن پارتی یەوە سلێمانی مغضوب علیە یە ، چونکە پێ ی وایە باڵی مەکتەب سیاسی لەو شارەوە جیابوونەوە و لە هەڵبژاردنەکانیشدا لەو سنوورە لە ١٠٠ هەزار دەنگ زیاتر ناهێنێت . 

– لە لای ئیسلامیەکانەوە سلێمانی مغضوب علیە یە ، چونکە پێیان وایە سلێمانی شاری کفر و فسق و فەسادە ، بنکەی عیلمانیەکان لەوەێوە دەستپێدەکات .

– لە لای یەکێتی یەوە سلێمانی مغضوب علیە یە ، چونکە پێ ی وایە لە ٢٠٠٩ دا ، لەبەر گۆڕان پشتی کردە یەکێتی و لە ٢٠١٤ دا گۆڕانی کردە شەریکە بەشی یەکێتی لە سلێمانیدا .

– لەلای گۆڕان سلێمانی مغضوب علیەیە ، چونکە دەڵێن لە هەڵبژاردنی ٢٠١٨ ئەگەر سلێمانی بەشداری چالاکی هەڵبژاردنی بکردایە و دەنگی زۆرینەی بە ئێمە بدایە ، ئێمە ١٢ کورسیمان نەدەهێنا و ناچار نەدەبوون سازش لەگەڵ پارتیدا بکەین .

– لەلای هاوپەیمانی جاران ( سەرۆک کۆماری ئێستا )سلێمانی مغضوب علیە یە چونکە پێ ی وایەسلێمانی لە کاتی جیابوونەوەی لە یەکێتی، پشتیوانی لێنەکرد .

ئەم غەزەبەی لە سلێمانی گیراوە ، هەر لایەک بە جۆرێک تۆڵەی خۆی لەو سنوورە دەکاتەوە . جگە لەوەی ئابووریەکەی داتەپیوو و ڕوو لە مردنە ، ڕێژەی بێکاری لەو سنوورەدا لە سەروی لە سەدا ٣٧ ەوەیە ، پێگە سیاسیەکەشی کۆتایی پێهاتووە . لەهەردوو حکومەتی هەرێم و عێراقدا ، بەشداری پێکردنی سلێمانی لە سەدا یەک تێپەڕ ناکات .

لەهەموو کایەکاندا سلێمانی لە پاشەکشەی گەورەی مەترسیداردایە . رۆشنبیری ، ژینگە ، ئابووری ، سیاسی ، خزمەتگوزاری .. هتد ، سەرەتای شکستێکی کەرەساتباری لێ چاوەڕوان دەکرێت .

ئەگەر سلێمانی خۆی لەم متبوون و سڕیە ڕزگار نەکات و بەخۆی هەوڵی دۆزینەوەی صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ نەدات ، بەمشێوەیەی ئێستا هەر لە چاوەڕوانی اهدنا الصراط المستقيم دا بێت ، لەناو ئەو هەموو غەزەبەدا بەرگەی چوار ساڵی تر مانەوە ناگرێت و بۆ هەتا هەتایە دەکوژێتەوە و کۆتایی پێدێت .

وتار

هۆکارە گرنگەکانی دروستبوونی لۆد لە شەقامەکانی شاری سلێمانی

*کاروان محمد صدیق

سەرلەبەیانی ئەمڕۆ لەیەکەم رۆژی کردنەوەی دەرگای قوتابخانەو خوێندنگا و زانکۆو پەیمانگاکان گرفتی هاتووچۆ لە بەشی زۆری شەقام و یەکتربڕو گۆڕەپانەکان بەدی دەکرا، لەهەندێک شوێن گەیشتە خنکانی هاتووچۆ وەلەکاتی تەواو بوونی دەوامی ئەو شوێنانە هەمان گرفت بەدی کرا، لۆدو قەرەبالغییەکی زۆر دروست بوو، وە هۆکاری دروستبوونی ئەم گرفتە بۆ چەند خاڵێک دەگەڕێتەوە:

1. زۆربوونی ژمارەی ئۆتۆمبێل کە ئامارەکان دەری دەخەن تۆماری ئۆتۆمبێل لە ئێستادا (٥٥٢،٧٨١) ئ ئۆتۆمبێل تەنها لە پارێزگای سلێمانی تۆمارکراوە جگە لە ئۆتۆمبێلە میرییەکان، ئەمە جگە لەوەی کە رۆژانە ژمارەیەکی زۆری ئۆتۆمبێلی شارەکانی تری هەرێمی کوردستان، شارەکانی تری ناوەڕاست و خوارووی عێراق سەردانی شاری سلێمانی دەکەن، وە تەنها لە شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵ (٢٠١٩) تۆماری یەکەمجاری ئۆتۆمبێل لە هاتووچۆی سلێمانی (٢٦،٤١٥) ئۆتۆمبێل تۆمار کراوە، لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە ئەویش ئەوەیە کە ئەم ژمارە ئۆتۆمبێلە لەگەڵ ژمارەی دانیشتوان و دۆخی ئێستای شەقامەکان دەگونجێت!
2. هاوکات لەگەڵ زۆربوونی ژمارەی ئۆتۆمبێل پڕۆژەی گرنگی ستراتیجی لە شاری سلێمانی بەدی ناکرێت، شەقام و گۆڕەپان و یەکتربڕو ڕێگاوبانەکان تا ڕادەیەک هەمان دۆخی ساڵانی پێشووتریان هەیە، فراوان بوون و نۆژەنکردنەوە بە پێی پێویست بەدی ناکریت.
3. نەبوونی پڕۆژەی گرنگ لە بواری هاتووچۆ کە هاوکار و یارمەرتیدەر بێت بۆ بەردەوام بوونی جوولەی هاتووچۆ و دروست نەبوونی لۆدو قەرەبالغی، وەک دروست کردنی (ئەندەرپاس، ئۆڤەرپاس و نەفەق)
4. خراپی سیستەمی گواستنەوەی گشتی لە هەرێمی کوردستان و شاری سلێمانی بۆیە هاوڵاتییان بە گشتی بۆ هەموو کارەکانی خۆیان ئۆتۆمبێلی تایبەتی بەکار دەهێنن، وە ئەمڕۆ ئەم هۆکارە بە ئاشکرا بەدی کرا کە دایکان و باوکان ئۆتۆمبێلی خۆیان بەکارهێنا بۆ گواستنەوەی قوتابییەکانیان وە ژمارەیەکی زۆری ئۆتۆمبێل لە شەقامەکان بەدی کراو بووە هۆی دروست بوونی لۆدو قەرەباڵغی.
5. باش دیراسەنەکردنی ئەو پڕۆژانەی کە لەبواری هاتووچۆ لە ماوەی رابردوو لە شاری سلێمانی ئەنجام دراوە وە دیارینەکردنی بەدیلی گوونجاو بۆ ئەو پڕۆژانە بە نموونە دانانی ترافیکی پەڕینەوەی پیادەکان لە هەندێ لە شەقامەکان بووەتە هۆی دروستکردنی لۆدو قەرەباڵغی، دەکرا لە رابردوو پێشبینی ئەم حالەتانە بکرایە لە جیاتی دانانی ترافیک پردی پەڕینەوەی کارەبایی دابنرایە.

هەروەها دروستکردنی تاسەی دەستکرد (لەمپەری دەستکرد) کە ئامانج لە دانانی کەمکردنەوەی خێرایی و رووداوی هاتووچۆیە بەڵام لە هەندێ لە شەقامەکان بووەتە هۆی دروستکردنی لۆدو قەرەباڵغی.
6. هاتووچۆکردنی ئۆتۆمبێلی بارهەڵگری گەورە بۆ گواستنەوەی سووتەمەنی و کەل وپەلی بیناسازی و…هیتر لە شەقامەکان لەکاتی دەستپێکردنی دەوامی فەرمی و لەکۆتایی دەوامی فەرمی هۆکارە بۆ دروست بوونی لۆد لەسەر شەقامەکان.
7. کار نەکردن و دەست پێنەکردن لە دروستکردنی پڕۆژەی شەقامی ١٠٠ مەتری شاری سلێمانی کە دەکرێت بڵێین بە دروستکردن و تەواوکردنی ئەم پڕۆژەیە بەشێکی باش لە گرفتی لۆدو قەرەباڵغی شاری سلێمانی چارەسەر دەکرێت.
8. زیادەڕەوی (تجاوز) لەسەر شۆستەو شەقامەکانی ناوشار وە زیادبوونی ئەم سەرپێچییە بە ئاشکرا بەدی دەکرێت.
9. کار نەکردن بەپێی پێویست بە پڕۆژەی ماستەرپلانی شاری سلێمانی، دروستکردنی چەندین پڕۆژەی گەورە لەسەر یەک شەقام و لە یەک ناوچە و ڕەچاو نەکردنی ژمارەی سەردانیکەرانی ئەو پڕۆژانە، بۆ نموونە دروستکردنی چەندین قوتابخانەو خوێندنگە لە یەک شوێندا.
تێبینی/ مەرج نییە هۆکاری دروستبوونی لۆدو قەرەباڵغی تەنها بۆ ئەم خالانە بگەڕێتەوە کە ئاماژەم بۆ کردووە، زۆر هۆکاری هەیە بەڵام من ئەم هۆکارانەم لە کاتەدا بە گرنگ زانی بۆ دروستبوونی ئەم کێشەیە.

*ڕائدی هاتووچۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

  دادپەروەری كۆمەڵایەتی هەرێم لە مەترسیدایە.!

* لوقمان مستەفا ساڵح

 

هەرچەندە یەکسانی و دادپەروەری لە زانستە مروڤایەتیەکاندا شتێکی ڕەها نیە بەڵکو ڕێژەییە،بەپێی سیستەمی بەڕێوەچوونی هەر ووڵاتێک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی کە دەگۆڕێت،بەڵام لەهەمان کاتیشدا دوانەیەكی لێک دانەبڕاو و گرنگی دەستەبەركردنی ئەو دادپەروەرییەن کە پێی دەوترێت دادپەروەری کۆمەڵایەتی،بێگوومان بنەمای دەستە بەركردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی دەگەڕێتەوە بۆ سەروەری یاسا‌یەکی دادپەروەرانە و پیادەكردنی سەرجەم بەندەكانی، بەبێ هەڵاوێركردن لەسەر بنەمای جیاکاری كە تاكێك لە تاكێكی تر یان گروپێك لە گروپێكی تر جیابکاتەوە . بەم پێیەش سەرجەم تاكەكانی كۆمەڵگایەك لە بەردەم ئەو یاسایانەدا یەكسان‌ و وەک یەک دەبن . ئەو یاسایەش كاتێك سەروەری خۆی دەپارێزێت كە ‌لەسەر بنەمای جیاوازیکردن‌ و بەرژەوەندی هێزی بەهێز نەهاتبێتە كایەوە‌ و بەرهەمی چین و گروپ و سەردەست‌ و بەتواناكانی كۆمەڵ نەبێت .

 بە داخەوە تا ئێستا لە هەرێمی كوردستاندا پرۆسەی دادپەروەری كۆمەڵایەتی لە لوتکەی خراپیدایە، بۆتە كێشەیەك كە رەنگە نەوە کانی ئایندە  بە دەستیەوە گیرۆدەبن، بایەخنەدان بەو پرۆسەیە بەها پیرۆزەكانی كۆمەڵگەی كوردەواری لە ڕەگ و ڕیشەوە هەڵتەكاندەوە،ئەو سەرمایە گەورەیەی گەلەکەمان  لە دوای رزگاربوونی لە دەستی داگیركاری بەعس و دامەزراندنىی دەسەڵاتی سیاسیی خۆماڵی دەستی كەوت، تێیدا یەكسانی كۆمەڵایەتیمان پشتگوێ خست، بۆیە گەندەڵی بووەتە دیاردەو رەنگە لە داهاتوودا تووشی قەیرانێكی كەلتووری و ئەخلاقی و كۆمەڵایەتیمان بكات، كە چارەسەركردنی زۆر ئەستەم بێت.چونکە دادپەروەری تەنها خۆی لە بواری سیاسی نابینێتەوە، بەڵكو دەبێت باڵ بكێشێت بۆ ناو هەموو جومگەكانی كۆمەڵگە، لە هەرێمی كوردستانیش هەرچەندە هیچ هەنگاوێک وەک پێویست بەدی ناکرێت،بەڵام نابێت دەسەوستان لێی دانیشین،دەبێت هەوڵی پەرەسەندن و جێبەجێكردنی بدەین لە رێگەی سەروەری یاسا و چەسپاندنی سیستەمی پێشكەوتووی دیموكراتی و پشتبەستن بە بنەمای زانستی بۆ بنیاتنانی وڵات کەلە ئاست کۆمەڵگای مەدەنیدابێت، بۆیە دەبێت وەك تاكی كۆمەڵگە لە ترس و تۆقاندن بەكارەهێنانی توندوتیژی لە ژێر پاساوی نەریت و توندەڕەوی ئایین و مەزەەب دووربكەوێنەوە،هەوڵی مسۆگەركردنی زۆرترین ئازادی بۆ تاك و سەربەخۆیی وڵات بدەین، بۆ ئەوەی وەك میللەتێکی زیندوو خەون و ئاواتەکانمان بهێنینەدی،ئەویش دەبێ بایەخ بە دادپەروەری كۆمەڵایەتی بدەین.بێگومان ئامانج لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ڕەخساندن و دابینکردنی ژیانێکی پڕ لە شانازی و شەرافەتمەندیە بۆ تەواوی ھاوڵاتیانی وڵات، لەژێر سایە و سێبەری دەستوور و یاسادا .

هەر بۆیە كاتێكیش باس لە دادپەروەری كۆمەڵایەتی دەكەین، پێویستە ئەوە بزانین كە دادپەروەری كۆمەڵایەتی لە كۆمەڵگەیەكدا دێتە بەرهەم و سەركەوتوو دەبێت، كە كۆمەڵگەكە دیموكراتی بێت، كۆمەڵگەی دیموكراتیش پێویستی بە سەروەری یاسا هەیە، هەتا لەكۆمەڵگەدا یاسا سەروەر نەبێت، ناتوانین بەو كۆمەڵگەیە بڵێین كۆمەڵگەیەكی پێشکەوتوو، ئەمە بێجگە لەوەی كە یەكێك لە سیفاتەكانی دیكەی كۆمەڵگەی دیموكراتی ئەوەیە كە ئەو كۆمەڵگەیە بە دامەزراوەیی كرابێت، ئەمە بێجگە لەوەی كە ئەرك و ماف بۆ هەردوو رەگەزی نێر و مێ پێویستە وەك یەك بێت، ئەوكاتە دەتوانین بڵێین لەو كۆمەڵگەدا دادپەروەری كۆمەڵایەتی هەیە. 

پارێزەر*

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چاکسازی و دوژمنەکانی

مەجید ساڵح

ئەمە یەکەم جار نییە دەسەڵاتدارانی کوردستان جەنگی دژ بە گەندەڵی و ئەنجامدانی چاکسازی رادەگەیەنن، پێشتریش و لەسەرەتا و ناوەراستی هەموو کابینەکاندا پرسی ئەنجامدانی ریفۆرم و چاکسازی و نەهێشتنی گەندەڵی گەرم دەبێت و لە گەڵ خۆیدا هەڵایەکی میدیایی دروست دەکات و ئومێدێکی کاتیش لە ناو خەڵکدا دروست دەبێ.

ئەوەی نوێ و گرنگە لەم خولەی بانگەشەی چاکسازیەدا، ئەوەیە حکومەتی هەرێم بە پرۆژە یاساییەکەوە بە بە گوڕوتینێکی جیاوازەوە هاتووەتە پێشەوە و سورە لەسەر ئەوەی چاکسازییەکی گشتگیری و بنەڕەتی ئەنجام بدات.

راستە دەرکردنی ئەو یاسایە گرنگە، بەڵام ئەزموونی رابردوو پێمان دەڵی هەم یاساکە و هەمیش راگەیاندنی ئەنجامدانی چاکسازی و ریفۆرم، چەندین ئاڵنگاریی ناوخۆیی و دەرەکیان لەبەردەمەدایە و تێپەڕاندنیان قورسە و ئیرادەیەکی راستەقینە و یەکلایکەرەوەی دەوێ، چونکە هەرکاتێک باس لە چاکسازی دەکرێ، دوژمنەکانی چاکسازی دەکەونە خۆیان و دەیان کۆسپ و لەمپەر دروست دەکەن بۆ ئەوەی ئەو چاکسازییە سەرنەگرێ و هەر وەک دروشمێک بمێنێتەوە.

سەرەکی ترین دوژمنانی چاکسازی ئەو کەس و لایەنانەن کە بازرگانی بە چاکسازییەوەوە دەکەن. ئەمانە دروشمی چاکسازی هەڵدەگرن لە پێناوی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئێستایان یان مەرامێک کە لە داهاتوودا بەدەستی بهینن، یان بۆ تێپەڕاندنی ئەجەندا و دەسکەوتێکی سیاسی و ئابوری شەخسی یان حزبی دروشمی چاکسازی بەرز دەکەنەوە.

ئەم جۆرە شەخس و حزبانە، میدیاکان دەکەن بە سەکۆیەکی هەمیشەیی بۆ دروشم و بانگەشەکانیان و بەناوی چاکسازییەوە دروشمی گەورە و داخوازی نائەقڵانی و بەڵینی نابەجێ دەدەن بە خەڵک و لە جیاتی کارکردن، لەناو دروشم و بانەگەشەدا نوقم دەبن.

دوژمنێکی دیکەی چاکسازی کەسانی نییەت پاک، بەڵام خاوەن تێڕوانینی روکەش و ساویلکانەن. لە رابردوودا هۆکارێکی سەرەکی پەککەوتنی پرۆسەکانی چاکسازی لە هەرێمی کوردستان بەهۆی پرۆژە رووکەش و کورت مەودا و نا واقیعیەکانی ئەم جۆرە کەسانەوە بووە  ئەم جۆرە کەسانە هەندێ جار ویستویانە لە رێگەی گوشار و ئەنجامدانی هێزەوە ریفۆرم بکەم، بەڵام لەبەر نەخوێندنەوەی واقعەکە بە کارەسات کۆتایی هاتووە.

دوژمنێکی دیکەی چاکسازی بۆ حاڵەتی کوردستان، وڵاتانی دەوروبەرە. ئەمانە هەرگیز نایانەوێ لە هەرێمی کوردستاندا دەسەڵاتێکی شەفاف و خزمەتگوزار هەبێ بۆ ئەوەی نەبێتە ئولگویەکی باش بۆ کوردەکانی بەشەکانی دیکەی کوردستان و ئەو گریمانەیە درێژە پێ بدەن کە کورد هەرگیز ناتوانێ خۆی بەڕێوە ببات.

بۆیە لە هەموو حاڵەتەکاندا ئەوەی دەیەوێ چاکسازی بکات کەس دەستی نەگرتووە، دروشمی بێ کردار هەم بە زیان بۆ خاوەنەکەی و هەمیش بۆ کۆمەڵگا دەشکێتەوە..

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان