ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

گەڕان بە دوای وەهمی سەرکەوتن

مەجید ساڵح

هەر جارێک تووشی تەنگوچەڵەمەیەکی سیاسی یان سەربازی دەبێتەوە، ئەردۆگان بۆ پاراستنی ئابڕووی سیاسی خۆی دەستێک لە کورد دەوەشێنێت. بەو نیازەی دڵی هەوادارانی خۆی و هاوپەیمانە فاشیستەکانی لە ئەرگەنەکۆن و MHP خۆش کات.

دوای شکستە گەورەکەی لە هەلبژاردنی شارەوانی باکوری کوردستان و دۆڕانی لە ئەستەمبوڵ و کەوتنی یەڵدرمی پیاوی یەکەمی دەستە راستی، کێچ کەوتە کەوڵی، بە مەرامی داگیر کردنی قەندیل بە هەموو هێزێکیەوە کەوتە پەلاماردانی قەندیل و باشوری کوردستان، بەڵام بۆی نەچوە سەر کە هاوڕێکانی دوێنێی مەسەلەی دامەزراندنی حزبێکی نوێیان لە تورکیا کرد بە عەمەلی و هەنگاوەکانیان دەست پێکرد، بۆ مەشغول کردنی رای گشتی تورکیا هێزێکی زۆری لە رۆژئاوای کوردستان کۆکردەوە و ویستی پەلاماری بدات و ئەزمونی عەفرین لە کۆبانی و قامشلی و سەری کانی دووبارە بکاتەوە، بەڵام پیلانەکەی لە گەڵ پلانەکەی ئەمریکا یەکی نەدەگرتەوە و بە چاوسور کردنەوەیەک رازی بوو بە رێکەوتنێک کە لە بەرژەوەندیدا نەبوو، بۆیە هەڕەشەو گورەشەکانی خاو کردەوە.


ئەردۆگان بە هۆی لاواز بوونی پێگەی جەماوەری خۆی و نەمانی پێگەی جارانی حزبەکەی ، بە تەواوەتی بە گروپە فاشیستەکانی تورک دەورە دراوە و تەسلیمی ئیرادەی ئەوان بووە. بۆیە رێگەی بۆ باڵی فاشیستی ناو حکومەتەکەی خۆش کردوە، پەلاماری HDP و سەرۆکی شارەوانیەکانی دەستی ئەو حزبە بدەن ، بۆ چوار مەرام:


١. لاواز کردنەوەی رۆڵی کورد لە هاوکێشە ناو خۆیی و ئیقلیمیەکان، بە تایبەت لە هەڵبژاردنەکانی ئەم دوایەدا دەرکەوت کورد پارسەنگ و یەکلاکەرەوەی هیزە لە نێوان فاشیزم لایەنگرانی دیموکراسی.


٢. لێدان لە پەیکەریHDP و دابەشکردنیان بۆ دوو بەرەی شاخ و زیندان. لە ئۆپراسیۆنی ٢٠١٦ بەشی زۆری کادیرانی رادیکالی HDP یان گرت و خستنیە زیندانەوە و هێشتا زۆریان هەر لە زیندانن، بەڵام لە هەڵبژاردنی رابردودا HDP، بە تایبەت کادیرەکانی لایەنگری شاخ خۆیان رێکخستەوەو توانیان سەرکەوتنێکی چاوەڕوان نەکراو بەدەست بهێنن، ئەم ئۆپراسیۆنە بە زۆری ئەو کادیرانە دەگرێتەوە.


٣. لە ریگەی ئەم ئۆپراسیۆنەوە دەیەوێت بە یار و نەیارەکانی بڵێ هێشتا من پیاوە بەهێزەکەی وڵاتم و هەوساری (جڵەو) دەسەڵات لەدەستی مندایە.


٤. لەبەرامبەر شکستی لەشکرکێشیەکەی بۆ رۆژئاوای کوردستان و قەندیل، هەر هیچ نەبێ لە ریگەی گرتن و لێسەندنەوە شارەوانیەکانی دەستی کورد سەرکەوتنێکی کاتی بەدەست بهینیت.

ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن تازە دێوەکە لە شوشەکە دەرچوە و گەڕانەوەی بۆ ناوەوە موستەحیلە، بە مانایەکی دیکە کێشەی کورد لە باکور تازە بووەتە ئەمری واقع و بەم کوتە فاشیتانە و بە زەبری چەک چارەسەر نابێ. ئەردۆگانیش لەو لەحزەیەی کە خەونی سوڵتانیزم دای لە کەلەی و دەستی لە گەڵ فاشیستەکانی ناو تورکیا تێکەڵ کرد، گڵۆڵەی خۆی و حزبەکەی کەوتە لێژی و بەرەو داڕمان چوو.


نە ئۆپراسیۆنی سەربازی و نە ئینقلاب کردن بەسەر دیموکراسیدا، نابنە هۆی راوەستانی ئەو گڵۆڵەیەی کە رۆژ لە دوای رۆژ لە کەمی دەدا، سەرکەوتنێکی وای لێ ناکەویتەوە پێکەنینەکانی جاران بگەڕێنیتەوە بۆ سەر روخسارە زەرد هەلگەڕاوەکەی ئەردۆگان، چونکە ئیرادەیەکی گەورەی سەرکەوتن لە ناو کوردی باکوردا دروست بووە، هەلومەرجی ناو خۆیی تورکیا و گۆڕانکارییە ئیقلیمی و نێو دەوڵەتیەکانیش وەک جاران لەگەڵ بەرژەوەندی هەڵگرانی بیری فاشیزم و ئایدۆلۆژیای ئیخوانیدا یەک ناگرنەوە

ریکلام

وتار

دیموکراسی راسته‌وخۆ له‌شه‌قامه‌وه

د.محەمەد ئەمین

به‌ماناکه‌ی دیموکراسی واته‌ ده‌ سه‌ڵاتی خه‌لک، وه‌ له‌ بواری کرداریدا مادام دەسه‌ڵات هی خه‌ڵک بێ، ئه‌ بێ خه‌ڵکیش بریاربدات له‌ سه‌ر سه‌رنه‌ویشتی ژیانی خۆی، وه‌ داهاتووه‌ی خۆی له‌ هەموو روویه‌که‌وه‌. له‌گه‌ل ده‌ست پێکردنی سه‌رده‌می ریسانس له سه‌ دده‌ی ١٤ له‌ رۆژئاوا له‌ بواری فه‌رهەنگی، زانستی، فکری وه‌ فه‌لسه‌فی، ئه‌مجار دروست بوونی جوڵانه‌وه‌ی فکری سیاسی وه‌ چالاکی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی شۆڕشی پیشه‌سازی وه‌ده‌ورانی رۆشه‌نگه‌ری به‌رهەم هێنا، که‌ ئه‌مه‌ش له‌ خۆیا جوڵانه‌وه‌ی کرێکاری و چینایه‌تی وه‌ وشیاری کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی لێ که‌وته‌وه‌.

له‌ گه‌ڵ شۆرشی پیشه‌سازی گۆڕانکاری گه‌وره له‌ بواری چینایه‌تی دروست بوو، له وانه‌ دروست بوون و به‌هێز بوونی چینی بۆرژوازی شاری و چینی کرێکار، که‌ شێلگیرانه‌ له‌ خه‌باتی سه‌ختا بوون بۆ گۆڕانکاری ریشه‌یی له‌ بواری سسته‌می سیاسی، ئابووری وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی، هەر ئه‌م خه‌باته‌ شێلگیرانه‌ی چینی بۆرژوە، کرێکار وه‌ برسیه‌کان بوون، که‌ بووه‌ هۆی دروست بوونی شۆرشه‌کانی بۆرژوا وه‌ جوڵانه‌وه‌ی چاکسازی له‌ ههموو ئه‌وروپا،‌ بووه‌ هۆی په‌یدا بوونی پارتی سیاسی، وه‌ هه‌رچینیک پارتیکی سیاسی خۆی دروه‌ست کرد تا ره‌نگ دا‌نه‌وه‌ی دنیابینی خۆی بێ بۆ پاریزگاری له‌ بوون و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆی. شۆرش و شه‌پۆله‌کانی چاکسازی له‌ رۆژئاوا بوه‌ هۆی گۆڕانی سسته‌می سیاسی له‌ پاشایەتی تاکره‌وییه‌وه‌ بۆ سسته‌می دیموکراسی پارله‌مانی، که‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامی هه یه.

یه‌کترقبوڵ کردن، ئازادی بیروڕا، ئازادی تاکی وه‌ به‌شداری تاک له‌ بریاردان له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدان له‌ سه‌ر ئاستی دامه‌زراوه‌ ده‌وله‌تیه‌کان له‌ گه‌ڵ مافی خاوه‌نداریه‌تی بنه‌ما سه‌ره‌کیه‌کانی دیموکراسی رۆژئاوان، هەروه‌ها چه‌مکی ده‌وڵه‌ تی خۆشگووزاران / Welfare state بۆ سسته‌ می دیموکراسسی زیاد کرا، چونکه‌ دیموکراسی بێ دادی کۆمه‌ڵایه‌تی ناتوانێ به‌رده‌وام وپایه‌ داربێ، وه‌ هیچ که‌سێ ناتوانێ ته‌نها به‌ ئازادی قسه‌کردن بژی، ئه‌گه‌ر لایه‌نی هەره‌که‌می ژیانێکی شه‌ره‌ف مه‌ندانه‌ی بۆ فه‌راهەم نه‌کرێ. یه‌که‌مجارله‌ ئیمپراتۆری ئه‌ ڵمان (۱۸۷۱-۱٨۸٨) باس له‌ده‌وڵه‌تی خۆشگوزاران کرا.‌ هەروه ها له‌ ساڵی ١٨٨٩ بۆ یه‌کەمجاریش باس له‌ ئاسایشی کۆمەڵایه‌تی/ Social security کرا. ‌ له‌ سه‌دده‌ی بیستا که‌م یا زۆر ده‌وڵه‌تی خۆشگوزاران بوو به‌ ناسنامه‌ی سسته‌می سیاسی له‌ ئه‌وره‌پای رۆژئاوا، وه‌ ئاسایشی کۆمه‌ڵایاتی، که‌ له‌ به‌ خۆرایی خزمه‌ت گوزاری ته‌ن دروستی وه‌ خوێندن و فیرکردن له‌ هه مووقۆناغه‌کانی خوێندن تا زانکۆش له‌ گه‌ل هاوکاری دارایی له‌کاتی بێکاریا به‌رچه‌سته‌ ئه‌بێ، بوو به‌ میکانیزمی ده‌وڵه‌تی خۆشگوزاران. ئه‌م دادی کۆمه‌ڵایه‌ تیه‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی رێژه‌یی، که‌ تا ئێستا له‌ ئه‌وره‌پا هه یه. جگه‌ له‌ ره‌هەنده‌ سیاسیه‌که‌ی ره‌هەندی فه‌رهه نگی، شارستانی، مێژووویسشی وه‌ تا ئاینیشی هەیه. بۆ نمونه‌ بوونی رێکخراوه‌ خێرخوازیه‌کان له‌ وه‌لاتانی ئه‌وروو‌پا، مێژویه‌کی درێژی هەیه.‌ به‌ڵام له‌ سه‌دده‌ی بیسته‌ما له‌ به‌ر گه‌لی هۆکاڕ، که‌ باسی بابه‌تی ئێستامان نیه،‌ ره‌هەندێکی سیاسی وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ رگرت. به‌هه رحاڵ هۆکار ههرچیه‌ک بێت، ئه‌وه‌ی ڕاستیه‌ ئه‌مه‌یه،‌ که‌ تا ئێستاش یاسای ئاسایشی کۆمه‌ڵایه‌تی، که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسکرا، نه‌ک هەر خه‌لکی ئه‌وره‌پی لێی سودمه‌ند بووه،‌ به‌ڵکوو به‌ ده‌یان ملیونان خه‌ڵکی تریش تریش ‌له‌ده‌ره‌وە هاتوون لێی سودمه‌ند بوون.

سۆسیال دیموکراته‌کان، که‌ خۆیان به‌ پارێزه‌ری ده‌وڵه‌تی خۆشگوزاران ئه‌زانن له‌ رۆژئاوا، وه‌ له‌م ڕێگه‌وه‌ رۆڵی سه‌ره‌کیان بینی له‌ سنوردارکردنی گه‌ شه‌ی جوڵانه‌وه‌ی سۆسیالیستی و کۆمه‌نیستی رادیکاڵانه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت، به‌ڵام دوای رمانی یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت وه‌ ره‌واج بوونی ئابووری لیبرالی له‌ ریگه‌ی بازاری ئازاد، به‌رده‌وامی ده‌وڵه‌تی خۆش گوزاران که‌وتۆته‌ ژێر پرسیار به‌ تایبه‌ت له‌کاتی ئێستادا که‌ رۆڵی ده‌وڵه‌ت که‌مترو که‌مترئه‌بێت/ وه‌ که‌م ئه‌کرێته‌وه‌ له‌ ئابووریدا به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن پارته‌ لیبراله‌ کانه‌وه‌. له‌ کۆتایی سادده‌ی ١٩ وه‌ له‌ سه‌ دده‌ ی ٢٠بزاڤی دیموکراسی وه‌ دادخوازی گه‌شه‌یه‌کی مێژوویی بێ وێنه‌یان به‌ خۆوه‌ بینی، که‌ له‌ هەموو مێژووی مرۆڤایه‌نی وێنه‌ ی نه‌بوو. به‌ڵام له‌ هەمان کاتا دیموکراسی پهڕ‌له‌مانی وه‌ ده‌ وڵه‌تی خۆشگوزاران، چاره‌ی هەمووگرفته‌کانیان نه‌کرد وه‌ ناکه‌ن. نمونه‌ش قه‌ یرانه‌ گه‌وه‌ره‌کەی ساڵانی ٣٠ ه‌ کانی سه‌دده‌ی رابردوو، وه‌ هەروه‌ها بزوتنه‌وه‌ی خوێندکاران له‌ ساڵانی٦٠ ه‌کان دژی ده‌سه‌ڵات، وه‌ هه روه‌ها بزوتنه‌وه‌ی ئافره‌تان له‌ ٦٠ه‌ کان و٧٠ کانی سادده‌ ی رابردوو.

به‌هۆی گۆڕانکاری له‌ سسته‌می سیاسی و ئا بووری، وه‌هەروه‌ها له‌ جیۆستراتیجی، وه‌ جیۆسیاسی له‌ سه‌رئاستی جیهانی له‌ م ٢٠- ٣٠ ساڵه‌ی دوایدا گۆڕانکاری له‌ سه‌ڕ ره‌وشی دیمۆکراسی وه‌ دادخوازیدا کردووه‌، به‌ جۆری، که‌ ورده‌ ورده‌ په‌ڕله‌مانه‌کان وه‌ نوینه‌رانی خه‌لک له‌ په‌ڕڵه‌مان بێ ده‌سه‌ڵات تر و ده‌سته‌وه‌ستان تر ئه‌بن له‌مه‌ڕ چاره‌ی گرفته‌کان. وه‌ له‌ به‌رگه‌ڵیک هۆکار نوینه‌ران له‌په‌ڕڵه‌مان ناتوانن ئه‌وه‌ی خه‌ڵک راسپارده‌ی بۆکردوون به‌ ئه‌نجامی بگه‌یه‌نن. هه ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌، که‌ خه‌لک بێ هیوا ئه‌بێ له‌ کاریی بریکاران، ناچار خۆیان دێنه‌ شه‌قام. نمونه‌ی تازەش بۆ ئه‌مه‌ بزوه‌تنه‌وه‌ی ئێلک زه‌رده‌کانی فه‌ره‌نسا وه‌ ئێستا له‌ لوبنان و عێراق. که‌ به‌ دلنیایی سبه‌ی نه‌ک هه ر له‌ شوێنێ تر به‌ڵکو زۆر شوێنی تریش هەمان ڕه‌وشی عێڕاق و لوبنان دوباره‌ ئه‌بێته‌وه‌. واته‌ نوینه‌ران له‌ په‌ڕله‌ماناکان ته‌نها وه‌ک بریکاری ده‌نگده‌ران کار ئه‌که‌ن، تا ئه‌گه‌ر باشترین نوینه‌ریش بن، ئه‌مجارە ناتوانن نوینه‌رایه‌تی هەموو خواست و ئاره‌زوه‌کانی ده‌نگده‌ران بکه‌ن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی  که‌ نه‌که‌ونه‌ ژیر کاریگه‌ری لۆبی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ جۆراو جۆره‌کانه‌وه‌.  دیمۆکراسی ناراسته‌وخۆ له‌ بریاردانا له‌ ڕێگه‌ی بریاکاره‌کانه‌وه‌،/ نوینه‌رانی په‌ڕله‌مان له‌ دابه‌زینی به‌رده‌وامی متمانه‌ دایه‌ به‌هۆی سه‌رگه‌رمی هەندێ، وه‌ له‌ هەندێ شوێن زۆربه‌ی بریاکاره‌کان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان و تێوه‌ گلانیان له‌ لۆب بازی، وه‌ له‌ بیرکردنی ئه‌م په‌یامه‌ی، که‌ پێ راسپێراون. هەر له‌ به‌ر ئه‌مه‌شه‌ له‌ هه موو شوێنێ له‌دنیا ئه‌م وته‌یه‌ ئه‌وترێته‌وه‌: سیاسیه‌کان راست ناکه‌ن. له‌ هەر شوێنێ بریاکاره‌کان، به‌ ناویی نوێنه‌رانی خه‌لک له‌ په‌ڕلامان نه توانن به‌ ئه‌رکی خۆیان هه لسن، به‌ پیاده‌کردنی بنه‌مه‌کانی دیموکراسی که‌ بریتیه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات بۆ گه‌ل و برایار له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌. ئه‌وا گه‌ل راسته‌وخۆ له‌ شه‌قامه‌وه‌ داوای پیاداکردنی بنه‌ماکانی دیموکراسی ئه‌کات هەروه‌ک ئێستا له‌ گۆره‌پانه‌کانی شاره‌کانی عێراق و لوبنان ئه‌بینرێ، که‌ ئه‌بێ ده‌سه‌لات بۆ گه‌ل بێ وه‌ بریار له‌ گه‌له‌وه‌ بێ، له‌سه‌ر هەموولایه‌نه‌ چاره‌نوس سازه‌کانی ئێستاو داهاتوو، تا ێاسایش به‌هەموو ره‌هه‌نده‌کانیه‌وه‌ بۆ وڵات و گه‌ل فه‌رراهه‌م بێ.

 

له‌م کاتاندا که‌ شه‌قام ئه‌بێته‌ بریارده‌ر، ئه‌وا ده‌سه‌ڵات ٢ ڕێگه‌ی له‌ به‌رده‌مه‌ بۆ مامڵه‌کردن، یان ئه‌وه‌تا مل که‌چی بریاره‌کانی شه‌قام بێ، وه‌ ئامادەی گواستنه‌وه‌ و راده‌ستکردنی ده‌سه‌ڵات ‌بێ به‌ شێوه‌یه‌کی ئاشتیانه‌ وه‌ له‌ شه‌ قامه‌وه‌ حکومه‌ت دروست ‌بێ، یان ئه‌وه‌تا دژی داخوازی دیموکراسی راسته‌وخۆی شه‌قام ئه‌وه‌ستێته‌وه‌. له‌ ره‌وشی  حاڵه‌تی دووه‌ما واته‌، که‌ ده‌سه‌ڵات دژی شه‌ قام بوه‌ستێته‌وه‌ به‌هەمان جۆر دوو ره‌وش دروست ئه‌بێ/ یا ئه وه‌تا له‌ شه‌قامه‌وه‌ شۆڕش دروست ئه‌بێ یان شه‌ڕی ناوخۆ به‌ تایبه‌تی له‌ وه‌ڵاتانی جهانی سێ یەم ، وه‌ به‌تایبه‌ت تریش وه‌ڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی، که‌ دامه‌زراوه‌ی دیموکراسی وه‌ ده‌وله‌تی یا هه‌ر نیه‌ یا لاوازه‌. به‌هه ر حاڵ، بۆ ره‌وشی ئێستای عێڕاق/ عێڕاق به‌ره‌و ئاراسته‌ی ره‌وش/حاڵه‌تی دووه‌مان ئه‌ڕوات یاشۆرش یا شه‌ڕی ناوخۆ مه‌گه‌ر معجزه‌یه‌ک ئاراسته‌که‌ بگۆڕی.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

عەللاوی و كابینەكەی

فەرید ئەسەسەرد

تا دوێنێ خۆی بە پاڵێوراوی خۆپیشاندەرەكان دەزانی، خۆپیشاندەرەكانیش بە نوێنەری خۆیان دادەنا و دەیانوت لە مەیدانی تەحریر لە نێو پێنج كاندیددا دەنگمان پێداوە، كەچی ئێستا خۆپیشاندەرەكانی مەیدانی تەحریر خەتی راست و چەپی بەسەردا دێنن و لە ژێر وێنەكەی دەنووسن: گەل نایەوێ و رەتی دەكاتەوە.

محەمەد تۆفیق عەللاوی سەرقاڵی پێكهێنانی كابینەكەیەتی و هەوڵی رازیكردنی هەموو لایەنەكان دەدا. ئەوەی كە عەللاوی پاڵێوراوی خۆپیشاندەرانە، درۆیەكی گەورەیە، تەنانەت زۆربەی خۆپیشاندەرەكان هەر ناویشیان نەبیستبوو. بە كردەوە، پەیدابوونی عەللاوی زادەی سەودایەكە لە نێوان موقتەدا سەدر سەرۆكی فراكسیۆنی سائیرون و هادی عامری سەرۆكی فراكسیۆنی فەتح. نزیكبوونەوەی عامری و سەدر لەو كاتەدا بەڵگەی ئەوەیە كە دەستەبژێری شیعە، پاش زیادبوونی فشاری خۆپیشاندان و لەقبوونی دەسەڵاتیان و تەنگهەڵچنین بە دەوڵەت، هەستیان بە مەترسیی دۆخەكە كرد، بۆیە سەدر كە هەر لە سەرەتاوە دەستی لە خۆپیشاندانەكاندا هەبوو و شەقامی دژی نەیارە شیعەكانی خۆی بەكاردەهێنا، وازی لە یارییەكە هێنا و لە خۆپیشاندەرەكان هەڵگەڕایەوە.

كوشتنی قاسم سلێمانی لەسەر دەستی ئەمریكییەكان رۆڵێكی سەرەكیی لە گۆڕینی تێڕوانینی شیعەكاندا هەبوو. ئەم رووداوە ریزی شیعەكانی تۆكمەتر كرد و برەوی بەو تیۆرییە دا كە لاوازكردنی رۆڵی ئێران سەرەتای لاوازكردنی رۆڵی شیعەی عیراقە. ئەمەش ژینگەیەكی گونجاوی بۆ رێكەوتنی سەدر و عامری پێكهێنا، بەتایبەتی كە لەو ماوەیەدا خۆپیشاندەرەكان هەموو كاندیدێكیان رەت دەكردەوە، بەبێ ئەوەی هیچ ئەلتەرناتیڤێك پێشكەش بكەن. ئەمەش شیعەكانی بردە سەر ئەو باوەڕەی كە خۆپیشاندەران مەبەستیانە دۆخە شڵەژاوەكە درێژە بكێشێ و وڵات هەر لە گێژاودا بێت.

سەدر لە سیاسەتی راگەیەنراویدا سێ ئەركی بۆ حكومەت داناوە: یەكەم، داوای حكومەتێكی تەكنۆكراتی ناحزبی دەكا. دووەم، دەیەوێ حكومەت چارەسەری پەرەسەندنی گەندەڵی بكا و بەرنامەیەكی بۆ چاكسازی هەبێ. سێیەم، داواكارە كاری پێویست بۆ دەرهێنانی هێزە بیانییەكان بكرێ. لەم سەروبەندەدا عامری دژی ئەوە نییە كە كابینەی تازە كار بۆ بەدیهێنانی ئەم ئەركانە بكا.

سەركەوتنی عەللاوی لە ئەركەكەیدا شتێكی مسۆگەر نییە. لەلایەك، كورد دژی حكومەتی تەكنۆكرات نییە، بەڵام رازیبوون بە دوورخستنەوەی نوێنەرانی حزبەكان كارێكی ئاسان نییە. هەرچەند عەللاوی بەڵێنی داوە كە كابینەكەی نوێنەرانی هەموو پێكهاتەكان لەخۆبگرێ، بەڵام دوورخستنەوەی حزبەكان كابینەكەی لە فاكتەری هێز بێبەش دەكات، بەتایبەتی كە لە كۆمەڵگایەكی سیاسی وەك كۆمەڵگای عیراق، حكومەتێكی سەرتاپا تەكنۆكرات هیچ مانایەكی نابێ.
بە دڵنیاییەوە شیعەكان ئەو مەرجەیان بۆ عەللاوی داناوە كە دەبێ كار بۆ دەرهێنانی هێزە بیانییەكان بكات. جگە لەوەی كە ئەمە ئەركەكەی عەللاوی ئاڵۆز دەكا، هیچ بەڵگەیەكیش لەسەر ئەوە نییە كە عەللاوی لەم كارەدا سەركەوتوو دەبێ. هەروەها هەوڵی عەللاوی بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی بێكاری و كزیی خزمەتگوزاریی گشتی و بەگژاچوونەوەی گەندەڵی، رەنج و ماندووبوونێكی زۆری دەوێ.

عەللاوی لە سیاسەتمەدارانی پێش خۆی بەتواناتر نییە و بەڕێوەبردنی وەزارەتێك بەس نییە بۆ دەركەوتنی وەك سیاسەتمەدارێكی بەتوانا، بەڵام هەڵبژاردنی عەللاوی پاساوی خۆی هەیە. پێش هەموو شتێك، عەللاوی شیعەیە، دیندارە بەڵام توندڕەو نییە، بە بەراورد لەگەڵ پیاوانی ئایینی، مۆدێرن و كراوەترە، هەروەها وەك لێپرسراوێكی گەندەڵ ناوی دەرنەكردووە. رەنگە خاڵی دوایی، بایەخی خۆی هەبێ. بۆیە، دەشێ ئەركە راستەقینەكەی، نەهێشتنی هیچ پاساوێك بێ بۆ بەردەوامبوونی ناڕەزاییە جەماوەرییەكان، جگە لەوەی كە ئەو پەیوەندیی خزمایەتیی لەگەڵ هەر یەك لە ئەیاد عەللاوی و موقتەدا سەدر هەیە.

هەموو ئەم فاكتەرانە، دەشێ یارمەتیدەر بن بۆ هاندانی شیعەكان بۆ پشتیوانی كردن لە عەللاوی بۆ ئەوەی ئەو ئەركانە جێبەجێ بكا كە زۆرتر لە بەرژەوەندیی شیعەكاندان. لەلایەكی ترەوە، سەدر لە سایەی كابینەی عەللاویدا كار بۆ بەهێزكردنی پێگەی سیاسی خۆی دەكا و بیر لە ئایندەیەكی گەشتر بۆ خۆی دەكا، بەتایبەتی كە یەكێ لە ئەركە سەرەكییەكانی عەللاوی، ئاساییكردنەوەی بارودۆخی عیراقە بۆ رێخۆشكردن بۆ هەڵبژاردنی گشتی لە نزیكترین دەرفەتدا.
عەللاوی ناتوانێ كابینەیەكی بەهێز دروست بكا و بە دڵنیاییەوە ناتوانێ خۆی لە هەژموون و فشاری حزبەكان راپسكێنێ. فاكتەری بەهێز لە مەسەلەكەدا ئەوەیە كە بارودۆخی عیراق پێویستی بە هێوركردنەوە و چاكسازی و راماڵینی گەندەڵییە، هەروەك پێویستی بە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان پێكهاتە سەرەكییەكانە بۆ ئەوەی متمانەیەكی سەقامگیرتر لە نێوانیاندا بێتەدی.

بە شێوەیەكی گشتی، كۆدەنگی لەسەر ئەوە هەیە كە كابینەكەی عەللاوی لە دۆخێكی دژواردا پێكدەهێنرێ و زۆر كۆسپ و تەگەرەی لەبەردەمدایە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پێگەی یەكێتی دوای كۆنگرە

مەریوان عەبدوڵا

ئایندە و پێگەی یەكێتی دوای كۆنگرەی چوارەم لەچ ئاست و قورسایەكدا دەبێت ؟ ئەو پرسیارەی كە وەڵامەكەی نەك تەنیا بۆ سەركردایەتی نوێی ئەم حزبە و بنكە جەماوەریەكەی، بەڵكو بۆ هەموو هێزو لایەنە سیاسیەكانی دەرەوەی یەكێتیش گرنگەو بایەخێكی زۆری هەیە، ئەویش لەو روانگەیەوەی پێگەی نوێی یەكێتی دەكرێت ببێتە سەرەتای دروستبونی جموجوڵی نوێی سیاسی و تەنانەت ئاڵۆگۆڕی بەشێك لە جومگەكانی بەڕێوەبەردن و حوكومڕانی و بەگشتی ئەو كەش و هەوا سیاسیەی كە بەدرێژایی چەند ساڵی رابردوو لە هەمان ئاستی چەقبەستوودا لە هەرێم بەدیدەكرێت، بێگومان بە یەكلای بوونەوەی هەموو ئۆرگان و پەیكەری نوێی یەكێتی تا رادەیەكی زۆر وەڵامی ئەوپرسیارەمان دەست بكەوێت، بەڵام بەدڵنیاییەوە ئەوەی كە ئێستا روونە و تا ئاستێكی زۆر یەكلایی بووەتەوە پێگەی یەكێتی لە دوای “كۆنگرەی چوار” هەمان ئەو پێگەیە نابێت كە بەدرێژای چەند ساڵی رابردوو ئەم حزبە دەست و پەنجەی لەگەڵدا نەرم دەكاتەوە .

ئەوەی وەك گریمانەیەكی بەهێز دەكرێت لەم سەرو بەندەدا لە بەرچاو بگیرێت پێگەی ئەم حزبەیە لە سەردەمی “سەركردە گەنج و خاوەن نفوزەكان و هاتنە پێشوەیان بۆ نێو گۆڕەپانەكە بە هێزێكی گەورە و تائاستێكی زۆر كاریگەرەوە ، هاوكات جێگۆڕكێ لە پەیكەر و هەڕەمی هێز و توانایی یەكێتی گومانی تێدا نیە دەبێتە شەپۆلێكی بەهێزی سیاسی و بەخشینەوەی ووزەیەكی نوێی بە جەستەی ئەو حزبەی كە پێشتر ململانیە نێوخۆییەكان تاقەتپڕوكێن ماندووی كردبوو ، لەسەردەمی نوێی ژیانی سیاسی یەكێتیدا نەك تەنیا لە ئاستی هەرێمی كوردستان بەڵكو لەسەر ئاستی بەشەكانی دیكەی كوردستان و عێراق و تەنانەت پەیوەندییەكانی یەكێتی لەگەڵ وڵاتانی دونیاش دەچێتە قۆناغێكی نوێی گەشەسەندوەوە هەڵبەت ئەگەر كێشە كۆنەكان سەرهەڵنەدەنەوە و دووبارەبەرۆكی یەكێتی بگرنەوە.

هەڵبژاردن و دەستنیشانكردنی سەركردە گەنجەكان” بافڵ تاڵەبانی و لاهور شێخ جەنگی” وەك دوو هاوسەرۆك و جەمسەری بەهێزی یەكێتی رابەرایەتی ئەم قۆناغەی خەباتی سیاسی و رێكخراوەیی ئەم حزبە دەكەن و جڵەوی یەكێتی تا كۆنگرەی داهاتوو دەگرنە دەست ، ئەوەی پاش ئەم گۆڕانكاریە چاوەڕێ دەكرێت “تیمە گەنجەكە” بە خوێن و جوڵەیەكی نوێ وە كەشتی و مانۆری سیاسی یەكێتی بە پێچەوانەی ئەو ئاراستەیە بخەنەگەڕ كە ساڵانێك بوو بەبێ خواست و دڵخوازی ئەوان رێی دەكرد.

ئەوەی روون و ئاشكرایە وەك مانگی سەر لە ئێوارە سەركردە گەنجەكان هیچ كات بەو پێگەیە قایل نین كە ئێستا یەكێتی هەیەتی لە هەرێم و عێراق و ناوچەكە، ئەوان باش دەزانن ئەوە پێگەی راستەقینەی حزبێك نیە كە زیاتر لە 20 هەزار شەهید و قوربانی داوە و داینەمۆی هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ و سەر قافڵەی سەرجەم داستان و نەبەردییەكان بووە، بەڵكو دەیانەوێت سەردەمی ئەوان سەردەمی زێڕینی گەشانەوە و هەستانەوە و نوێبوونەوەی حزبەكەیان بێت .

لە یەكەم لێدوانی دوای دەستیشانكردنیان وەك هاوسەرۆكی یەكێتی ئەم خواستەیان نەشاردەوە و بەڕوونی بە هەموو لایەكیان راگەیاند كە ئەوان یەكێتی دەگەیەننە كەناری ئارام و جێگەی ئومێد و هیوای جەماوەری یەكێتی، ئێستا لەنێو یەكێتی بە تایبەت لە دوای كۆنگرە كار بۆ لە دایك بونی یەكێتیەكی نوێ دەكرێت كە لە هەرچۆنێك تەماشای بكەیت هیچ كات رەنگ و رووخساری ناچێتەوە سەر ئەو یەكێتیەی كە بەدرێژایی ئەم چەند ساڵی رابردوو لە گۆڕەپانەكەدا كزو لاواز و پەرتەوازە دەبینرا ، وەك دەشوترێت هیچ كات لە ئاست چاوەڕوانی و خواستی جەماوەری ماندووی یەكێتیدا نەبوو، بەڵام بە پێچەوانەی رابردوو تیمی نوێی یەكێتی پلانیان ئەوەیە یەكێتی لەئاست ئەو چاوەڕوانی و پێگەیەدابێت كە رۆژگارێك مام جەلال رابەرایەتی كرووە و هیچ نەبێت بەشێك لەو هێز و هەیبەتەی بۆ بگەڕێتەوە ، دواتر بەبەرنامەو هەنگاو بە هەنگاو هێز و قورسایی بۆ بگەڕێتەوە، هیز و پێگەیەك هاوشێوەی ئەو رۆژگارەی كە یەكێتی تاكە هیواو تروسكایی ژیانی خەڵك بوو .

ئێستا كە دەرفەت و قۆناغێكی نوێ لە نێو یەكێتی هاتووەتەئاراوە، ئەو ئاراستەیەی كە لەدوای كۆنگرە رابەرایەتی ئەم حزبە دەكات لەبەردەم تاقیكردنەوەو دووڕیانێكی قورس و دژواردایە، دووڕیانێك كە یەكێتی دەخەنەوە سەر شاڕێی “سەردەمی زێڕین” یان لەسەر هەمان ئەو سیاسەت و رێچكەیە بەردەوام دەبن كە یەكێتی گەیاندە ئەم رۆژگارەی كە هیچ كەسێك خۆزگەی پێناخوازێت، بەڵام بەپێی ئاماژەكان و هەندێك جوڵەی سەركردە گەنجەكان”بافڵ تاڵەبانی و لاهور شێخ جەنگی” لە پێش و دوای كۆنگرە ئەگەری بەهێز ئەوەیە لەم قۆناغەدا یەكێتیەكی نوێ لە مەیدانەكەدا ببینرێت كە هێز و توانایەكی نوێ بەم حزبە ببەخشێتەوە و ئەو ئومێد و هیوایەش لەلای كادر و جەماوەری یەكێتی ببوژێنێتەوە كە سەردەمانێكە خەونی زۆرینەیانە.

– جیاوازی بۆچون و رای جیاواز لەبارەی بەڕێوەبەردنی یەكێتی.

كۆبوونەوەكەی سەرەتای ئەم هەفتەیەی ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتی كە بە ئامادەبونی كاك كۆسرەت و كوڕەكانی” شاڵاو كۆسرەت رەسوڵ – دەرباز كۆسرەت رەسوڵ” بەڕێوەچوو، تا رادەیەكی زۆر نیگەرانیەكانی رەواندەوە و ئاوی كرد بەو ئاگرەی كە نەیارانی یەكێتی هەر لە سەروبەندی كۆنگرە تا دوا كۆبوونەوەكانی ئەنجومەنی سەركردایەتی سەرقاڵی نەوت پێداكردنی بوون ، هەرچەندە ئەوەی ناشاردرێتەوە و ناكرێت پەردە پۆش بكرێت دروست بونی چەند سەرنج و بۆچونێكی جیاوازبوو لە رۆژانی رابردوودا لە نێو ئاراستە جیاكانی یەكێتی لە بارەی گرتنە دەستی دەسەڵات و شێوازی پەیكەربەندی نوێ یەكێتی ، بەڵام كۆبوونەوەكەی ماڵی كاك كۆسرەت لەگەڵ هەریەك لە بافڵ تاڵەبانی و لاهور شێخ جەنگی بە ئامادەبونی بەشێك لە سەركردە كۆناكان ، لانی كەم ئەو بەستەڵەكەی تواندەوە كە خەریك بوو كۆبوونەوەكانی ئەنجومەنی سەركردایەتی لە دوا وێستگەیدا بگەیەنێتە بن بەست، بەپێچەوانەی زۆربەی بۆچونەكان لەو كۆبوونەوەیەدا كە پێشتر ئامادەكاری زۆری بۆ كرابوو سەركردە “كۆن و نوێكان” لەسەر پەیكەر و شێوازی بەڕێوەبردن و سیاسەتی گشتی یەكێتی گەیشتنە رێكەوتن ئەوەش دوای چەند گۆڕانكاریەك لە پەیكەر بەندی یەكێتی و دەربڕینی رەزامەندی بۆ گۆڕانكاری لە بەشێك لە دەسەڵاتەكانی “ئەنجومەنی باڵای سیاسی و بەرژەوەندی” بەجۆرێك كە لە ئاست پێگەو خەباتی سەرۆك و ئەندامانی ئەنجومەنەكە بگونجێت.

– پەیوەندی یەكێتی و پارتی لەسەردەمی سەركردایەتی نوێی یەكێتی

گومانی تێدا نیە پەیوەندییەكانی “یەكێتی و پارتی” لەدوای دەستنیشانكردنی و یەكلای كردنەوەی پەیكەری نوێی یەكێتی كە گەنجەكان لە ترۆپكەكەیدا دەبینرێن، جۆرێك لە “بەرزی و نزمی و ساردو سڕی” لەپەیوەندیەكانیاندا دێتە ئاراوە ، بەڵام ئەمە بەدڵنیاییەوە كورت مەودا دەبێت و لە بەهێزترین دۆخدا لانی كەم لە چەند مانگێك تێپەڕ ناكات، هەمان ئەو حاڵەتەی كە لە سەروبەندی دەستنیشانكردنی د.بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عێراق روویدا دووبارە دەبێتەوە، هەروەك چۆن دوای چەند مانگێك بە راخستنی فەرشی سور ئابڵوقەكە لە هەولێر شكێنرا و هەموو ناكۆكییەكان بە دەست لەملكردنێك ئاسایی بوونەوە، هەرچەندە ئەوە روونە لە بنچینەدا نیگەرانیەكانی پارتی بێ هۆكار نیەو لەو خاڵەوە سەرچاوەی گرتووە كە هاتنە پێشێوەی گەنجەكان بۆ لوتكەی دەسەڵاتی یەكێتی مامەڵەكردن لەگەڵیان بەهەمان سیاسەتی سەردەمی پێش “كۆنگرەی چوارەم”پارتی توشی سەرئێشەو بگرەو بەردە دەكات، خۆشیان باش ئەوە دەزانن كە سەردەمەكە جیاوازە لە رابردوو ، چونكە گەنجەكان رانەهاتوون بە سەر لەقاندن و بەڵێی بێ كردار ، وەك چۆن ئەوەی لە سەروبەندی پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم روویدا و بۆ یەكەم جار لەمێژووی نوێی یەكێتی وەفدی پارتی “نەخێریان” لە سەركردە گەنجەكانی یەكێتی بیست هەموو ئەم هۆكارانە وادەكات كە لەسەرەتادا پەیوەندییەكانی یەكێتی و پارتی بە هەندێك هەوراز و نشێودا تێبپەڕێت،بەڵام روونە كە كورت مەودا دەبێت و پارتی زوو لەگەڵ ئەو سیاسەتەدا خۆی دەگونجێنێت كە نوێنەرایەتی یەكێتیەكی جیاواز لە رابردوو دەكات.

جوڵە و كردەوە نوێكانی یەكێتی تەنیا لەگەڵ پارتی نابێت بەڵكو “یەكێتی سەردەمی گەنجەكان” سیاسەتێكی نوێ لەگەڵ كۆی هێز و لایەنە سیاسیەكان پەیڕەو دەكەن ، كە شێوازێكی تازە و قۆناغێكی نوێ دەبێت بۆ ژیانی سیاسی یەكێتی لەگەڵ هەموو هێز و لایەنە سیاسەیەكان، جگە لەوەش یەكێتی هەڵوێست و ئاكارێكی جیاوازی دەبێت لە بارەی شێوازی حكومڕانی و بەڕێوەبەردن لە هەرێم و عێراق و پێداچوونەوەی تەواو دەكات بە كرۆكی ئەو جومگە هەستیارانەی كە ئەم حزبە دەبەستێتەوە بە دیمەنە گشتییەكەی سیاسەت و حكومڕانی ، بەڵام ئەوەی دەكرێت وەك گریمانەیەكی بەهێز لە ئایندەیەكی تا رادەیەك نزیكدا ببینرێت بەرەوپێشچونێكی جۆری لە سیاست و پەیوەندییەكانی یەكێتی لەگەڵ كۆی هێز و لایەنە سیاسیەكان دێتە ئاراوە كە ئەمە دواجار لە خزمەت پرۆسەی سیاسی و بەڕێوەبەردنی هەرێمی كوردستان دەشكێتەوە و لە دەرەنجامەكەشیدا سودمەندی یەكەم هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان دەبێت.

گۆرانكارییەكانی نێو یەكێتی كاریگەری ئەرێنیان لەسەر رۆڵ و پێگەی تیمی یەكێتی لە حكومەتیش دەبێت و بەهێز بوونی یەكێتی بەمانای بوهێزبوونی پێگەی ئەو حزبەش دێت لە كایە حكومڕانیەكەدا ، رەنگە لەمەودوا دەستەواژەی هاوبەشی راستەقینە رەنگدانەوەی بەسەر كۆی بڕیارەكانی حكومەتی هەرێم هەبێت و ئەو پەیامە روونتر بگات كە یەكێتی هاوبەشێكی راستەقینەی قبوڵە نەك بەشدارێكی لاواز و كەم دەسەڵات.

دواجار وەڵامی ئەو پرسیارەی “ئایا پێگەی یەكێتی لە دوای كۆنگرەی چۆن دەبێت و كاریگەری و لێكەوتەكانی چی دەبن ؟” ئەمە نەك بۆ كادران و جەماوەری یەكێتی گرنگە ، بەڵكو بۆ خەڵكی كوردستانیش گرنگیەكی زۆری هەیە ، ھەڵبەت لەو گۆشە نیگایەوەی ئەوە زۆربەباشی بۆ خەڵك روونبووەتەوە یەكێتیەكی لاواز و كەم دەسەڵات بە مانای كوردستانێكی قۆرخكراوی پەرت و بڵاو دێت ، چونكە بە لەبەرچاوگرتنی ئەزمونی چەند ساڵی رابردووی هەرێمی كوردستان ئەوە دەركەوت بەهێزبونی یەكێتی دەتوانێت زۆرێك لە هاوكێشەكان بگۆڕێت و هاوكار بێت بۆ باشتر بەڕێَوەبەردنی هەرێمی كوردستان بە قازانجی خەڵك و پرۆسەی سیاسی و حكومڕانی .

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان